ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN QUỲNH MAI THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC “CHƯƠNG 1: CƠ CHẾ DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ” - SINH HỌC
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN QUỲNH MAI
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC “CHƯƠNG 1: CƠ CHẾ DI TRUYỀN
VÀ BIẾN DỊ” - SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC
HÀ NỘI - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN QUỲNH MAI
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC “CHƯƠNG 1: CƠ CHẾ DI TRUYỀN
VÀ BIẾN DỊ” - SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học
Mã số: 60.14.01.11
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thế Hưng
HÀ NỘI - 2015
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Bằng tấm lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm
ơn thầy PGS.TS Nguyễn Thế Hưng đã tận tình hướng dẫn em hoàn thành luận văn này
Em xin chân thành cảm ơn tất cả các Thầy, Cô trong tổ bộ môn Lí luận
và phương pháp dạy học Sinh học, các Thầy, Cô trong Khoa Sư phạm trường Đại học Giáo dục, ĐHQG Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình học tập và nghiên cứu
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các Thầy, Cô giáo và các
em học sinh ở trường THPT A Thanh Liêm – Hà Nam đã đã nhiệt tình giúp
đỡ, tạo điều kiện và cộng tác có hiệu quả, đóng góp vào sự thành công của luận văn này
Xin bày tỏ lòng biết ơn với gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã động viên, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành khóa học và thực hiện tốt luận văn này
Hà Nội, tháng 10 năm 2015
Tác giả luận văn
Nguyễn Quỳnh Mai
Trang 4CÁC CHỮ VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN VĂN
Trang 5MỤC LỤC
Lời cảm ơn i
Các chữ viết tắt dùng trong luận văn ii
Mục lục iii
Danh mục các bảng vi
Danh mục các biểu đồ vii
Danh mục các sơ đồ viii
MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error!
Bookmark not defined
1.1 Cơ sở lí luận Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm về sơ đồ, bảng biểu và sơ đồ, bảng biểu dạy họcError! Bookmark
not defined
1.1.2 Vai trò của sơ đồ, bảng biểu trong dạy học Sinh học ở trường THPT Error!
Bookmark not defined
1.1.3 Những ưu điểm của phương pháp dạy học bằng sơ đồ, bảng biểu Error!
Bookmark not defined
1.1.4 Một số yêu cầu khi sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học Sinh học THPT Error!
Bookmark not defined
1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined 1.2.1 Thực trạng dạy và học chương “Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT Error!
Bookmark not defined
1.2.2 Nguyên nhân Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG II: Error! Bookmark not defined.THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC “CHƯƠNG 1: CƠ CHẾ DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ” – SINH HỌC 12 THPT Error! Bookmark not
defined
2.1 Phân tích cấu trúc, nội dung chương “Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học
12 THPT Error! Bookmark not defined 2.1.1 Về cấu trúc Error! Bookmark not defined
Trang 62.1.2 Về nội dung Error! Bookmark not defined
2.2 Các dạng sơ đồ, bảng biểu được xây dựng cho phần kiến thức “Chương 1: Cơ
chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT Error! Bookmark not defined 2.2.1 Cơ sở để xác lập sơ đồ, bảng biểu Error! Bookmark not defined 2.2.2 Các loại sơ đồ, bảng biểu sử dụng trong dạy học Sinh học ở trường THPT Error!
Bookmark not defined
2.3 Nguyên tắc xây dựng sơ đồ, bảng biểu để dạy học kiến thức mới và ôn tập chương
Error! Bookmark not defined 2.3.1 Nguyên tắc thống nhất giữa mục tiêu – nội dung – phương pháp dạy học Error!
Bookmark not defined
2.3.2 Nguyên tắc thống nhất giữa toàn thể và bộ phận Error! Bookmark not
defined
2.3.3 Nguyên tắc thống nhất giữa cụ thể và trừu tượng Error! Bookmark not
defined
2.3.4 Nguyên tắc thống nhất giữa dạy và học Error! Bookmark not defined
2.3.5 Nguyên tắc phát huy tính tích cực của học sinh, nâng dần khả năng hệ thống
hóa kiến thức từ dễ đến khó Error! Bookmark not defined
2.3.6 Nguyên tắc đảm bảo tính logic trong chương Cơ chế di truyền và biến dị -
Sinh học 12 THPT Error! Bookmark not defined
2.4 Quy trình thiết lập các sơ đồ, bảng biểu để dạy học chương “Cơ chế di truyền
và biến dị” – Sinh học 12 THPT Error! Bookmark not defined 2.4.1 Quy trình thiết lập sơ đồ, bảng biểu Error! Bookmark not defined
2.4.2 Các kiến thức cần được lập sơ đồ, bảng biểu trong “Chương 1: Cơ chế di
truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT Error! Bookmark not defined
2.5 Nguyên tắc sử dụng sơ đồ, bảng biểu vào dạy kiến thức mới và ôn tập chương
Error! Bookmark not defined 2.5.1 Nguyên tắc thống nhất giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học Error!
Bookmark not defined
2.5.2 Nguyên tắc thống nhất giữa sơ đồ, bảng biểu nội dung và sơ đồ, bảng biểu
hoạt động Error! Bookmark not defined
Trang 72.6 Quy trình và biện pháp sử dụng sơ đồ, bảng biểu để dạy học bài mới “Chương
1: Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT Error! Bookmark not
defined
2.6.1 Quy trình sử dụng Error! Bookmark not defined 2.6.2 Biện pháp sử dụng Error! Bookmark not defined
2.7 Thiết kế một số giáo án “Chương 1: Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12
THPT dựa trên việc sử dụng các dạng sơ đồ, bảng biểu Error! Bookmark not
defined
CHƯƠNG III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined
3.1 Mục đích của thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.1 Thời gian thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.2 Chọn trường, chọn lớp thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.3 Bố trí thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.4 Các bước thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.4 Xử lí số liệu Error! Bookmark not defined 3.4.1 Về mặt định lượng Error! Bookmark not defined 3.4.2 Về mặt định tính Error! Bookmark not defined 3.5 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5.1 Phân tích định lượng các bài kiểm tra Error! Bookmark not defined 3.5.2 Phân tích định tính các bài kiểm tra Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 1 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1: Kết quả điều tra về việc học tập của học sinh Error! Bookmark not
defined
Bảng 1.2: Kết quả điều tra việc sử dụng các phương pháp dạy học Sinh học của
giáo viên trường THPT Thanh Liêm A Error! Bookmark not defined
Bảng 1.3: Kết quả điều tra việc sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong giáo án dạy học
chương Cơ chế di truyền và biến dị Error! Bookmark not defined
Bảng 1.4: Kết quả điều tra việc sử dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ, bảng
biểu trong các khâu giảng dạy chương Cơ chế di truyền và biến dị
Error! Bookmark not defined
Bảng 2.1: Bảng phân phối chương trình giảng dạy cho từng bài của chương Cơ
chế di truyền và biến dị - Sinh học 12 THPT Error! Bookmark not
defined
Bảng 2.2: Bảng so sánh về cấu trúc và chức năng của 3 loại ARN Error!
Bookmark not defined
Bảng 2.3: Tìm hiểu cấu trúc chung của gen cấu trúc Error! Bookmark not
defined
Bảng 2.4: Cơ chế hoạt động của operon Lac khi không có lactose và có lactose
Error! Bookmark not defined Bảng 2.5: Các bước của quá trình nhân đôi ADN Error! Bookmark not defined Bảng 2.6: Các giai đoạn của quá trình dịch mã Error! Bookmark not defined Bảng 2.7: Trình bày cấu trúc chung của gen cấu trúc Error! Bookmark not
defined
Bảng 2.6: Các giai đoạn của quá trình dịch mã Error! Bookmark not defined
Bảng 2.8: Cơ chế hoạt động của Operon Lac khi không có lactose và có lactose
Error! Bookmark not defined
Bảng 2.9: Hệ thống những kiến thức về nguyên nhân, cơ chế, hậu quả và vai trò
của đột biến gen Error! Bookmark not defined Bảng 2.10: Bảng so sánh các dạng đột biến cấu trúc NST Error! Bookmark not
defined
Bảng 2.11: Hệ thống những kiến thức về nguyên nhân, cơ chế, hậu quả và vai trò
của đột biến lệch bội Error! Bookmark not defined
Bảng 3.1: Kết quả học sinh đạt điểm 𝑿𝒊 qua 3 lần kiểm tra trong thực nghiệm
Error! Bookmark not defined
Trang 9Bảng 3.2: So sánh các tham số đặc trưng giữa lớp ĐC và TN qua 3 lần kiểm tra
trong thực nghiệm Error! Bookmark not defined Bảng 3.3: Phân loại trình độ HS qua 3 lần kiểm tra trong thực nghiệm Error!
Bookmark not defined
Bảng 3.4: Kết quả học sinh đạt điểm 𝑿𝒊 qua 2 lần kiểm tra sau thực nghiệm Error!
Bookmark not defined
Bảng 3.5: So sánh các tham số đặc trưng giữa lớp ĐC và TN qua 2 lần kiểm tra
sau thực nghiệm Error! Bookmark not defined Bảng 3.6: Phân loại trình độ HS qua 2 lần kiểm tra sau thực nghiệm Error!
Bookmark not defined
Trang 10DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1: So sánh kết quả kiểm tra trong thực nghiệm giữa lớp đối chứng và
lớp thực nghiệm Error! Bookmark not defined
Biểu đồ 3.2: So sánh kết quả kiểm tra sau thực nghiệm giữa lớp đối chứng và lớp
thực nghiệm Error! Bookmark not defined
Trang 11DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
Sơ đồ 2.1: Những kiến thức bài: “Gen, mã di truyền và quá trình nhân đôi ADN”
Error! Bookmark not defined
Sơ đồ 2.2: Biểu diễn mối quan hệ giữa vật chất di truyền – cơ chế di truyền và sự
di truyền các tính trạng Error! Bookmark not defined
Sơ đồ 2.3: Phân loại các dạng đột biến Error! Bookmark not defined
Sơ đồ 2.4: Những kiến thức bài: Phiên mã và dịch mã Error! Bookmark not
defined
Sơ đồ 2.5: Những kiến thức bài: “Gen, mã di truyền và quá trình nhân đôi ADN”
Error! Bookmark not defined
Sơ đồ 2.6: Những kiến thức bài: Phiên mã và dịch mã Error! Bookmark not
defined
Sơ đồ 2.7: Cấu tạo Operon Lac Error! Bookmark not defined
Sơ đồ 2.8: Những kiến thức bài Đột biến gen Error! Bookmark not defined
Sơ đồ 2.9: Cơ sở vật chất di truyền ở cấp độ tế bào Error! Bookmark not
defined
Sơ đồ 2.10: So sánh các dạng đột biến đa bội Error! Bookmark not defined
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bạch Thị Lan Anh (2013), Giới thiệu phương pháp dạy học theo sơ đồ, Bản
tin khoa học, Trường Đại học sư phạm nghệ thuật Trung Ương
2 Mai Thị Lan Anh (2010), Xây dựng và sử dụng bảng hệ thống trong dạy học
di truyền học ở trường dự bị Đại học dân tộc Trung ương, Luận văn thạc sỹ
KHGD, Hà Nội
3 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1998), Lí luận dạy học Sinh học, NXB
Giáo dục
4 Nguyễn Thành Đạt (Tổng chủ biên), Phạm Văn Lập (Chủ biên), Đặng Hữu
Lanh, Mai Sỹ Tuấn (2008), Sinh học 12, NXB Giáo dục
5 Vũ Cao Đàm (1998), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, NXB khoa học
và kỹ thuật, Hà Nội
6 Nguyễn Thế Hưng (2009),Phương pháp dạy học Sinh học ở trường trung học
phổ thông, NXB ĐHQG HN
7 Trần Bá Hoành (1996), Kĩ thuật dạy học Sinh học, NXB Giáo dục Hà Nội
8 Phạm Thành Hổ (1998), Di truyền học, NXB Giáo dục Hà Nội
9 Nguyễn Kỳ (1994), Thiết kế bài dạy học theo phương pháp tích cực, Trường
CBQL Giáo dục – Đào tạo Hà Nội
10 Nguyễn Kỳ (1994), Mô hình dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm,
TrườngCBQL Giáo dục – Đào tạo Hà Nội
11 Kỷ yếu Hội thảo khoa học đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hoạt động
hóa người học, Hà Nội 1/1995
12 Phạm Văn Lập, Đặng Hữu Lanh, Mai Sỹ Tuấn (2007), Sách giáo viên Sinh
học 12, NXBGD Hà Nội
13 Lê Đình Lương, Phan Cự Nhân (1994), Cơ sở di truyền học, NXB Giáo dục
Hà Nội
14 Vũ Đức Lưu (1994), Dạy học các quy luật di truyền ở THPT bằng hệ thống bài
toán nhận thức, Luận án PTS Hà Nội
15 Phạm Thị My (2000), Vận dụng lí thuyết Graph xây dựng và sử dụng sơ đồ để
tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học Sinh học ở THPT,
Luận văn thạc sỹ KHGD, HN
Trang 1316 Ngô Thị Tuyết Nhung (2010), Xây dựng và sử dụng sơ đồ để dạy học chương
“Tính quy luật của hiện tượng di truyền”, Luận văn thạc sỹ KHGD, Hà Nội
17 Trần Khánh Phương (2013), Thiết kế bài giảng Sinh học 12 tập 1, NXB Hà
Nội
18 Huỳnh Quốc Thành (2010), Bài giảng trọng tâm chương trình chuẩn Sinh học
12, NXB ĐHQG HN
19 Hứa Thị Bình Thức (2014), Sử dụng sơ đồ để rèn luyện cho học sinh kỹ năng
hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Sinh học 10 THPT, Luận văn thạc sỹ
KHGD, Hà Nội
20 Phạm Minh Tiến (2007), Sử dụng sơ đồ trong việc giảng dạy Địa lý ở Trung
học cơ sở, NXB Đại học sư phạm, HN
21 Lê Đình Trung (2004), Xây dựng và sử dụng bài toán nhận thức để nâng cao
hiệu quả dạy học phần cơ sở vật chất và cơ chế di truyền trong chương trình sinh học bậc THPT, Luận án PGS.TS ĐHSP, Hà Nội
22 Lê Đình Trung, Trịnh Nguyên Giao (2010), Tuyển tập Sinh học – 1000 câu
hỏi và bài tập, NXB Hà Nội
23 Hồ Thị Hồng Vân (2007), Rèn luyện học sinh kỹ năng lập bảng hệ thống trong
dạy học Sinh học 10 THPT, Luận văn thạc sỹ KHGD, Hà Nội
24 Hoàng Thị Hải Yến (2014), Xây dựng và sử dụng sơ đồ, bảng biểu vào dạy học
truyện ngắn Việt Nam hiện đại trong sách giáo khoa ngữ văn 9, Luận văn thạc
sỹ KHGD, Hà Nội
25 IF Khavlamop (1978), Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào,
tập I và II, NXB Giáo dục Hà Nội
26 G.Đietrich (1984), Phương pháp dạy học Sinh học, tập I và II, NXB GD Hà
Nội
27 Tony Buzan (2008), Hơn nhau ở trí nhớ - hướng dẫn sử dụng trí nhớ hiệu quả -
Use your memory, NXB GD Hà Nội
28 WD Philips and JJ Chilton (1997), Sinh học, NXB Giáo dục
29 VA Crutexki (1981), Những cơ sở lí luận học sư phạm (tập II, NXB GD Hà
Nội