ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRẦN MINH PHƯỢNG GIÁO DỤC NHÂN CÁCH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THẾ KỈ X – GIỮA THẾ KỈ XIX – LỚP 10 THPT – CHƯƠNG TRÌNH
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
TRẦN MINH PHƯỢNG
GIÁO DỤC NHÂN CÁCH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (THẾ KỈ X – GIỮA THẾ KỈ XIX) – LỚP 10 THPT – CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN
LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM LỊCH SỬ
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
TRẦN MINH PHƯỢNG
GIÁO DỤC NHÂN CÁCH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (THẾ KỈ X – GIỮA THẾ KỈ XIX) – LỚP 10 THPT – CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN
LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM LỊCH SỬ
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch Sử
Mã số: 60140111
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình
HÀ NỘI – 2015
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo PGS.TS Nguyễn Thị ThếBình, người đã tận tâm, nhiệt tình chỉ bảo và truyền đạt cho em những kinh
nghiệm khoa học quý báu giúp em hoàn thành Luận văn này
Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Khoa Sư phạm, trường Đại học Giáo dục-Đại học Quốc gia Hà Nội, Thư viện nhà trường.Các thầy cô giáo và học sinh trường THPT Thượng Cát, THPT Minh Khai, THPT Xuân Đỉnh, Quận Bắc Từ Liêm-Hà Nội đã tạo điều kiện giúp em thực hiện Luận văn này
Em xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 11 năm 2015
Học viên
Trần Minh Phượng
Trang 4CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
DHLS: Dạy học lịch sử
GV: Giáo viên
HS: Học sinh
LS: Lịch sử
NXB: Nhà xuất bản
CNXH: Chủ nghĩa xã hội
PP: Phương pháp
PPDH: Phương pháp dạy học
THCS: Trung học cơ sở
THPT: Trung học phổ thông
SGK: Sách giáo khoa
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN
CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC GIÁO DỤC NHÂN CÁCH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG
THPT Error! Bookmark not defined 1.1.Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined 1.1.1 Một số khái niệm Error! Bookmark not defined 1.1.2.Cơ sở xuất phát Error! Bookmark not defined 1.1.3 Biểu hiện nhân cách của con người Error! Bookmark not defined
1.1.4 Ý nghĩa việc giáo dục nhân cách học sinh trong dạy học lịch sử ở
trường phổ thông Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined
1.2.1 Thực tiễn việc giáo dục nhân cách học sinh thông qua việc dạy học
lịch sử ở trường trung học phổ thông hiện nay.Error! Bookmark not defined
1.2.2 Nguyên nhân thực trạng và định hướng giáo dụcError! Bookmark not defined
CHƯƠNG II: MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC NHÂN CÁCH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (thế kỉ X-giữa thế kỉ XIX)
Error! Bookmark not defined
Ở TRƯỜNG THPT Error! Bookmark not defined
2.1.Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam(thế kỉ X –
giữa thế kỉ XIX) lớp 10 THPT - Chương trình ChuẩnError! Bookmark not defined
2.1.1 Vị trí của kiến thức lịch sử Error! Bookmark not defined
Trang 62.1.2 Mục tiêu của phần lịch sử Việt Nam lớp 10 (thế kỉ X – giữa thế kỉ
XIX) Error! Bookmark not defined
2.1.3.Nội dung cơ bản phần lịch sử Việt Nam lớp 10( thế kỉ X- giữa thế kỉ XIX)
Error! Bookmark not defined
2.2 Xác định nội dung kiến thức cần khai thác để giáo dục nhân cách cho học
sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10(thế kỉ X- giữa thế kỉ XIX) Error! Bookmark not defined
2.3 Những yêu cầu cơ bản khi xác định các biện pháp giáo dục nhân cách cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam(thế kỉ X-giữa thế kỉ XIX) lớp 10
THPT - Chương trình chuẩn Error! Bookmark not defined
2.4 Một số biện pháp để giáo dục nhân cách cho học sinh trong dạy học lịch
sử Việt Nam(thế kỉ X-giữa thế kỉ XIX) lớp 10 THPT - Chương trình chuẩn
Error! Bookmark not defined
2.4.1 Khai thác triệt để kiến thức trong sách giáo khoa lịch sử theo phương
pháp bộ môn để giáo dục nhân cách học sinhError! Bookmark not defined
2.4.2 Sử dụng câu chuyện về nhân vật lịch sử để giáo dục nhân cách học sinh
Error! Bookmark not defined
2.4.3 Vận dụng phương pháp đóng vai để giáo dục nhân cách học sinh
Error! Bookmark not defined
2.4.4 Liên hệ kiến thức lịch sử với thực tiễn cuộc sống để giáo dục nhân
cách học sinh Error! Bookmark not defined
2.4.5 Giáo viên lịch sử là tấm gương về nhân cách cho học sinh học tập và
noi theo Error! Bookmark not defined 2.5 Thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 2.5.1 Mục đích và đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined 2.5.2 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined 2.5.3 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
Trang 7TÀI LIỆU THAM KHẢO 5
Trang 81
MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Dân tộc ta đã trải qua hàng nghìn năm lịch sử, với nhiều thành tựu và chiến công huy hoàng, rất đáng tự hào trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thân yêu của mình.Như chính Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: “ Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”.Đã là người Việt Nam thì dù
ở đâu cũng phải biết lịch sử nước mình vì đó là đạo lí muôn đời của dân tộc “ Uống nước nhớ nguồn”
Nhưng dạy và học lịch sử giờ đây không phải là chỉ ghi nhớ một số
sự kiện, một vài chiến công nói lên tiến trình đi lên của dân tộc hoặc chỉ ghi nhớ công ơn của một số người làm nên sự nghiệp to lớn đó, mà còn phải biết tìm hiểu, tiếp nhận những nét đẹp của đạo đức, của đạo lí làm người Việt Nam ; vì
đó chính là cái gốc của mọi sự nghiệp lớn hay nhỏ của dân tộc không phải chỉ ở thời xưa mà ở cả ngày nay.Lịch sử đóng một vai trò rất lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ và không thể thiếu được trong việc học tập của học sinh ngày nay là chủ nhân tương lai của đất nước Nhưng có thể nói rằng, đối với học sinh phổ thông hiện nay đặc biệt là giới trẻ, đều xem môn Lịch sử là một môn học nhàm chán và không thiết thực Đa số học sinh đều có một câu hỏi là “ Học lịch sử để làm gì ? Và tại sao phải học Lịch sử ?Có thể là các em chưa nhận thức được ý nghĩa của môn Lịch sử, lịch sử nghiên cứu cái gì và lịch sử giáo dục con người như thế nào.Và một số ý kiến cho rằng môn Lịch sử là một môn học phụ, dẫn đến việc chất lượng dạy và học ngày càng thấp đi, làm ảnh hưởng đến việc giáo dục thế hệ trẻ.Do đó không xác định được mục đích học tập, không có phương pháp học tập đúng, từ đó nảy sinh quan niệm sai lầm về vai trò ý nghĩa môn học này
Là một giáo viên lịch sử, tôi vẫn luôn trăn trở là làm sao giúp các
em yêu thích môn học này hơn nữa, say mê tìm tòi tri thức lịch sử, từ đó nhận thức được rằng đây là một bộ môn vô cùng giá trị không chỉ dạy các em kiến thức, sự kiện, nhân vật lịch sử…mà còn mang một ý nghĩa, giá trị to lớn hơn là
Trang 92
giáo dục đạo đức, giáo dục con người, hình thành những phẩm chất, nhân cách tốt đẹp góp phần hoàn thiện bản thân các em Tác giả Phạm Hồng Quang trong cuốn Môi trường giáo dục, nhà xuất bản giáo dục (2006) đã viết: “Giáo dục nhân cách toàn diện là mục tiêu cơ bản của hệ thống giáo dục quốc dân và đang là vấn
đề quan tâm của toàn xã hội Trong xã hội hiện đại, chất lượng con người với các tiêu chí về phẩm chất và năng lực đang đòi hỏi toàn xã hội phải dốc sức trong cuộc cạnh tranh toàn cầu Ở mỗi giai đoạn lịch sử mô hình nhân cách có thể có những yêu cầu mới khác nhau, song quy luật về sự phát triển và hình thành nhân cách con người vẫn phải là vấn đề cơ bản, cốt lõi của lí luận thực tiễn và giáo dục…”[ tr.2 ]
Lịch sử lớp 10 trong đó phần Lịch sử Việt Nam giai đoạn (từ thế kỉ
X – giữa thế kỉ XIX) là một trong nhữngphầnnội dung kiến thức quan trọng của dân tộc ta, có ý nghĩa giáo dục sâu sắc và nhiều giá trị to lớn về bài học lịch sử, giá trị nhân sinh quan, giá trị con người.Từ đó giáo dục những nhân cách sống,giá trị đạo đức tốt đẹp của một con người, đặc biệt thấy được giá trị và vai trò quan trọng của môn học này
Đó là lí do chúng tôi chọn vấn đề: “Giáo dục nhân cách cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (từ thế kỉ X – giữa thế kỉ XIX) - Lớp 10 THPT – Chương trình chuẩn” làm đề tài luận văn Thạc sĩ
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Thông qua giảng dạy môn Lịch sử để hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh THPT là một nội dung rất quan trọng trong chiến lược đào tạo con người của Đảng Trong thời gian qua đã có nhiều công trình nghiên cứu về giáo dục nhân cách dưới những góc độ khác nhau, có giá trị rất lớn về mặt lý luận và thực tiễn Cụ thể là:
2.1 Công trình nghiên cứu ở nước ngoài
Trước hết cần phải kể đến đó là những công trình nghiên cứu của những tác gia kinh điển chủ nghĩa Mác –Lênin.Các Mác - Luận cương về Phơ bách,
Trang 103
trong Tuyển tập, tập II - Nxb Sự thật (1972), tác giả đề cập đến vấn đề: “Giáo dục nhân cách là mục tiêu cơ bản của hệ thống giáo dục quốc dân và đang là vấn
đề quan tâm của toàn xã hội Trong xã hội hiện đại, chất lượng con người với các tiêu chí về phẩm chất và năng lực đang đòi hỏi toàn xã hội phải dốc sức trong cuộc cạnh tranh toàn cầu Ở mỗi giai đoạn lịch sử, mô hình nhân cách có thể có những yêu cầu mới khác nhau, song quy luật về sự hình thành và phát triển nhân cách con người vẫn phải là vấn đề cơ bản, cốt lõi của lí luận và thực tiễn giáo dục” [tr.492]
“Bản thảo kinh tế” - triết học năm 1844, Các Mác đã viết: “ Cá nhân là thực thể xã hội” Cho nên mọi biểu hiện sinh hoạt của nó - ngay cả nếu nó không biểu hiện dưới hình thức trực tiếp của biểu hiện sinh hoạt tập thể, được thực hiện cùng với người khác – là biểu hiện của sự khẳng định và sinh hoạt xã hội
Cuốn “Chủ nghĩa xã hội và nhân cách” của tập thể các nhà khoa học Liên
xô cũ, nhà xuất bản sách giáo khoa Mác- Lênin phát hành năm 1983 đề cập đến vấn đề con người, nguồn lực con người trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội
Nhà giáo dục Liên Xô M Crugiăc trong cuốn “ Phát triển tư duy HS như
thế nào”, Nxb Giáo dục, Hà Nội,1973 đã chỉ rõ việc tạo biểu tượng lịch sử có
vai trò và ý nghĩa to lớn đối với phát triển tư duy học sinh Ông đã khẳng định “
Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan là phương pháp tốt nhất phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ của học sinh”.[17; tr.76]
Theo cách tiếp cận “sư phạm tương tác” của Jean Marc Denommé et
Madeleine Roy “ Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác” Nxb Thanh
niên, năm 2000, người giáo viên cần phải quan tâm đến việc tạo ra cho học sinh một động lực học tập “ Luôn tìm kiếm lợi ích của việc học, cố gắng cá nhân và
tự chịu trách nhiệm về việc học của mình.” [7;tr.43]
Tác giả Edward Rây Krisnan trong bài viết: “Hãy để sinh viên trong bầu không khí ồn ào” (Tạp chí giáo dục số 1109, t8/2005) đề cập đến vấn đề tạo ra
Trang 114
được không khí thoải mái trong giờ học để người học phát huy năng lực, óc sáng tạo, tư duy… về học tập cũng như mọi vấn đề xã hội
F.K.Kôrôvkin khi nghiên cứu về “ Phương pháp dạy học ở trường phổ
thông” Nxb Giáo dục, Hà Nội,1998, đã khẳng định: “Học tập lịch sử là một quá
trình nhận thức, mà biểu tượng là một cơ sở quan trọng, vì đó là sản phẩm cao nhất của nhận thức cảm tính” [6;tr.5]
2.2 Công trình nghiên cứu trong nước
Từ điển văn hóa giáo dục Việt Nam, GS Vũ Ngọc Khánh biên soạn, NXB Văn hóa thông tin, H.2001 đề cập đến nội dung: cung cấp cho người đọc trong
và ngoài nước một ý niệm tổng quan về bức tranh di sản địa danh - văn hoá lịch
sử Việt Nam và sự phân bố (tự nhiên) của các loại hình di sản văn hoá đó trên lãnh thổ Việt Nam, hi vọng làm phong phú thêm đời sống tinh thần của con người Việt Nam trong xã hội hiện đại
Huỳnh Khái Vinh (2001), “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức,chuẩn giá trị xã hội”,NXB chính trị Quốc gia.Cuốn sách đề cập những vấn đề cơ bản của lối sống, đạo đức với phát triển văn hoá và con người,quan điểm và giải pháp xây dựng lối sống đạo đức,chuẩn giá trị xã hội…
“Chiến lược phát triển giáo dục trong thế kỉ XXI, kinh nghiệm của các quốc gia”, 2002 của Viện nghiên cứu phát triển giáo dục, NXB Chính trị Quốc gia Hà Nộiđây là tập hợp những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học có liên quan đến lĩnh vực phát triển chiến lược giáo dục nước ta giai đoạn hiện nay Trong đó đáng chú ý có nhà nghiên cứu Hà Thế Ngữ đã đi sâu nghiên cứu vấn
đề tổ chức quá trình giáo dục đạo đức thông qua giảng dạy các môn khoa học, đặc biệt các môn khoa học xã hội và nhân văn Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến việc rèn luyện phương pháp tư duy khoa học, trên cơ sở đó giáo dục thế giới quan, nhân sinh quan, bồi dưỡng ý thức đạo đức, hướng dẫn thực hiện các hành
vi đạo đức cho học sinh Tác giả Phạm Hoàng Gia nghiên cứu mối quan hệ giáo dục nhận thức khoa học với giáo dục đạo đức, những biểu hiện nhân cách trong lối sống và đưa ra dự báo mô hình nhân cách sinh viên năm 2000
Trang 125
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Ngọc Bích, (1998), Tâm lí học nhân cách – Một số vấn đề luận, Nxb
Đại học Quốc Gia, Hà Nội
2 Nguyễn Ngọc Bích, (2000), Tâm lý học nhân cách Nxb Đại học Quốc gia,
Hà Nội
3 Nguyễn Thị Thế Bình, (2006),Phát triển kĩ năng tự học cho học sinh, Nxb
Đại học Sư Phạm, Quý III, 2014 “Không!Phương pháp dạy học là khoa học và
thực tế”,Báo Giáo dục và thời đại, số 146-năm thứ 47, [tr6]
4 Barry D.Smiith - Harold J.Vtter, (2005), Các học thuyết về nhân cách Nxb
Văn hóa – Thông tin, Hà Nội
5.Nguyễn Trọng Chuẩn, (1998), “Vấn đề khai thác các giá trị truyền thống vì
mục tiêu phát triển” Triết học
6.Ngô Minh Duy, Tâm lý học đại cương (Tài liệu lưu hành nội bộ), Học viện
Phật giáo Việt Nam tại TP HCM
7 Vũ Dũng, (2009), Từ điển Tâm lí học, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội
8.Hồ Ngọc Đại,(1983), Tâm lí học dạy học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
9.Phạm Văn Đồng,Đào tạo thế hệ trẻ của dân tộc thành những chiến sĩ cách
mạng dũng cảm, thông minh, sáng tạo, Nxb Giáo dục Hà Nội, 1989
10 Gara,Nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, Nxb Giáo dục, Matxcơva, 1990,
tiếng Nga
10.Trần Văn Giàu, (1980), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt
Nam NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
11 Phạm Văn Hà, (chủ biên), Lịch sử Hà Nội, Nxb Hà Nội, 2012
12 Phạm Minh Hạc, Góp phần đổi mới tư duy giáo dục, Hà Nội, 1991
13.Phạm Minh Hạc – Lê Đức Phúc, (chủ biên),(2004),Một số vấn đề nghiên
cứu nhân cách,Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội
14 Lê Văn Hồng,Lê Ngọc Lan, Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm
NXB Giáo dục,2000
Trang 136
15 Kiều Thế Hưng, Hệ thống thao tác sư phạm trong dạy học sách Sử ở
trường trung học phổ thông, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 1999
16.La Quốc Kiệt (chủ biên), 2003, Tu dưỡng đạo đức tư tưởng NXB Chính trị
Quốc Gia, Hà Nội
17.Lương Quỳnh Khuê, (1995), Văn hóa thẩm mỹ và nhân cách Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội
18.Kharlamop I.F, (1979), Phát huy tính tích cực của học sinh như thế
nào?,tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội
19 Kharlamop I.F, (1979), Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào?,
tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội
20.Phùng Hữu Lan,(2006), Lịch sử triết học Trung Hoa, tập 1, Lê Anh Minh
dịch, Nxb Khoa học xã hội
21 P.X Lâybêngrúp, Những yêu cầu đối với một bài học lịch sử về mặt lí luận
dạy học, Nxb Giáo dục, Matxcơva, 1982, tiếng Nga
22.Lênin V.I, Toàn tập, tập 38, Nxb Sự thật, Hà Nội
23 Phan Ngọc Liên (1999), Hồ Chí Minh - Từ nhận thức lịch sử đến hành động
cách mạng, Nxb Chính trị quốc gia
24.Phan Ngọc Liên - Trần Văn Trị, (1976), Phương pháp dạy - học lịch sử,
tập 1, Nxb Giáo dục Hà Nội
25.Phan Ngọc Liên - Trần Văn Trị, (1976), Phương pháp dạy- học lịch sử, tập
2, Nxb Giáo dục Hà Nội
26.Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh Tường,
(đồng chủ biên), (2002),Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử, Nxb
Đại hoc Quốc gia Hà Nội
27.Phan Ngọc Liên, Lương Ninh, Trương Hữu Quýnh, Đinh ngọc Bảo (chủ biên), Lịch sử 10, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2013
28 C Mác và Ph Ăngghen,(1994), Toàn tập, tập 20, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội
29.Hồ Chí Minh, (1976), Về đạo đức cách mạng, NXB Sự thật, Hà Nội