Tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh trung học phổ thông trong dạy học chuyên đề dao động cơ điều hòa

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC --- TRỊNH VĂN LỊCH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “DAO ĐỘN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

-

TRỊNH VĂN LỊCH

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG

DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “DAO ĐỘNG CƠ ĐIỀU HÒA”

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRỊNH VĂN LỊCH

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG

DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “DAO ĐỘNG CƠ ĐIỀU HÒA”

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học:PGS.TS NGUYỄN XUÂN THÀNH

HÀ NỘI - 2015

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nền giáo dục Việt Nam hiện nay cần đẩy nhanh tiến trình đổi mới để rút ngắn khoảng cách về trình độ phát triển giáo dục so với các nước trong khu vực và trên thế giới Phương pháp dạy học phải đổi mới theo hướng góp phần đắc lực hình thành năng lực hành động, phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh để từ đó bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, hình thành khả năng học tập suốt đời là một nhu cầu tất yếu Tuy nhiên, việc đổi mới về phương pháp dạy học hiện nay còn khá nhiều bất cập

Trong dạy học hiện nay ở trường phổ thông, phương pháp thuyết trình, truyền thụ tri thức một chiều vẫn là phương pháp dạy học chủ đạo của nhiều giáo viên Trong khi thuyết trình, nhiều giáo viên cũng có cố gắng trong việc

sử dụng phương pháp đàm thoại nhưng lại ít đầu tư xây dựng hệ thống câu hỏi khiến cho việc đặt các câu hỏi kém chất lượng, không kích thích được tư duy của học sinh Việc sử dụng các phương pháp trực quan hiện nay khá hạn chế Mặc dù ở tất cả các trường phổ thông đều đã được trang bị hệ thống thiết

bị dạy học tối thiểu nhưng giáo viên ít sử dụng Tình trạng "dạy chay" vẫn diễn ra phổ biến Đặc biệt, hiện nay phần lớn giáo viên nghĩ đến việc sử dụng máy tính để trình chiếu bài giảng mỗi khi có ý định sử dụng phương pháp trực quan Học sinh được quan sát các hình ảnh, video, thậm chí cả kênh chữ trên máy chiếu thay cho việc được quan sát các dụng cụ thực tế, khiến cho tính

"trực quan" của phương pháp này không còn mang đúng ý nghĩa của nó Tình trạng "lạm dụng" công nghệ thông tin trong dạy học hiện nay vẫn diễn ra phổ biến Nhóm phương pháp thực hành có thể nói là một khâu yếu nhất trong nhà trường phổ thông hiện nay Mặc dù đã có những bài thực hành bắt buộc trong chương trình và sách giáo khoa nhưng việc "bỏ qua" chúng vẫn được nhiều nơi áp dụng

ii

Nhiều thầy cô hiện nay luôn cho rằng: Muốn đổi mới phương pháp dạy học thì phải đổi mới nội dung dạy học bởi vì nội dung dạy học hiện tại quá tải với học sinh Theo chúng tôi, nội dung chương trình SGK không nặng mà do cách truyền tải của thầy cô giáo luôn đòi hỏi phải theo logic khoa học tuần tự Giáo viên chỉ chú trọng vào việc dạy học sao cho học sinh nhớ kiến thức, không chú ý nhiều đến việc cho học sinh rèn luyện kĩ năng, ít đặt ra các vấn

đề, tình huống liên quan giữa kiến thức và đời sống nên không tạo điều kiện cho học sinh bộc lộ và trình bày những hiểu biết, cách giải quyết vấn đề của các em, dẫn đến tình trạng giáo viên tự mình phải hoạt động rất nhiều, còn kiến thức học sinh lĩnh hội được thì rất nặng nề xa rời thực tế

Trong lí luận dạy học có ba thuyết dạy học chính là thuyết hành vi, thuyết nhận thức, thuyết kiến tạo, thực tế qua các đợt tập huấn của Sở GD-

ĐT về đổi mới phương pháp, giáo viên đã được tìm hiểu về ba thuyết này và thống nhất với quan điểm dạy học lấy người học làm trung tâm Họ cũng được tiếp cận các phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại để tổ chức hoạt động học tích cực cho học sinh Tuy nhiên với tâm lí sợ cháy giáo án, không thể truyền thụ hết được kiến thức bài học, giáo viên đã không cung cấp đủ thời gian và sự dẫn dắt cụ thể trong từng hoạt động học nên học sinh chỉ được hoạt động một cách hình thức và thực sự các em không tự lực tìm ra kiến thức Đôi khi giáo viên vận dụng nhiều kĩ thuật dạy học chỉ để biểu diễn trong các giờ hội giảng nhằm đáp ứng theo đúng tiêu chí của ban giám khảo

Trong một xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế thị trường, cạnh tranh gay gắt đòi hỏi con người phải có nhiều năng lực như: quan sát, tư duy,

tự quản lý, giao tiếp, hợp tác, sử dụng CNTT và truyền thông, sử dụng ngôn ngữ, tính toán nhằm hình thành và phát triển một năng lực đảm bảo sự thành công trong cuộc sống là phát hiện sớm và giải quyết hợp lý những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn Vì vậy dạy học phải đổi mới theo hướng góp phần đắc lực hình thành năng lực hành động, phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo

của học sinh để từ đó bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, hình thành khả năng học tập suốt đời

Tiến tới đổi mới một cách căn bản toàn diện nền giáo dục, Bộ GDĐT

đã ban hành công văn 5555 về hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá, tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học Một phần nội dung chính của Công văn đã

chỉ rõ : “Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên

đề dạy học phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường Trên cơ sở rà soát chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp dạy học tích cực, xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh trong mỗi chuyên đề đã xây dựng.”

Vật lí là môn học gắn liền với những ứng dụng thực tế, các quy luật định luật vật lí được tìm bằng thí nghiệm, hoặc thí nghiệm để minh chứng cho

sự đúng đắn tin cậy của một định luật vật lý Việc dạy học vật lí gắn liền với giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn là việc rất cần thiết Muốn hình thành được các loại năng lực cho học sinh trong quá trình dạy học phải tổ chức để học sinh tự tìm hiểu kiến thức mới trên nền tảng các kiến thức đã được lĩnh hội dưới sự hướng dẫn chỉ đạo của thầy Trong quá trình học sinh tìm tòi khám phá tìm các phương án giải quyết một vấn đề, một nhiệm vụ do giáo viên đặt ra, họ sẽ huy động được những hiểu biết vốn có, các kĩ năng làm việc nhóm, năng lực tư duy định hướng, phân tích, đánh giá tổng hợp,phát biểu vấn đề…vv sẽ dần hình thành

Xuất phát từ những vấn đề trên, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy và học vật lí chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Tổ

iv

chức hoạt động học tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh trung học phổ thông trong dạy học chuyên đề “Dao động cơ điều hòa”

2 Mục đích nghiên cứu :

Xây dựng chuyên đề "Dao động cơ điều hòa" và tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh trung học phổ thông

Thiết kế tiến trình dạy học theo quan điểm dạy học hiện đại

3 Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu, đối tượng khảo sát :

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học các nội dung kiến thức trong chương “Dao động cơ” ở trường trung học phổ thông

3.2 Khách thể nghiên cứu:

Hoạt động dạy và học chuyên đề “Dao động cơ điều hòa” ở trường trung học phổ thông

3.3 Đối tượng khảo sát:

- Học sinh lớp 12A4 trường THPT Xuân Trường -Nam Định (Để điều tra năng lực trước và sau khi vận dụng đề tài)

4 Giả thuyết nghiên cứu:

Nếu xây dựng chuyên đề "Dao động cơ điều hòa" và tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh trong dạy học chuyên đề đó thì sẽ nâng cao được tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh trong học tập

5 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Nghiên cứu các văn bản chỉ đạo của Bộ GD-ĐT, Sở GD-ĐT về đổi mới GD

- Nghiên cứu cơ sở lý luận :

+ Lý thuyết tâm lí học

+ Quan điểm dạy học kiến tạo

+ Phương pháp dạy học, kĩ thuật dạy học hiện đại

+ Vấn đề đổi mới phương pháp theo hướng tiếp cận năng lực + Mô hình dạy học theo chủ đề

- Nghiên cứu nội dung chương trình, chuẩn kiến thức kĩ năng chương “ Dao động cơ” Vật lý 12 THPT

- Tìm hiểu thực trạng các mô hình tổ chức hoạt động học cho học sinh

ở môn vật lí nói chung và ở chương “ Dao động cơ” nói riêng

- Phân tích thực trạng, chỉ ra nguyên nhân của thực trạng, từ đó đưa ra những ưu nhược điểm và những đóng góp của đề tài, từ đó đưa ra các kết luận

và kiến nghị

- Thiết kế tiến trình dạy học theo chủ đề “ Dao động cơ điều hòa”

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm định giả thuyết khoa học

và đánh giá tính khả thi, hiệu quả của các kết luận được rút ra từ luận văn

6 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu lí luận

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm ở trường phổ thông

- Xử lí dữ liệu file hình ảnh video tổ chức hoạt động học

7 Cấu trúc của luận văn:

Chương 1 : CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Chương 2: TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TÍCH CỰC, TỰ LỰC, SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “DAO ĐỘNG

CƠ ĐIỀU HÒA”

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

vi

1.1 Tổ chức hoạt động giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học vật lí

Nhiệm vụ của giáo dục là tạo ra những con người có trí tuệ phát triển, giàu tính sáng tạo và nhân văn Trước tình hình đó, nhiệm vụ quan trọng được

đề ra cho các môn học trong nhà trường phổ thông là phải làm sao cho khi vào cuộc sống, tham gia vào lao động, sản xuất hoặc nghiên cứu khoa học,

HS có thể nhanh chóng tiếp thu được cái mới, thích ứng được với những nhu cầu của xã hội Để làm được việc đó, ngoài việc trang bị kiến thức, kĩ năng cần thiết, các môn học phải tạo ra cho họ tiềm lực nhất định để họ thu được những hiểu biết xa hơn những gì mà họ đã thu lượm được khi còn ngồi trên ghế nhà trường Tiềm lực đó chính là khả năng giải quyết những vấn đề mà thực tiễn đặt ra, khả năng tự vạch ra con đường để đạt đến những nhận thức mới, tìm ra giải pháp mới Tiềm lực đó nằm trong phương pháp tư duy và hành động một cách khoa học [1]

Vì vậy, việc dạy học nói chung và dạy học vật lí nói riêng cần phải đổi mới mạnh mẽ về nội dung và phương pháp, nhất là đổi mới phương pháp dạy

và học sao cho nâng cao tính tích cực, sáng tạo của HS trong dạy học Để đạt được điều này, trong quá trình dạy học ở trường phổ thông cần phải tổ chức

HS tham gia vào các HĐ nhận thức phỏng theo HĐ của các nhà khoa học, qua

đó ngoài việc có thể giúp HS trang bị kiến thức cho bản thân, đồng thời còn cho họ rèn luyện tính sáng tạo khoa học và năng lực giải quyết vấn đề Vì vậy, phương pháp dạy học mới hiện nay được xây dựng trên tinh thần dạy học giải quyết vấn đề thông qua việc tổ chức cho HS HĐ tích cực chiếm lĩnh kiến thức mà cơ sở của nó là 2 lí thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget (1896-1980) và Lép Vưgôtski (1896-1934) Việc học tập của HS có bản chất

HĐ, thông qua HĐ của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức, hình thành và phát triển năng lực trí tuệ cũng như quan điểm đạo đức, thái độ Như vậy, dạy học

là dạy HĐ Trong quá trình dạy học, HS là chủ thể nhận thức, GV có vai trò

tổ chức, kiểm tra và định hướng HĐ học tập của HS với phương pháp hợp lí

để HS tích cực chiếm lĩnh, xây dựng tri thức Quá trình dạy học các kiến thức

thuộc một môn khoa học cụ thể được hiểu là quá trình HĐ của GV và của HS trong sự tương tác thống nhất biện chứng của 3 thành phần trong hệ dạy học bao gồm: GV, HS và tư liệu HĐ dạy học

Tóm lại, theo quan điểm hiện đại thì dạy học là dạy giải quyết vấn đề; quá trình dạy - học là hệ thống các hành động có mục đích của GV tổ chức

HĐ trí óc và tay chân của HS, đảm bảo cho HS chiếm lĩnh được nội dung dạy học với các mục tiêu xác định Trong quá trình dạy học, GV tổ chức định hướng hành động chiếm lĩnh tri thức vật lí của HS phỏng theo tiến trình của chu trình sáng tạo khoa học Chúng ta có thể hình dung diễn biến của HĐ dạy học như sau [2]:

- GV tổ chức tình huống (giao nhiệm vụ cho HS): HS hăng hái nhận nhiệm vụ, gặp khó khăn, nảy sinh vấn đề cần giải quyết Dưới sự chỉ đạo của

GV, vấn đề được diễn đạt chính xác hóa, phù hợp với nội dung và mục tiêu dạy học xác định

- HS tích cực tìm tòi giải quyết vấn đề đặt ra Với sự theo dõi, định hướng, giúp đỡ của GV, HĐ học của HS diễn ra theo một tiến trình hợp lí, phù hợp với những đòi hỏi của phương pháp luận

- GV chỉ đạo sự trao đổi, tranh luận của HS, bổ sung, tổng kết, khái quát hóa, thể chế hóa tri thức và kiểm tra kết quả học phù hợp với mục tiêu dạy học các nội dung kiến thức đã xác định

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Thái Duy Tuyên (1991), Những vấn đề cơ bản giáo dục hiện đại, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

viii

2 Phạm Hữu Tòng (2001), Chiến lược dạy học giải quyết vấn đề, tổ chức định hướng tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề và tư duy khoa học của học sinh, Đề tài khoa học cấp Bộ, Hà Nội

3 Nguyễn Đức Thâm, Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quế (2002), Phương pháp dạy học vật lí ở trường phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà

Nội

4 Phạm Hữu Tòng (2004), Dạy học vật lí ở trường phổ thông theo định hướng phát triển hoạt động tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học,

Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội

5 Phạm Viết Vượng (1997), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb

Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

6 Nguyễn Xuân Thành (2003), Xây dựng phần mềm phân tích Video và tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học các quá trình cơ học biến đổi nhanh theo quan điểm lí luận dạy học hiện đại, Luận án Tiến sĩ

Khoa học Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội

7 Ngô Diệu Nga (2008), Thiết kế tiến trình dạy học một số bài học chương

“Từ trường” lớp 11 trung học phổ thông theo hướng phát triển hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ của học sinh, Đề tài khoa học cấp Trường Đại

học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội

8 Phạm Hữu Tòng (1996), Hình thành kiến thức, kỹ năng, phát triển trí tuệ và năng lực sáng tạo của học sinh trong dạy học vật lí, Nxb Giáo dục, Hà Nội

9 Lương Duyên Bình (Tổng chủ biên kiêm Chủ biên), Nguyễn Xuân Chi, Tô

Giang, Trần Chí Minh, Vũ Quang, Bùi Gia Thịnh (2006), Sách giáo khoa Vật lí 12, Nxb Giáo dục, Hà Nội

10 Nguyễn Thế Khôi (Tổng Chủ biên), Phạm Quý Tư (Chủ biên), Lương Tất Đạt, Lê Chân Hùng, Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Đình Thiết, Bùi Trọng Tuân,

Lê Trọng Tường (2006), Sách giáo khoa Vật lí 12 nâng cao, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

11 Phạm Hữu Tòng (2002), Chức năng tổ chức, kiểm tra, định hướng hành động dạy học, Bài giảng chuyên đề cao học