ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC VŨ THỊ THANH HẰNG RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SO SÁNH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM “CHÍ PHÈO” CỦA NAM CAO NGỮ VĂN 11, TẬP 1 LUẬN VĂN THẠC
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
VŨ THỊ THANH HẰNG
RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SO SÁNH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM “CHÍ PHÈO” CỦA NAM CAO (NGỮ VĂN 11, TẬP 1)
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN
HÀ NỘI - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUÔC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
VŨ THỊ THANH HẰNG
RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SO SÁNH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM “CHÍ PHÈO” CỦA NAM CAO (NGỮ VĂN 11, TẬP 1)
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN NGỮ VĂN)
Mã số: 60.14.01.11
Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Ban
HÀ NỘI - 2015
Trang 31
MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Error! Bookmark not defined.
MỤC LỤC iii
DANH MỤC CÁC BẢNG v
MỞ ĐẦU 3
Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀIError! Bookmark not defined.
1.1 Cơ sở lí luận Error! Bookmark not defined.
1.1.1.Tư duy logic và liên tưởng - định hướng, tạo cơ chế cho sự so sánhError! Bookmark not defined.
1.1.2 So sánh, biện pháp so sánh và so sánh trong dạy học vănError! Bookmark not defined.
1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined.
1.2.1 Tình hình sử dụng so sánh trong dạy HS học ở trường PTError! Bookmark not defined.
1.2.2 Thực trạng về việc học tập môn Ngữ văn và kỹ năng so sánh ở HS THPTError! Bookmark not defined 1.2.3 Nguyên nhân của thực trạng Error! Bookmark not defined.
Chương 2: TỔ CHỨC RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SO SÁNH CHO HỌC
SINH QUA TÁC PHẨM CHÍ PHÈO – NGỮ VĂN 11, TẬP 1Error! Bookmark not defined.
2.1 Phân tích thể loại, kết cấu, nội dung tác phẩm Chí Phèo để xác định khả
năng và các biện pháp rèn luyện kỹ năng so sánh Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Về thể loại Error! Bookmark not defined.
2.1.2 Về kết cấu Error! Bookmark not defined.
2.1.3 Về nội dung Error! Bookmark not defined.
2.2 Định hướng cho học sinh so sánh trong dạy học tác phẩm Chí PhèoError! Bookmark not defined.
2.3 Rèn luyện kỹ năng so sánh Error! Bookmark not defined.
2.3.1 Các yêu cầu logic và cấu trúc của so sánh Error! Bookmark not defined.
2.3.2 Quy trình rèn luyện kỹ năng so sánh cho HS 59
2.3.3 Các mức độ phát triển của kỹ năng so sánh Error! Bookmark not defined.
2.3.4 Các bài tập rèn luyện kỹ năng so sánh cho HS qua tác phẩm Chí PhèoError! Bookmark not defined.
Trang 42.3.5 Cách sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học tác phẩm Chí Phèo để rèn
luyện kỹ năng so sánh cho HS Error! Bookmark not defined.
2.3.6 Khái quát việc sử dụng so sánh trong dạy học các tác phẩm văn chươngError! Bookmark not defined Chương 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined.
3.1 Mục đích, yêu cầu của thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.1.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.1.2 Yêu cầu thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.2 Đối tượng, cách thức và quy trình thực nghiệmError! Bookmark not defined.
3.2.1 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.2.2 Thời gian thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.2.3 Cách thức tiến hành Error! Bookmark not defined.
3.2.4 Quy trình thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.3 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.3.1 Lựa chọn nội dung bài dạy thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.3.2 Tổ chức dạy thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.3.3 Tổ chức kiểm tra, đánh giá Error! Bookmark not defined.
3.4 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.4.1 Đánh giá kết quả của học sinh Error! Bookmark not defined.
3.4.2 Phân tích và nhận xét kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
PHỤ LỤC 14
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Ngày nay, khoa học phát triển như vũ bão, kho tàng kiến thức của nhân
loại ngày càng mở rộng khiến cho phương pháp dạy học theo lối truyền thụ một chiều trở nên lạc hậu, không đáp ứng được yêu cầu của thời đại mới Để học sinh có thể tích lũy được lượng kiến thức vô hạn trong thời gian hữu hạn học tập ở nhà trường đòi hỏi giáo viên phải có một phương pháp dạy học - giáo dục mới phù hợp với thời đại Chính vì vậy, trong những năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã có những chủ trương chỉ đạo, cải cách giáo dục Trong Nghị quyết Trung ương II, khóa VIII (tháng 12/1996) của Đảng, vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh đã trở thành
nhiệm vụ cấp bách của ngành giáo dục: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo
dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiến tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy - học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh… Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào
tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân, nhất là thanh niên.”
Đặc biệt, Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành
Trung ương khóa XI (tháng 11/2013) đã nêu rõ: “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo
dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế hiện nay”
Như vậy, dạy học hiện nay không chỉ giới hạn ở việc dạy kiến thức mà phải chuyển mạnh sang dạy phương pháp học, cần rèn luyện cho các em năng lực nhận thức, hình thành và phát triển cho các em phương pháp, biện pháp tư duy logic để các em có thể tự học suốt đời
1.2 Ngữ văn là bộ môn khoa học xã hội, là môn học công cụ, mang tính nhân
văn, có vai trò quan trọng hàng đầu trong chương trình đào tạo ở trường phổ thông Nhiệm vụ của bộ môn là dạy chữ, dạy người và hướng nghiệp Cụ thể là
Trang 6quyết”
Đến năm 1983, tác giả Cù Đình Tú tiếp tục công bố cuốn “Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt” Tác giả đã đưa ra khái niệm so sánh tu từ về
cơ bản giống với những khái niệm trong các công trình của các tác giả khác đã được công bố trước đó Tác giả cho rằng: “So sánh tu từ là công khai đối chiếu hai hay nhiều đối tượng cùng có một dấu hiệu chung nào đấy (nét giống nhau) nhằm diễn tả một cách hình ảnh đặc điểm của một đối tượng” Từ khái niệm
đó, tác giả đẫ cố gắng tách biệt so sánh tu từ với so sánh luân lí Theo tác giả, cần phân biệt so sánh tu từ với so sánh luân lí ở một số phương diện: đối tượng
so sánh, mục đích so sánh và chức năng so sánh Vì cấu trúc của so sánh tu từ
và so sánh luân lí là giống nhau nên tác giả cho rằng có dựa vào một số phương diện ấy, chúng ta mới có thể nhận ra được đâu là so sánh tu từ, đâu là so sánh luân lí một cách rõ ràng Còn khi bàn về phân loại so sánh tu từ, tác giả đề nghị cân dựa vào hai tiêu chí: hình thức và nội dung Về hình thức, tác giả dựa hẳn
vào sự xuất hiện của “từ so sánh” để phân loại: như, tưởng như, giống như, tựa
như…; hơn, kém, hơn cả, kém nhất…; là; bao nhiêu… bấy nhiêu… Còn về nội
dung, tác giả dựa vào sự xuất hiện hay không xuất hiện, trực tiếp hay gián tiếp
của nét giống nhau giữa A và B để phân loại thành: so sánh nổi và so sánh
chìm Đây là công trình đã góp thêm một tiếng nói mới vào quá trình nghiên
cứu pháp tu từ so sánh trong tiếng Việt
Theo tác giả Nguyễn Thái Hòa, so sánh là hình thức diễn đạt tu từ đem
sự vật này đối chiếu với sự vật khác miễn là giữa hai đối tượng có nét tương đồng nào đó để gợi ra hình ảnh cụ thể, những xúc cảm thẩm mĩ trong nhận thức của người đọc, người nghe So sánh gồm bốn yếu tố: cái so sánh, cơ sở so sánh,
từ so sánh và cái được so sánh [35]
GS Đinh Trọng Lạc trong cuốn “99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt” [32] cho rằng: So sánh là một biện pháp tu từ ngữ nghĩa trong đó người ta đối chiếu hai đối tượng khác loại cuat thực tế khách quan không đồng nhất với nhau hoàn toàn mà chỉ có một nét giống nhau nào đó nhằm diễn tả một lối tri
Trang 7giác mới mẻ về đối tượng Mô hình cấu tạo so sánh hoàn chỉnh gồm 4 yếu tố: yếu tố 1: yếu tố bị hoặc được so sánh tùy theo việc so sánh là tích cực hay tiêu cực; yếu tố 2: yếu tố chỉ tính chất của sự vật hay trạng thái của hành động, có vai trò nêu rõ phương diện so sánh; yếu tố 3: yếu tố thể hiện quan hệ so sánh; yếu tố 4: yếu tố được đưa ra làm chuẩn để so sánh
Trong cuốn “Phong cách học tiếng Việt” (1995) [35], tác giả Đinh Trọng Lạc đã phân chia các biện pháp tu từ không giống với cách chia đã được trình bày trước đây trong cuốn “99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt” Nếu
trước đây, tác giả chia các biện pháp tu từ thành 5 nhóm: biện pháp tu từ từ
vựng, biện pháp tu từ ngữ nghĩa, biện pháp tu từ cú pháp, biện pháp tu từ văn bản và biện pháp tu từ ngữ âm – văn tự thì nay tác giả chỉ chia thành 3 nhóm
Đó là: các biện pháp tu từ dùng các hình ảnh tương đồng, các biện pháp tu từ
dung các hình ảnh đối lập và các biện pháp tu từ dung các hình ảnh không ngang bằng Cách phân chia các biện pháp tu từ như vậy trong công trình này
không đối lập, mâu thuẫn với cách phân chia trước mà là cách phân chia nhìn
từ góc độ khác, góc độ của sự tương đồng trong liên tưởng Nếu trong các tác phẩm trước đây, tác giả Đinh Trọng Lạc xếp “so sánh” vào nhóm cùng với ẩn
dụ, hoán dụ vì các biện pháp này được nhìn chủ yếu dưới hóc độ nghữ ngĩa tì
nay so sánh được xếp cùng nhóm với hai biện pháp đồng nghia kép và thế đồng
nghĩa vì chúng được nhìn dưới góc độ “hình ảnh tương đồng” Đây là cách
phân loại giúp chúng tôi có sự nhìn nhận về so sánh từ nhiều góc độ khác nhau
để việc xem xét phép tu từ này sao cho đa dạng và nhiều chiều hơn
Đến cuốn “300 bài tập phong cách học tiếng Việt” [33], tác giả Đinh Trọng Lạc tập trung vào việc rèn kĩ năng sử dụng các phương tiện tu từ, biện pháp tu từ trong đó có biện pháp so sánh tu từ thông qua một hệ thống các bài tập chặt chẽ, khoa học dành cho sinh viên các trường đại học và cao đẳng sư phạm Về cơ bản, tính chất và cách thức biện soạn có phần nào đó tương tự với cuốn “Thực hành phong cách học tiếng Việt” mà chúng tôi vừa nói ở trên
Trang 8Ngoài ra, chúng tôi có thể điểm thêm một số công trình khác là những luận văn, khóa luận có nghiên cứu đến phương thức so sánh như: “Phương thức
so sánh nghệ thuật trong thơ Chế Lan Viên” của Lê Thị Xuân Thủy, luận văn thạc sỹ, ĐHSPHN 1999; “Tìm hiểu cấu trúc hàm ngôn của so sánh tu từ trong
ca dao Việt Nam”, khóa luận tốt nghiệp ĐHSPHN 2001; “Luyện cho học sinh
kỹ năng sử dụng biện pháp so sánh, nhân hóa trong bài làm văn biểu cảm ở lớp 7” của Lê Thị Hạnh, luận văn thạc sỹ, ĐHSPHN 2012…
2.2 Những nghiên cứu về tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao
Trước hết, phải kể đến những công trình nghiên cứu về tác giả Nam Cao
có nói đến tác phẩm Chí Phèo Trong cuốn “Nam Cao – Nhà văn hiện thực
xuất sắc” (1961), tác giả Hà Minh Đức đã chỉ ra nét độc đáo trong tác phẩm của Nam Cao và cho rằng: Nam Cao thiên về phân tích những biểu hiện nội tâm của nhân vật Do đó, hầu hết các tác phẩm của Nam Cao thường kết cấu theo lối tâm lí Tác giả Phong Lê trong bài “Đặc trưng bút pháp hiên thực Nam Cao” cũng đã có nhận định sâu sắc Bút pháp Nam Cao là một bút pháp hiện thực nghiêm ngặt, một bút pháp chủ trương lách vào tận đáy sâu sự thật Lách vào từng ý nghĩ, từng suy tính cùng cực, chi lí Tác giả Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn “Nhà văn – Tư tưởng và phong cách” [40] đã chỉ ra vẻ đẹp tư tưởng nhân đạo trong tác phẩm của Nam Cao Trong bài “Nhớ Nam Cao và những bài học của ông”, Nguyễn Đăng Mạnh đã có những nhận định sắc sảo về Nam Cao, là người hay băn khoăn về vấn đề nhân phẩm, về thái độ khinh, trọng đối với con người Tác giả Bích Thu với bài “Sức sống của một sự nghiệp văn chương” in trong cuốn “Nam Cao tác giả và tác phẩm” nhận xét về ngôn ngữ trong sáng tác của Nam Cao là ngôn ngữ đa âm, phức điệu hiện đại Dù được viết vào thời đại ông nhưng bây giờ đọc vẫn thấy mới Lại Nguyên Ân trong “Nam Cao và cuộc cách tân văn học đầu thế kỉ XX” cho rằng đóng góp vào việc xây dựng và phát triển văn xuôi mới của Nam Cao bộc lộ đặc biệt rõ trong ngôn ngữ văn xuôi Tác giả Phong Lê nhận xét về giọng điệu trong văn của Nam Cao trong cuốn
“Nam Cao – Văn và đời”, lời giới thiệu tuyển tập Nam Cao, NXB Văn học, Hà
Trang 9Nội, 1987 Đặc biệt, trong thời gian gần đây các nhà nghiên cứu, phê bình, người thưởng thức tác phẩm mở ra hướng tìm hiểu, nghiên cứu Nam Cao ở chiều sâu thế giới nghệ thuật, khám phá ở nhiều bình diện, nhiều góc độ Tác giả Phạm Quang Long có bài nghiên cứu “Một đặc điểm của thi pháp truyện Nam Cao (Tạp chí Văn học số 2 – 1994), in lại trong “Nam Cao về tác giả và tác phẩm” [50] Tác giả Trần Đăng Suyền có bài nghiên cứu “Thời gian và không gian trong thế giới nghệ thuật của Nam Cao” (Tạp chí Văn học số 5, 1991) Tấc giả Hà Minh Đức có bài “Tầm quan trọng của hoàn cảnh trong tác phẩm của Nam Cao đời văn và tác phẩm” , NXB Văn học, Hà Nội, 1997
Có thể nói, Chí Phèo là truyện ngắn có sức thu hút lớn đối với giới
nghiên cứu phê bình văn học và đông đảo bạn đọc Lịch sử nghiên cứu tác
phẩm Chí Phèo được xem xét theo các thời kỳ
- Trước Cách mạng tháng Tám: Mặc dù là một kiệt tác nhưng Chí Phèo
chỉ được một bài viết phê bình giới thiệu của tác giả Lê Văn Trương trong lời
“Tựa Đôi lứa xứng đôi” (NXB Đời mới, 1941 được in trong Nam Cao tác gia
và tác phẩm NXB Giáo dục, Hà Nội, 1998)
- Sau Cách mạng tháng Tám: Trong bài Nam Cao, in trên Tạp chí Văn nghệ tháng 12/1952, in lại trong “Mấy vấn đề văn học” Tác giả Nguyễn Đình
Thi đã cho rằng tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao nổi bật và thật xuất sắc Trong bài “Qua truyện ngắn Chí Phèo bàn thêm về cái nhìn hiện thực của Nam
Cao” (Tạp chí Văn học số 4/1964 – in lại trong Nam Cao về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo dục, 1998) nhà nghiên cứu Trần Tuấn Lộ cho rằng truyện
ngắn Chí Phèo của Nam Cao đã khẳng định ngay từ đầu sự hình thành của một
phong cách mới, vững vàng và sáng tạo
Bài viết của nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh “Lưỡi dao Chí Phèo là ánh chớp trước cơn giông tố” viết năm 1980, in lại trong “Nhà văn tư tưởng và phong cách” [40] nêu lên dự cảm hiện thực của Nam Cao Tác giả Nguyễn Quang Trung viết về tính chất lưỡng hóa trong nhân vật Chí Phèo đăng trên tập
san THPT số 1/1988 (in lại trong Nam Cao về tác gia và tác phẩm, NXB,
Trang 101998), nhà nghiên cứu đã nêu lên sự khác nhau cơ bản của tính cách chị Dậu,
anh Pha, Chí Phèo Phân tích truyện ngắn Chí Phèo, nhà nghiên cứu Trần Đăng Suyền đã khẳng định Chí Phèo chứng tỏ biệt tài miêu tả, phân tích tâm lý của
Nam Cao
Bên cạnh đó, còn có một số luận văn, khóa luận nghiên cứu về phương
pháp dạy học tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao trong nhà trường phổ thông như: Đỗ Bích Liên với đề tài: “Đặc sắc nghệ thuật tác phẩm Chí Phèo và biện
pháp giáo dục thẩm mỹ cho học sinh lớp 11”; Nguyễn Văn Thắng với đề tài:
“Một số biện pháp hướng dẫn học sinh tiếp nhận ngôn ngữ người kể chuyện trong truyện ngắn Nam Cao ở trường THPT”; Trần Thị Thu Hà với đề tài khóa
luận: “Vận dụng tri thức đọc hiểu để hướng dẫn học sinh đọc tác phẩm Chí
Phèo của Nam Cao trong nhà trường THPT”; Phạm Thị Thu với đề tài: “Dạy
học tác phẩm Chí Phèo, Đời thừa của Nam Cao theo đặc trưng thể loại”
Như vậy, qua việc trình bày về những thành tựu về biện pháp so sánh,
những nghiên cứu về tác giả Nam Cao và tác phẩm Chí Phèo, chúng tôi nhận
thấy rằng: đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về biện pháp so sánh như việc tìm hiểu, cắt nghĩa so sánh ở góc độ ngôn ngữ học và việc sử dụng biện pháp tu
từ so sánh trong các sáng tác thơ văn; tìm hiểu về tư tưởng và phong cách nghệ thuật của tác giả Nam Cao; về cách xây dựng hình tượng nhân vật, phân tích
tác phẩm theo đặc trưng thể loại trong truyện Chí Phèo Song ít có những bài
nghiên cứu, chuyên luận nghiên cứu sâu về việc rèn luyện các kỹ năng tư duy trong đó có kỹ năng so sánh thông qua việc dạy học các tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông Những năm gần đây, có nhiều luận án tiến sỹ, luận văn thạc sỹ về các tác phẩm của Nam Cao song chưa có công trình nào trực tiếp bàn về vấn đề rèn luyện kỹ năng so sánh thông qua dạy học tác phẩm này Chính vì vậy, việc đưa ra hướng dạy học để rèn luyện kỹ năng so sánh cho học
sinh thông qua các tác phẩm văn chương nói chung và tác phẩm Chí Phèo nói
riêng cần được quan tâm nghiên cứu để tìm ra hướng dạy học phù hợp đạt hiệu