Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề vào dạy học chương phương pháp tọa độ trong không gian lớp 12 ban nâng cao

i ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC DƯƠNG THỊ THU HÀ VẬN DỤNG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀO DẠY HỌC CHƯƠNG PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN LỚP 12 - BAN NÂNG CAO LU

i

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

DƯƠNG THỊ THU HÀ

VẬN DỤNG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀO DẠY HỌC CHƯƠNG PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN

LỚP 12 - BAN NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI – 2015

ii

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

DƯƠNG THỊ THU HÀ

VẬN DỤNG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀO DẠY HỌC CHƯƠNG PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN

LỚP 12 - BAN NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN TOÁN)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Nhụy

HÀ NỘI – 2015

i

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên trong Luận văn này, tác giả xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo,

cô giáo Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy, hết lòng giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Đặc biệt tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Nhụy - người đã trực tiếp hướng dẫn và tận tình chỉ bảo tác giả trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo dạy Toán và các em học sinh Trường THPT Ngọc Tảo, Phúc Thọ, Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình thực hiện thực nghiệm sư phạm góp phần hoàn thành Luận văn

Xin chân thành cảm ơn tới gia đình, sự quan tâm giúp đỡ của bạn bè, đồng nghiệp, đã tạo điều kiện thuận lợi, tiếp sức để tôi hoàn thành Luận văn

Do khả năng và thời gian có hạn mặc dù đã cố gắng rất nhiều song bản Luận văn này chắc chắn không tránh khỏi sai sót Tác giả rất mong tiếp tục nhận được sự chỉ dẫn, góp ý của các nhà khoa học, các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Xin trân trọng cảm ơn

Hà Nội, tháng 10 năm 2015

Tác giả

Dương Thị Thu Hà

ii

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt Viết đầy đủ

ĐC Đối chứng

Nxb Nhà xuất bản

SGK Sách giáo khoa

THPT Trung học phổ thông

iii

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Kết quả kiểm tra giữa kì I Error! Bookmark not defined Bảng 3.2 Kết quả bài kiểm tra 15 phút Error! Bookmark not defined Bảng 3.3 Kết quả bài kiểm tra 45 phút Error! Bookmark not defined

iv

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

DANH MỤC CÁC BẢNG iii

MỤC LỤC iv

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Mục đích nghiên cứu 8

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 8

5 Giả thuyết khoa học 8

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 8

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 8

8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

9 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Error! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở khoa học của dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.1.1 Cơ sở triết học Error! Bookmark not defined 1.1.2 Cơ sở tâm lí học Error! Bookmark not defined 1.1.3 Cơ sở giáo dục học Error! Bookmark not defined 1.2 Những khái niệm cơ bản Error! Bookmark not defined 1.2.1 Vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2.2 Hệ thống Error! Bookmark not defined 1.2.3 Tình huống gợi vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2.4 Dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.3 Đặc điểm của dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.4 Những hình thức dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.4.1 Tự nghiên cứu vấn đề Error! Bookmark not defined 1.4.2 Vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.4.3 Thuyết trình phát hiện và giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

v

1.5 Các mức độ của dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.6 Thực hiện dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.6.1 Các bước dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.6.2 Ưu, nhược điểm và những điều cần lưu ý của dạy học giải quyết vấn đềError! Bookmark not defined 1.7 Những cách thông dụng để tạo tình huống gợi vấn đề Error! Bookmark not

defined

1.7.1 Dự đoán nhờ nhận xét trực quan và thực nghiệm (tính toán, đo đạc…)Error! Bookmark not defined 1.7.2 Lật ngược vấn đề Error! Bookmark not defined

1.7.3 Xem xét tương tự Error! Bookmark not defined

1.7.4 Khái quát hóa Error! Bookmark not defined

1.7.5 Giải bài tập mà người học chưa biết thuật giải Error! Bookmark not defined

1.7.6 Tìm sai lầm trong lời giải Error! Bookmark not defined

1.8 Các biện pháp giúp học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học toán

Error! Bookmark not defined

1.8.1 Mối quan hệ biện chứng giữa phương pháp dạy học, quy trình dạy học và

biện pháp dạy học Error! Bookmark not defined

1.8.2 Các biện pháp cơ bản Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀO DẠY

HỌC CHƯƠNG “PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN”Error! Bookmark not defined.

vi

2.1 Dạy học các tình huống điển hình trong môn toán Error! Bookmark not

defined

2.1.1 Dạy học khái niệm Error! Bookmark not defined

2.1.2 Dạy học định lí Error! Bookmark not defined

2.1.3 Dạy học quy tắc Error! Bookmark not defined

2.1.4 Dạy học giải bài tập Error! Bookmark not defined

2.2 Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề trong dạy học chương “Phương pháp tọa

độ trong không gian” Error! Bookmark not defined

2.2.1 Vài nét về nội dung chương “Phương pháp tọa độ trong không gian” Hình

học 12 - Nâng cao Error! Bookmark not defined

2.2.2 Những thuận lợi, khó khăn khi giảng dạy và nghiên cứu chương “Phương

pháp tọa độ trong không gian” Hình học 12 - Nâng cao Error! Bookmark not defined

2.2.3 Mục tiêu dạy học chương “Phương pháp tọa độ trong không gian” Hình học

12 – Nâng cao Error! Bookmark not defined

2.2.4 Yêu cầu dạy học chương “Phương pháp tọa độ trong không gian” Hình học

12 - Nâng cao Error! Bookmark not defined

2.2.5 Một số giải pháp khi xây dựng bài soạn thể hiện sự vận dụng dạy học giải

quyết vấn đề với chương “Phương pháp tọa độ trong không gian”Error! Bookmark not defined

2.2.6 Một số bài soạn của chương “Phương pháp tọa độ trong không gian”Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

vii

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.1.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.2 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.3 Kế hoạch và nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.3.1 Kế hoạch thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.3.2 Nội dung thực nghiê ̣m Error! Bookmark not defined

3.4 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.4.1 Đánh giá định lượng Error! Bookmark not defined

3.4.2 Đánh giá định tính Error! Bookmark not defined

3.4.3 Ý kiến đánh giá của giáo viên và học sinh Error! Bookmark not defined

3.4.4 Những kết luận ban đầu rút ra được từ kết quả của thực nghiệm sư phạmError! Bookmark not defined KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

8

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Luật Giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2005 có đoạn

viết: “Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo

đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân chuẩn bị cho học sinh tiếp tục

học lên và đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Để thực hiện được mục tiêu đó, trong báo cáo chính trị Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ XI của Đảng cũng đã nêu: “Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục

theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa; đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy học; đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục, đào tạo Tập trung nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, coi trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành”

Trong đó, đổi mới trong cách dạy học có vai trò quan trọng trong việc phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học Từ đó thúc đẩy người học tự tìm tòi, khơi dậy lòng say mê học tập và ý chí vươn lên

Trong các môn học ở bậc trung học phổ thông, môn toán có vai trò quan trọng trong việc phát triển trí tuệ cho học sinh, cung cấp cho các em kiến thức cơ bản, cần thiết để học tập các môn học khác và giải quyết một số vấn đề thực tiễn Trong môn toán, phương pháp tọa độ trong không gian là một trong những công cụ giải toán không gian quan trọng mà cho phép học sinh tiếp cận những kiến thức hình học phổ thông một cách gọn gàng, dễ hiểu và có hiệu quả nhanh chóng, tổng quát, đôi khi không cần đến hình vẽ Nó có tác dụng tích cực trong việc phát triển tư duy sáng tạo, trừu tượng, năng lực phân tích, tổng hợp Hơn nữa nội dung chương phương pháp tọa độ trong không gian là một trong những nội dung quan trọng của Hình học

12 Trong những năm gần đây nội dung này thường xuyên xuất hiện trong các kì thi tốt nghiệp THPT và trong các kì thi Đại học, Cao đẳng, Trung học chuyên nghiệp

9

Xuất phát từ thực tế trên và điều kiện nghiên cứu làm luận văn, tác giả chọn

đề tài: “Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề vào dạy học chương Phương pháp tọa độ trong không gian lớp 12 - Ban nâng cao”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu khả năng vận dụng dạy học giải quyết vấn đề vào chương Phương pháp tọa độ trong không gian

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất: Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học giải quyết vấn đề

Thứ hai: Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề vào dạy học những tình huống

điển hình trong Toán học (khái niệm, định lí, quy tắc, bài tập)

Thứ ba: Thiết kế một số bài giảng vận dụng dạy học giải quyết vấn đề trong

chương Phương pháp tọa độ trong không gian

Thứ tư: Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của đề tài

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu: Cách dạy học chương Phương pháp tọa độ trong

không gian

Đối tượng nghiên cứu: Dạy học giải quyết vấn đề

5 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng dạy học giải quyết vấn đề vào dạy học chương Phương pháp tọa

độ trong không gian thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng học tập và tạo được hứng thú cho học sinh khi học nội dung Phương pháp tọa độ trong không gian

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Mẫu khảo sát: Học sinh lớp 12A4, 12A5 năm học 2014 - 2015 trường THPT

Ngọc Tảo, Phúc Thọ, Hà Nội

- Phạm vi về thời gian: Từ tháng 2/2015 đến 4/2015

- Phạm vi về nội dung: Dạy học chương Phương pháp tọa độ trong không gian

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa lý luận của đề tài

Cung cấp m ột cách rõ ràng và h ệ thống cơ sở lý luận về dạy học giải quyết vấn đề

10

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Phân phối chương trình môn toán THPT (thực hiện

năm 2008 - 2009)

2 Nguyễn Hữu Châu, Dạy giải quyết vấn đề trong môn toán, Tạp chí nghiên

cứu Giáo dục, 1995

3 Nguyễn Hữu Châu, Giải quyết vấn đề và một số cách phân loại vấn đề trong

môn toán ở trường phổ thông, TTKHGD số 54 - 1996

4 Nguyễn Đức Đồng, Tuyển tập 500 bài toán hình giải tích Nxb Hải Phòng,

2001

5 Lê Hồng Đức, Trần Phương, Tuyển tập các chuyên đề luyện thi đại học môn

toán - hình học giải thích Nxb Hà Nội 2007

6 Phan Huy Khải, Toán nâng cao hình học giải tích Nxb Hà Nội, 2003

7 Nguyễn Bá Kim, Vũ Dương Thụy, Phương pháp dạy học môn toán Nxb

Giáo dục, Hà Nội, 1992

8 Nguyễn Bá Kim (chủ biên), Đinh Nho Chương, Nguyễn Mạnh Cảng, Vũ

Dương Thụy, Nguyễn Văn Thường, Phương pháp dạy học môn toán (phần II),

Dạy học những nội dung cơ bản Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1994

9 Nguyễn Bá Kim, Về định hướng đổi mới phương pháp dạy học, NCGD số

332 - 1999

10 Nguyễn Bá Kim, Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, một trong xu

hướng dạy học không truyền thống nhằm thực hiện định hướng hoạt động hóa người học, Hội nghị tập huấn phương pháp dạy học toán phổ thông, Hà Nội, 2000

11 Luật Giáo dục, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005

12 Bùi Văn Nghị, Vương Dương Minh, Nguyễn Anh Tuấn, Tài liệu bồi dưỡng

thường xuyên giáo viên trung học phổ thông chu kỳ III môn toán (2004 - 2007)

Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, 2005

13 Polya G, Toán và những suy luận có lý Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1995

14 Đoàn Quỳnh, Văn Như Cương, Phạm Khắc Ban, Lê Huy Hùng, Tạ Mân,

Bài tập hình học nâng cao 12 Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2008

15 Đoàn Quỳnh, Văn Như Cương, Phạm Khắc Ban, Lê Huy Hùng, Tạ Mân,

Hình học nâng cao 12, sách giáo viên Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2008

11

16 Nguyễn Thế Thạch (chủ biên), Hướng dẫn thực hiện chương trình SGK lớp

12 môn toán Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2008