Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học chủ để phép nhân và phép chia các đa thức đại số 8

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC LÊ THỊ NGA PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHÉP NHÂN VÀ PHÉP CHIA CÁC ĐA THỨC’ – ĐẠI SỐ 8 LUẬN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LÊ THỊ NGA

PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH

THÔNG QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHÉP NHÂN VÀ PHÉP CHIA

CÁC ĐA THỨC’ – ĐẠI SỐ 8

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LÊ THỊ NGA

PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH

THÔNG QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHÉP NHÂN VÀ PHÉP CHIA

CÁC ĐA THỨC’ – ĐẠI SỐ 8

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN TOÁN

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Đức Huy

HÀ NỘI – 2015

i

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên trong Luận văn này, tác giả xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, cô giáo Trường Đại học Giáo Dục - Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy, hết lòng giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu

Đặc biệt tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Đức Huy

- người đã trực tiếp hướng dẫn và tận tình chỉ bảo tác giả trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo dạy Toán và các em học sinh Trường THCS Kim Chung, Đông Anh, Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình thực hiện thực nghiệm sư phạm góp phần hoàn thành Luận văn

Xin chân thành cảm ơn tới gia đình, sự quan tâm giúp đỡ của bạn bè, đồng nghiệp, đã tạo điều kiện thuận lợi, tiếp sức để tôi hoàn thành Luận văn

Do khả năng và thời gian có hạn mặc dù đã cố gắng rất nhiều song bản Luận văn này chắc chắn không tránh khỏi sai sót Tác giả rất mong tiếp tục nhận được sự chỉ dẫn, góp ý của các nhà khoa học, các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Xin trân trọng cảm ơn

Hà Nội, tháng 10 năm 2015

Tác giả

Lê Thị Nga

ii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt Viết đầy đủ

ĐC Đối chứng

GV Giáo viên

HĐ Hoạt động HPT Hệ phương trình

HS Học sinh NXB Nhà xuất bản PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa

THCS Trung học cơ sở

TDST Tư duy sáng tạo

iii

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 4

1.1 Các vấn đề chung về tư duy 4

1.1.1 Khái niệm tư duy 4

1.1.2 Các giai đoạn của tư duy 7

1.1.3 Các thao tác tư duy 8

1.1.4 Những đặc điểm của tư duy 10

1.1.5 Phân loại tư duy 11

1.2 Các vấn đề về tư duy sáng tạo 11

1.2.1 Tư duy sáng tạo 13

1.2.2 Các đặc trưng cơ bản của tư duy sáng tạo 14

1.3 Các vấn đề về năng lực tư duy sáng tạo 17

1.3.1 Khái niệm năng lực tư duy sáng tạo 17

1.3.2 Một số biểu hiện năng lực tư duy sáng tạo của học sinh trung học cơ sở trong quá trình giải bài tập Toán học 17

1.4 Tiềm năng của chủ đề “Phép nhân và phép chia các đa thức“ trong việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh 19

1.5 Thực tra ̣ng da ̣y ho ̣c n ội dung về “Phép nhân và phép chia các đa thức” ở trường THCS 20

Kết luận Chương 1 24

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP GÓP PHẦN BỒI DƯỠNG TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHÉP NHÂN VÀ PHÉP CHIA CÁC ĐA THỨC” - ĐẠI SỐ 8 25

2.1 Phương hướ ng bồi dưỡng tư duy sáng ta ̣o cho ho ̣c sinh thông qua môn Toán 25

iv

2.1.1 Chú trọng bồi dưỡng những yếu tố cụ thể của tư duy sáng tạo thông qua

viê ̣c xây dựng và giảng da ̣y các bài tâ ̣p được biên soa ̣n theo mu ̣c đích 25

2.1.2 Việc bồi dưỡng tư duy sáng ta ̣o cho ho ̣c sinh cần có sự kế t hợp với các hoạt động trí tuệ khác và đặt trọng tâm vào việc rèn luyện khả năng phát hiện vấn đề mới, khơi dâ ̣y những ý tưởng mới 26

2.1.3 Bồi dưỡng tư duy sáng tạo là một quá trình lâu dài cần tiến hành trong tất cả các khâu của quá trình da ̣y ho ̣c 28

2.2 Dạy học các bài toán chủ đề “Phép nhân và phép chia các đa thức” ở trườ ng THCS 28

2.2.1 Nội dung chương “Phép nhân và phép chia các đa thức” 28

2.2.2 Mục tiêu dạy chủ đề phép nhân và phép chia đa thức 30

2.3 Một số giải pháp góp phần bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh qua dạy chủ đề “ Phép nhân và phép chia đa thức” 32

2.3.1 Biện pháp 1: Rèn cho học sinh các phương pháp phân tích đa thức thành nhân tử cơ bản 32

2.3.2 Biện pháp 2 : Khuyến khích học sinh tìm nhiều lời giải khác nhau cho một bài toán 43

2.3.3 Biện pháp 3: Khai thác kết quả của một bài toán để giải quyết các bài toán khác 49

2.3.4 Biện pháp 4: Rèn luyện khả năng phát triển bài toán, xây dựng bài toán mới từ bài toán đã cho 49

2.3.5 Biện pháp 5: Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua bài toán giải hệ phương trình áp dụng phân tích đa thức thành nhân tử 66

2.4 Thiết kế một số giáo án trong nội dung nhân và phép chia các đa thức 49

Kết luận chương 2 49

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 49

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiê ̣m sư phạm 49

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 49

3.1.2 Nhiệm vu ̣ thực nghiê ̣m sư phạm 49

v

3.2 Phương pháp thực nghiê ̣m sư phạm 49

3.3 Tổ chứ c và nô ̣i dung thực nghiê ̣m sư phạm 49

3.3.1 Tổ chứ c thực nghiê ̣m sư phạm 49

3.3.2 Nội dung thực nghiê ̣m sư phạm 49

3.4 Kết quả thực nghiệm 49

3.4.1 Đánh giá định lượng 49

3.4.2 Đánh giá định tính 49

3.4.3 Ý kiến đánh giá của giáo viên và học sinh 49

Kết luận chương 3 49

KẾT LUẬN 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO 49 PHỤ LỤC 109

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hô ̣i nghi ̣ lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khoá XI đã ra Nghi ̣ quyết số 29-NQ/TW với nô ̣i dung “Đ ổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa - hiện đại hóa trong điều kiện kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” Trong nội dung

đề án “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” được Bô ̣ Giáo du ̣c và Đào ta ̣o xây dựng và trình Ban chấp hành Trung ương Đảng đã nêu ra trong mu ̣c tiêu cu ̣ thể đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông là : “ Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lí tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời.”

Đất nước ta đang trong quá trình h ội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng;

sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công ngh ệ, khoa học giáo dục và sự cạnh tranh quyết liệt trên nhiều lĩnh vực giữa các quốc gia đòi hỏi giáo dục phải đổi mới Cạnh tranh giữa các quốc gia hiện nay chủ yếu là cạnh tranh về nguồn nhân lực và v ề khoa học công nghệ Chính vì vậy, nhiê ̣m vu ̣ của giáo dục Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là phải tạo r a được nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng sáng tạo tốt trong công việc, giúp Việt Nam đứng vững trong quá trình hô ̣i nhâ ̣p và thực hiê ̣n thành công nhiê ̣m vu ̣ đến năm

2020, Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiê ̣p

Mục tiêu da ̣y ho ̣c môn Toán ở trường trung ho ̣c cơ sở là trang bi ̣ cho học sinh những kiến thức phổ thông cơ bản , có hệ thống và tương đối toàn diê ̣n nhằm thực hiê ̣n mu ̣c tiêu chung của giáo du ̣c phổ thông Cùng với việc tạo điều kiện cho học sinh kiến tạo những tri thức và rèn luyện kỹ năng Toán

2

học cần thiết, môn Toán còn có tác du ̣ng phát triển năng lực trí tuê ̣ chung cho học sinh như phân tích, tổng hợp, so sánh, tương tự hoá, trừu tượng hoá, khái quát hoá, … Đặc biệt, thông qua da ̣y ho ̣c môn Toán ho ̣c sinh được bồi dưỡng

và rèn luyện những đức tính , phẩm chất của người lao đô ̣ng mới như tính cẩn thâ ̣n, tính chính xác , tính kỷ luật , tính phê phán và hơn hết là phát triển khả năng tư duy sáng ta ̣o cho ho ̣c sinh Điều này nhằm giúp ho ̣c sinh có được sự chuẩn bi ̣ tốt cho viê ̣c ho ̣c tâ ̣p tiếp ở bâ ̣c ho ̣c cao hơn hay đi vào cuô ̣c sống Các phẩm chất tư duy của học sinh được hình thành và rèn luy ện thông qua dạy học bộ môn Toán , là điều kiện để học sinh tiếp tục học tập các môn học khác trong nhà trường

Như vậy trong quá trình dạy học với lượng kiến thức và thời gian được phân phối cho môn Toán bậc THCS, giáo viên phải xây dựng được các bài tập, bài giảng và phương pháp giảng dạy phù hợp để có thể phát triển được tư duy sáng tạo cho học sinh Trong chương trình Toán bậc THCS thì kiến thức chương “Phép nhân và phép chia các đa thức” là rất quan trọng có ứng dụng ở hầu hết các dạng toán nhưng những tài liệu có tính hệ thống cho nội dung này còn rất đơn giản, thiếu thách thức để có thể phát triển được tư duy cho học

sinh Từ những lí do trên, đề tài được chọn là: Phát triển tư duy sáng tạo cho

học sinh thông qua dạy học chủ đề “Phép nhân và phép chia các đa thức” – Đại số 8

2 Mục đích nghiên cứu

Khả năng, mức đô ̣ và ý nghĩa trong viê ̣c phát triển tư duy sáng ta ̣o cho học sinh trung học cơ sở thông qua việc thiết kế và dạy học ch ủ đề “Phép nhân và phép chia các đa thức”

3 Nhiê ̣m vu ̣ nghiên cứu

- Nghiên cứ u cơ sở lý luâ ̣n về tư duy , tư duy sáng ta ̣o ; các hình thức , thao tác và loa ̣i hình tư duy toán ho ̣c; một số yếu tố đặc trưng của tư duy sáng tạo trong học tâ ̣p bô ̣ môn toán ở ho ̣c sinh

3

- Đề xuất một số biê ̣n pháp cùng hê ̣ thống bài tâ ̣p nhằm phát triển tư duy sáng ta ̣o cho ho ̣c sinh lớp 8 trường Trung ho ̣c cơ sở

- Thiết kế giáo án (kế hoa ̣ch bài giảng ) mô ̣t số tiết ho ̣c luyê ̣n tâ ̣p nh ằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh

- Tiến hành thực nghiê ̣m sư pha ̣m nhằm kiểm nghiê ̣m tính khả thi và hiê ̣u quả của các biê ̣n pháp, hê ̣ thống bài tâ ̣p và giáo án đã đề xuất

4 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứ u nô ̣i dung da ̣y ho ̣c về bà i chủ đề „Phép nhân và phép chia

đa thức‟ nhằm phát triển tư duy sáng ta ̣o cho ho ̣c sinh lớp 8 trương Trung ho ̣c

cơ sở

- Thờ i gian nghiên cứu : Học kỳ 2 năm ho ̣c 2013-2014 và năm học 2014-2015

- Đề tài được tiến hành th ực nghiệm ta ̣i Trườ ng THCS Kim Chung, Đông Anh, Hà Nội

5 Mẫu kha ̉ o sát

Học sinh lớp 8B và 8C Trường THCS Kim Chung, Đông Anh, Hà Nội, năm ho ̣c 2014-2015

6 Câu ho ̉i nghiên cứu

Xây dựng hê ̣ thống bài tâ ̣p trong ch ủ đề „Phép nhân và phép chia đa thức ‟ như thế nào thì có tác dụng rèn luyện và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 8 trung ho ̣c cơ sở?

7 Giả thuyết khoa học

Bằng viê ̣c thiết kế hê ̣ thống bài tâ ̣p trong ch ủ đề „Phép nhân và phép chia đa thức‟có chủ ý sư pha ̣m, kết hợp với phương pháp dạy học phù hợp sẽ

có tác dụng tốt cho việc phát triển tư duy sáng tạo ở học sinh lớp 8 trường Trung ho ̣c cơ sở

8 Phương pha ́ p nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này , chúng tôi sử dụng sử dụng một số phươ ng pháp nghiên cứu sau:

4

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Vũ Hữu Bỡnh ( 2005), Nõng cao và phỏt triển toỏn 8 Nxb giỏo dục

2 Nguyễn Hữu Châu (1996), Trao đổi về dạy học toán

nhằm nâng cao tính tích cực trong hoạt đọng nhận thức của học sinh, TTKHGD số 55

3 Thiều Thị Hoa (2011), Bồi dưỡng tư duy sỏng tạo cho học sinh khỏ

giỏi bậc THPT qua khai thỏc bài tập giải phương trỡnh lượng giỏc,

Luận văn thạc sĩ khoa học giỏo dục, ĐH Sư phạm Hà Nội

4 Nguyờ̃n Thái Hòe (2001), Rèn luyợ̀n tư duy qua viợ̀c giải bài tập toỏn

Nxb Giáo du ̣c, Hà Nội

5 Nguyờ̃n Bá Kim (2006), Phương pháp dạy học mụn toán Nxb Đa ̣i ho ̣c

Sư pha ̣m Hà Nụ ̣i

6 Nguyờ̃n Bá Kim, Vũ Dương Thụy (2007), Phương pháp dạy học mụn

toỏn Nxb Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m

7 Trõ̀n Luõ ̣n (1995), Phỏt triển tư duy sỏng tạo cho học sinh thụng qua

hờ ̣ thụ́ng bài tọ̃p toán Nghiờn cứu giáo du ̣c

8 Đỗ Ngọc Miờn (2014), Phỏt triển một số yếu tố của tư duy sỏng tạo

cho học sinh tiểu học, Luận ỏn tiến sĩ khoa học Giỏo dục, Viện khoa

học giỏo dục Việt nam

9 Bùi Văn Nghị (2009), Vọ̃n dụng lý luọ̃n vào thực tiờ̃n dạy học mụn

toỏn ở trường phụ̉ thụng Nxb Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m

10 Phan Tro ̣ng Ngo ̣ (2005), Dạy học và phương phỏp dạy học trong nhà

trường Nxb Đại học Sư pha ̣m Hà Nụ ̣i

11 Trõ̀n Thúc Trình (2003), Rèn luyợ̀n tư duy trong dạy học Toỏn Viờ ̣n

Khoa ho ̣c Giáo du ̣c

12 Đặng Quang Việt (2007), Rốn luyợ̀n tư duy sỏng tạo thụng qua xõy

dựng hợ̀ thống bài tập Toỏn

5

13 Viê ̣n ngôn ngữ (2005), Từ điển Tiếng Viê ̣t Nxb Thành phố Hồ Chí

Minh

14 Trần Thúc Trình (2003), Rèn luyện tư duy trong dạy học toán Viện

Khoa học Giáo dục

15 Nguyễn Quang Uẩn - Nguyễn Văn Lũy - Đinh Văn Vang (2012),

Tâm lý học đại cương NXB Đại học Sư Phạm, Hà Nội

16 Đavưđov (2000), Các dạng khái quát hóa trong dạy học NXB Đại học

Quốc Gia Hà Nội

17 Nguyễn Bá Kim, Vương Dương Minh, Tôn Thân, (1998), Khuyến

khích một số hoạt động trí tuệ của học sinh qua môn Toán ở trường THCS, NXB giáo dục

18 Polya G (1977), Sáng tạo Toán học, Sách dịch, NXB Giáo dục, Hà

Nội

19 Nguyễn Văn Thuận, (2004), Góp phần phát triển năng lực tư duy

logic và sử dụng chính xác ngôn ngữ Toán học cho học sinh đầu cấp THPT trong dạy học đại số, Luận án tiến sĩ giáo dục học, Đại học Vinh, tr8

20 Trung tâm từ điển học, (2008), Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng