Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học chương động lực học vật rắn vật lí 12 nâng cao

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHẠM NGỌC TUÂN ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG "ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN"-VẬT LÍ 12 NÂNG CAO LUẬN VĂ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM NGỌC TUÂN

ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG

"ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN"-VẬT LÍ 12 NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM NGỌC TUÂN

ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG

"ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN" - VẬT LÍ 12 NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số: 60.14.01.11

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Thị Thu Hiền

HÀ NỘI - 2015

i

MỤC LỤC

Lời cảm ơn

Danh mu ̣c chữ viết tắt

Mục lục

i

ii iii

1.1 Một số nghiên cứu điển hình về đánh giá kết quả học tập

trong thời gian qua

5

1.1.1 Những nghiên cứu trên thế giới 5 1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam 7 1.2 Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh 9

1.2.2 Vai trò của đánh giá kết quả học tập trong quá trình dạy học 11 1.3 Đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển

năng lực của học sinh

12

1.3.2 Năng lực học tập của học sinh trung học phổ thông 13 1.3.3 Đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng

lực của học sinh

16

1.4 Hoạt động giải quyết vấn đề trong dạy học vật lí 22 1.4.1 Hoạt động giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học vật

lí

22

1.4.2 Vai trò của hoạt động giải quyết vấn đề trong dạy học vật lí 23 1.4.3 Quá trình giải quyết vấn đề của học sinh 24 1.4.4 Những hoạt động cơ bản trong dạy học vật lí giúp học sinh

bộc lộ năng lực giải quyết vấn đề

26

1.5 Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học Vật lí 27

ii

1.5.1 Khái niệm về đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học

sinh

27

1.5.2 Kết quả đầu ra về năng lực giải quyết vấn đề của học sinh 28 1.5.3 Xây dựng tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của

học sinh

31

1.5.4 Phương pháp và công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn

đề của học sinh

33

1.5.5 Quy trình xây dựng bộ công cụ KTĐG kết quả học tập của

HS theo hướng tiếp cận năng lực

36

1.6 Thực trạng đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học

sinh trong dạy học vật lí ở trường THPT

37

1.6.2 Đối tượng và thời gian khảo sát 37

Chương 2: ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT

VẤN ĐỀ CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC

CHƯƠNG "ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN" - VẬT LÍ 12

NÂNG CAO

44

2.1 Tổng quan nội dung kiến thức chương "Động lực học

vật rắn”

44

2.1.1 Mục tiêu dạy học của chương "Động lực học vật rắn" 44 2.1.2 Nội dung kiến thức chương "Động lực học vật rắn", Vật lí

12 nâng cao

45

2.2 Đặc điểm dạy học chương “Động lực học vật rắn”, Vật lí

12 nâng cao

46

iii

2.2.1 Một số sai lầm của HS khi học chương "Động lực học vật

rắn”

46

2.2.2 Những khó khăn trong đánh giá kết quả học tập của học sinh

và trong dạy học chương “Động lực học vật rắn”

48

2.3 Thiết kế công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của

học sinh trong dạy học chương "Động lực học vật rắn"

48

2.3.2 Đánh giá thông qua sản phẩm học tập của học sinh 61 2.3.3 Đánh giá thông qua quan sát 64

3.2 Đối tượng và thời gian, địa điểm thực nghiệm sư phạm 83 3.2.1 Đối tượng của thực nghiệm sư phạm 83 3.2.2 Thời gian và địa điểm thực nghiệm sư phạm 83 3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 83

3.3.3 Phương pháp thống kê toán học 84 3.3.4 Phương pháp case - study 84 3.3.5 Xây dựng phương thức và tiêu chí đánh giá 84

3.4.1 Tài liệu thực nghiệm sư phạm 85 3.4.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 86

3.5 Kết quả thực nghiệm sư phạm 88

iv

3.5.3 Kết quả thăm dò giáo viên về bộ công cụ và giáo án đã biên

soạn nhằm đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh

chương "Động lực học vật rắn"

98

KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

100

102

105

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Để đáp ứng mục tiêu đổi mới giáo dục hiện nay là dạy học theo định hướng tiếp cận NL người học cần đổi mới từ nội dung đến hình thức, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển

NL của HS

Từ Nghị Quyết kì họp lần thứ 8, Quốc hội khóa XI về đổi mới căn bản

và toàn diện nền Giáo dục Việt Nam và chỉ thị Nghị quyết số 44/NQ-CP ngày 09/6/2014 Ban hành chương trình hành động của chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29NQ/TW ngày 04/11/2013 Hội nghị lần thứ 8, BCH TW Đảng khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, ngày 05/8/2014,

Bộ Giáo và Đào tạo đã ban hành công văn số 4099/BGDĐT-GDTrH về hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2014 - 2015 đã chỉ đạo rõ về công tác

KTĐG: "Đổi mới KTĐG theo hướng chú trọng ĐG phẩm chất và NL của HS,

chú trọng ĐG quá trình: ĐG trên lớp học; ĐG bằng hồ sơ; ĐG bằng nhận xét; tăng cường bằng hình thức ĐG thông qua sản phẩm dự án; bài thuyết trình Kết hợp kết quả ĐG trong quá trình giáo dục và ĐG tổng kết cuối kì, cuối năm học Các hình thức KTĐG đều hướng tới sự phát triển năng lực của HS; coi trọng ĐG để giúp đỡ HS về phương pháp học tập; động viên sự cố gắng; hứng thú học tập của các em trong quá trình DH Việc KTĐG không chỉ là xem HS học được cái gì mà quan trọng hơn là biết HS học như thế nào,

có biết vận dụng không"

Nhiệm vụ mới đối với giáo dục là cần phải phát triển NL tư duy, NL giải quyết vấn đề, NL sáng tạo của học sinh trong dạy học Do vậy công tác kiểm tra đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực là một việc làm hết sức cần thiết và là đòn bẩy để thúc đẩy quá trình dạy học tiếp cận NL được tốt hơn Hiện nay, ở các trường THPT chỉ quan tâm đến đánh giá kết thúc, coi trọng kiến thức ghi nhớ hơn là rèn kĩ năng và năng lực học sinh GV gần như

2

chỉ quan tâm đến kết quả kiểm tra trong xếp loại học lực của HS mà chưa quan tâm nhiều đến ĐG quá trình học tập của HS để phân loại và định hướng việc đổi mới phương pháp dạy của GV và phương pháp học của HS

Ra đời cuối thế kỷ XVI, dạy học GQVĐ đã dần trở thành một trong những xu thế DH hiện đại, ngày càng khẳng định ưu thế và phát triển mạnh

mẽ Lí thuyết dạy học GQVĐ có thể được sử dụng trong DH cho nhiều môn học của nhiều cấp học

Đối với Vật lí là một bộ môn Khoa học thực nghiệm nên các kiến thức vật lí gắn liền với thực tiễn Do vậy nếu vận dụng tốt phương pháp dạy học GQVĐ trong dạy học Vật lí sẽ nâng cao năng lực cho HS Giúp HS có thể phát hiện và giải quyết các vấn đề trong quá trình học tập và ứng dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống Với những ưu thế đó, PPDH GQVĐ đã được GV áp dụng rộng rãi trong dạy Vật lí phổ thông tuy nhiên việc ĐG năng lực GQVĐ của HS lại chưa được GV và các nhà quản lí

GD quan tâm đúng mức

Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học chương “Động lực học vật rắn” – Vật lí 12 nâng cao

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu lí luận về năng lực và năng lực giải quyết vấn đề của HS, vận dụng lí luận về KT, ĐG KQHT theo định hướng phát triển năng lực của

HS để xây dựng tiêu chí và bộ công cụ nhằm đánh giá năng lực GQVĐ của học sinh trong dạy học ở chương “ Động lực học vật rắn”, Vật lí lớp 12 nâng cao

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động kiểm tra đánh giá năng lực GQVĐ

của HS THPT

- Phạm vi nghiên cứu: ĐG năng lực GQVĐ của HS trong dạy học

chương “Động lực học vật rắn”, Vật lí lớp 12 nâng cao

3

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được tiêu chí và thiết kế được bộ công cụ ĐG năng lực GQVĐ của HS chương "“Động lực học vật rắn”, Vật lí lớp 12 nâng cao để nắm bắt được chính xác năng lực GQVĐ của HS thì sẽ điều chỉnh được phương pháp dạy học môn Vật lí

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về KT, ĐG KQHT của HS, chú

trọng nghiên cứu cơ sở lí luận về ĐG KQHT theo định hướng phát triển NL học sinh và ĐG NL GQVĐ của HS trong dạy học vật lí THPT

- Tìm hiểu một số phương pháp và kỹ thuật ĐG theo hướng phát triển

NL của HS

- Tìm hiểu thực trạng ĐG năng lực GQVĐ của HS trong DH vật lí của

một số trường THPT ở tỉnh Nam Định

- Tìm hiểu mục tiêu dạy và nội dung dạy học chương “Động lực học

vật rắn”, Vật lí 12 nâng cao

- Xác định các thành tố năng lực GQVĐ, xác định các tiêu chí và thang

đo năng lực nhằm xác nhận năng lực GQVĐ của học sinh trong DH vật lí

- Thiết kế các công cụ và đề xuất quy trình ĐG năng lực GQVĐ của HS trong dạy học chương "Động lực học vật rắn", Vật lí lớp 12 nâng cao

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm định giả thuyết khoa học

và đánh giá tính khả thi, hiệu quả của các kết luận được rút ra từ luận văn

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tìm hiểu, nghiên cứu các tài liệu

về các nội dung có liên quan đến đề tài luận văn nhằm hệ thống hoá những cơ

sở lý luận về ĐG năng lực GQVĐ của học sinh trong dạy học chương "Động lực học vật rắn", Vật lí lớp 12 nâng cao

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát thực trạng về ĐG năng

lực GQVĐ của HS trong DH vật lí THPT

4

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm sư phạm

các nội dung đã đề xuất trong luận văn nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của đề tài Dùng phương pháp thống kê toán học để xử lý các số liệu thu được từ thực nghiệm

7 Dự kiến đóng góp mới của đề tài

- Về lý luận: Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận về ĐG năng lực GQVĐ của học sinh trong dạy học Vật lí

- Về thực tiễn: Xây dựng được công cụ ĐG, thiết kế quy trình và kỹ

thuật ĐG năng lực GQVĐ của học sinh trong dạy học chương "Động lực học

vật rắn”

8 Dự kiến cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung luận văn gồm 3 chương: Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học Vật lí

Chương 2: Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học chương "Động lực học vật rắn”, Vật lí 12 nâng cao

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

5

TÀI LIỆU THAM KHẢO

A TIẾNG VIỆT

1 Nguyễn Thị Bích (2009): Đổi mới đánh giá kết quả học tập môn Lịch sử

trong dạy học môn lịch sử ở trường Trung học cơ sở, Luận án Tiến sĩ giáo

dục học, Trường ĐHSP Hà nội

2 Chính phủ Chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 2020 ban hành kèm theo

Quyết định số 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng chính phủ (2012)

3 Đảng cộng sản Việt Nam, Nghị quyết Hội nghị BCH TW Đảng lần thứ 8

(Khóa XI) (2013)

4 Triệu Thị Chín (2005): “Sử dụng phương pháp ghép nhóm nhằm phát triển

năng lực hợp tác học tập của học sinh miền núi khi dạy học chương Các định luật bảo toàn, ở lớp 10 THPT”, Luận văn khoa học giáo dục

5 Phạm Xuân Chung, "Chuẩn bị cho sinh viên ngành sư phạm Toán học

ở trường đại học tiến hành hoạt động đánh giá kết quả học tập môn Toán của học sinh Trung học phổ thông", luận án tiến sĩ giáo dục học,

Đại học Vinh

6 Lê Thị Thu Hiền (2011), "Đổi mới hoạt động kiểm tra - đánh giá kết

quả học tập môn Vật lý của học sinh dự bị đại học dân tộc với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin", luận án tiến sĩ giáo dục học, Đại học Vinh

7 Trần Bá Hoành (1997), Đánh giá trong giáo dục, NXB Giáo dục

8 Lại Đức Kế (1994): “Một số biện pháp phát triển năng lực trí tuệ cho học

sinh lớp chọn toán lý trong dạy Vật lí ở trường THPT”, Luận văn khoa học giáo

dục

9 Trần Kiều (2006), Báo cáo tổng kết “Nghiên cứu phương thức và một số

công cụ đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông”, Đề tài cấp bộ, mã số

B2003-49-45 TD, Hà Nội

10 Nguyễn Công Khanh Năng lực và đánh giá kết quả giáo dục theo năng

6

lực trong chương trình giáo dục phổ thống sau 2015 Báo cáo tại Hội thảo

Quốc gia về đổi mới chương trình, sách giáo khoa, 7/2012

11 Nguyễn Công Khanh Đổi mới kiểm tra đánh giá giáo dục theo cách tiếp

cận năng lực Kỷ yếu hội thảo Hướng tới một xã hội học tập VVOB, tháng

8/2013

12 Bùi Thị Hạnh Lâm (2010), Rèn luyện kĩ năng tự đánh giá kết quả học tập

môn toán của học sinh trung học phổ thông, Luận án tiến sĩ giáo dục học,

Viện khoa học Giáo dục Việt Nam, Hà Nội

13 Lục Thị Na (2005): “Phát triển năng lực tự lực, sáng tạo của học sinh

miền núi thông qua tổ chức hoạt động giải bài tập Vật lí phân tử và nhiệt hóa học ở lớp 10 Trung học phổ thông”, Luận văn khoa học giáo dục

14 Vũ Thị Nga (1994): “Sử dụng SGK nhằm phát triển năng lực tự lực học

tập của học sinh trong quá trình nắm vững kiến thức Vật lí”, Luận văn khoa

học giáo dục

15 Lê Đức Ngọc (2001), Vắn tắt về đo lường và đánh giá thành quả học tập

trong giáo dục đại học, ĐHQG Hà Nội

16 Hoàng Đức Nhuận, Lê Đức Phúc (1996), Cơ sở lý luận của việc đánh giá

chất lượng học tập của học sinh trung học phổ thông, Chương trình khoa học

cấp nhà nước KX-07-08, Hà Nội

17 Trần Thị Tuyết Oanh (2011), Kĩ thuật kiểm tra đánh giá trong dạy học, NXB ĐHSP

18 Trần Thị Tuyết Oanh (2012), Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học

sinh, NXB ĐHSP

19 Hoàng Phê (2005), Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng

20 Nguyễn Đức Phúc (2003): “Bồi dưỡng năng lực giải bài tập Vật lý định

tính trên cơ sở vận dụng các yếu tố dạy học giải quyết vấn đề cho học sinh THPT miền núi”, Luận văn khoa học giáo dục

21 Phan Anh Tài (2014): Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh

trong dạy học Toán lớp 11 trung học phổ thông", Luận án Tiến sĩ, mã số

7

62.14.01.11, Đại học Vinh

22 Lâm Quang Thiệp (2012), Đo lường và đánh giá hoạt động học tập trong

nhà trường, NXB Đại học sư phạm

23 Dương Thiệu Tống (2005), Trắc nghiệm và đo lường thành quả học tập,

NXB Khoa học Xã hội

24 Trịnh Thị Vân (1994):“Nghiên cứu quá trình hình thành năng lực sư

phạm của sinh viên Vật lí trường Đại học Sư phạm Việt Bắc”, Luận văn khoa

học giáo dục

25 Lục Thị Vinh (2011): “Vận dụng các phương pháp dạy học theo hướng

phát triển năng lực tự học của học sinh trường THPT Dân tộc nội trú khi dạy học chương Cảm ứng điện từ, Vật lý 11”, Luận văn khoa học giáo dục

26 Nguyễn Thị Hải Yến (2004): “Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết

vấn đề cho học sinh khi dạy học một số kiến thức chương Mắt và các dụng cụ quang học, Vật lý 12 THPT”, Luận văn khoa học giáo dục

B TIẾNG ANH

1 Arthur - Hughes (1990), Testing for language teacher, Cambridge

University Press

2 Australian Education Council and Ministens of Vocational Education,

Empoyment and Training (1992), “The key competencies report”

3 Ducan Harris and Chris Bell (1994), Evaluating and assessing for learning

Nichols Publishing Company New Jessey

4 Gronlund, N.E, &Linn, R.L (1990) The art of assessing, measurement and

evaluation in teaching (6 th Ed)

5 Nitko, A.J (2001) Educational assessment of student (3 rd Ed)

6 Shepard, L (1989) Why we need better assessment Educational

leadership New York: Macmillan; San Francisco: Jossey - Bass.