Phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên hóa trường THPT chuyên thái bình qua dạy học bài tập phần hóa học đại cương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC --- o0o --- PHẠM QUANG HIỆU PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH CHUYÊN HOÁ - TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN THÁI BÌNH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- o0o  -

PHẠM QUANG HIỆU

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH CHUYÊN HOÁ - TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN THÁI BÌNH QUA DẠY HỌC BÀI TẬP PHẦN HOÁ HỌC ĐẠI CƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- o0o  -

PHẠM QUANG HIỆU

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH CHUYÊN HOÁ - TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN THÁI BÌNH QUA DẠY HỌC BÀI TẬP PHẦN HOÁ HỌC ĐẠI CƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60.14.01.11

Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS Lê Kim Long

Hà Nội – 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mu ̣c chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mu ̣c bảng vi

Danh mu ̣c hình vi

MỞ ĐẦU 4 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO Error! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined 1.1.1 Một số vấn đề cơ bản về tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tư duy sáng tạo Error! Bookmark not defined 1.1.3 Năng lực tư duy sáng tạo Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined 1.2.1 Mục đích dạy học bài tập Hoá học đại cương ở THPT Chuyên Error! Bookmark not defined.

1.2.2 Chức năng bồi dưỡng năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh của bài tập Hoá

học đại cương ở THPT Chuyên Error! Bookmark not defined 1.2.3 Đánh giá chung về thực trạng dạy và học phần Hóa học đại cương Error! Bookmark not defined.

1.2.4 Khả năng rèn luyện và phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ

thông qua dạy học Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN VÀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH CHUYÊN HÓA - TRƯỜNG THPT CHUYÊN QUA DẠY HỌC PHẦN HOÁ HỌC ĐẠI CƯƠNGError! Bookmark not

defined

2.1 Các cơ sở đề xuất các biện pháp thực hiện Error! Bookmark not defined 2.2 Một số biện pháp cụ thể Error! Bookmark not defined

2.2.1 Biện pháp 1: Bồi dưỡng cho học sinh hướng thú và nhu cầu học tập, làm bài tập phần Hoá học đại cương; giúp học sinh thấy đó như là một trong các nhu cầu cần thiết

của bản thân Error! Bookmark not defined

2.2.2 Biện pháp 2: Hướng dẫn và tập luyện cho học sinh khả năng vận dụng các kiến thức, kỹ năng vào giải bài tập phần Hóa học đại cương, nhất là các bài tập có kiến thức mới Error! Bookmark not defined

2.2.3 Biện pháp 3: Hướng dẫn và tập luyện cho học sinh phân tích nội dung, cách giải để từ đó tìm ra các cách giải khác nhau và biết nhận xét, đánh giá để chỉ ra được

cách giải hay nhất Error! Bookmark not defined

2.2.4 Biện pháp 4: Hướng dẫn và tập cho học sinh cách nhìn nhận bài tập Hóa học đại

cương, dưới các khía cạnh khác nhau để từ đó lựa chọn cách giải thích hợp Error! Bookmark not defined.

2.2.5 Biện pháp 5: Hướng dẫn và tập luyện cho học sinh phân tích, phát hiện, đề xuất

bài tập mới từ bài tập đã cho Error! Bookmark not defined

2.2.6 Biện pháp 6: Hướng dẫn học sinh phân tích các yếu tố của bài tập Hóa học đại

cương để chỉ ra cách giải độc đáo, sáng tạo đối với bài tập đã cho.Error! Bookmark not defined.

2.3 Giáo án thực nghiệm Error! Bookmark not defined 2.3.1 Giáo án chủ đề 1: Error! Bookmark not defined 2.3.2 Giáo án chủ đề 2: Error! Bookmark not defined 2.3.3 Giáo án chủ đề 3: Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích, nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Tiến hành thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.1 Thời gian thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.2 Các chuyên đề dạy thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.3 Kiểm tra thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.4 Các bước tiến hành thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.5 Phương pháp xử lí số liệu Error! Bookmark not defined

3.4 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.4.1 Bảng phân phối tần số, tần suất Error! Bookmark not defined 3.4.2 Biểu diễn kết quả bằng đồ thị Error! Bookmark not defined 3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5.1 Chất lượng học tập của lớp đối chứng và lớp thực nghiệmError! Bookmark not defined.

3.5.2 Nhận xét Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Đề xuất Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 10 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Công cuộc đổi mới của đất nước đã và đang đặt ra cho ngành Giáo dục và Đào tạo nhiệm vụ to lớn và hết sức nặng nề đó là đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Để thực hiện nhiệm vụ này, bên cạnh việc đổi mới mục tiêu, nội dung chương trình và sách giáo khoa ở mọi bậc học, lãnh đạo Đảng, Nhà nước, lãnh đạo các cấp của ngành Giáo dục

và Đào tạo và các nhà nghiên cứu, các nhà giáo đều khẳng định vai trò quan trọng và

sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo

dục toàn diện của nhà trường Điều này đã được thể chế hóa trong Luật Giáo dục:

“Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” Nghị quyết Đại hội lần thứ XI của Đảng cũng

đã khẳng định “Thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục

lý tưởng, đạo đức, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”

Để tạo ra những con người lao động mới có năng lực sáng tạo cần có một phương pháp dạy học mới để khơi dậy và phát huy được tư duy sáng tạo của người học Vấn đề đặt ra là đề ra những biện pháp cụ thể, dễ thực hiện và có tính thực tiễn dạy học cao để giáo viên có thể giúp thanh thiếu niên, học sinh và sinh viên phát huy năng lực tư duy sáng tạo, giúp người học phát triển năng lực tư duy sáng tạo để học

và làm việc tốt hơn, đời sống được cải thiện hơn Hiện nay vấn đề “Phát triển năng lực tư duy sáng tạo” là chủ đề thuộc một lĩnh vực nghiên cứu mang tính thực tiễn cao

Các vấn đề năng lực tư duy sáng tạo không chỉ giới hạn trong các ngành nghiên cứu

về khoa học kỹ thuật mà nó có thể thuộc lĩnh vực khác như chính trị, kinh tế, xã hội, nghệ thuật, hoặc trong các phát minh, sáng chế Yêu cầu cấp thiết được đặt ra trong hoạt động giáo dục phổ thông là phải đổi mới cách dạy, cách học Trong thời đại bùng

nổ công nghệ thông tin theo hướng ngày càng hiện đại hóa, con người ngày càng sử dụng nhiều phương tiện khoa học kĩ thuật hiện đại thì năng lực suy luận, tư duy và

sáng tạo giải quyết vấn đề càng trở nên khẩn thiết hơn Do vậy, rèn luyện và phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh nói chung và cho học sinh ở các trường THPT Chuyên nói riêng, là một mục tiêu mà các nhà giáo dục rất lưu tâm và hướng đến Hiện nay hầu như các nước đều coi trọng vấn đề đào tạo và bồi dưỡng học sinh giỏi trong chiến lược phát triển giáo dục phổ thông Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi

là một công tác mũi nhọn trong việc nâng cao dân trí, đào tạo nguồn lực chất lượng cao, bồi dưỡng nhân tài cho nhà trường, cho địa phương nói riêng, cho quốc gia nói chung Bồi dưỡng học sinh giỏi là một công việc khó khăn và lâu dài, đòi hỏi nhiều công sức của thầy và trò

Trường THPT Chuyên Thái Bình từ ngày thành lập (tháng 11 năm 1968) đến nay đã trưởng thành và phát triển không ngừng Cơ sở vật chất liên tục được đổi mới,

số lượng học sinh trúng tuyển vào trường tăng lên cả về chất và lượng, đặc biệt số lượng học sinh đạt giải quốc gia, quốc tế của các bộ môn tăng dần theo từng năm Tuy nhiên số lượng học sinh giỏi đạt giải cao của môn Hoá học còn rất khiêm tốn Chất lượng học sinh giỏi môn Hoá học không được như mong muốn do nhiều nguyên nhân khác nhau nhưng một trong số nguyên nhân cơ bản mà nhiều thầy cô trong tổ bộ môn rút kinh nghiệm là trình độ tư duy sáng tạo của các em học sinh trong giải bài tập còn hạn chế Bên cạnh một số học sinh đã có khả năng tư duy sáng tạo khi giải bài tập thì vẫn còn những học sinh chưa phát huy được khả năng tư duy sáng tạo của mình Khi giải bài tập các em còn thụ động phụ thuộc nhiều vào sự hướng dẫn của giáo viên Các em chưa biết tìm ra những phương pháp giải mới và đi đến đáp số bằng con đường ngắn nhất theo cách của riêng mình Do vậy, việc rèn luyện và phát triển năng lực tư duy cho học sinh nói chung và năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông chuyên qua dạy học môn Hoá học nói riêng là một yêu cầu cấp bách Nhận thức được tầm quan trọng của các vấn đề nêu trên, cùng với câu hỏi nghiên cứu "Làm thế nào để phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Hóa?" nên tác giả chọn nội

dung “Phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Hoá - Trường THPT Chuyên Thái Bình qua dạy học bài tập phần Hoá học đại cương” làm đề tài nghiên

cứu với hy vọng góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Hoá học ở trường THPT Chuyên

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về sử dụng bài tập Hóa học trong dạy học nhằm phát triển tư duy nói chung và tư duy sáng tạo nói riêng cho học sinh Đã có một số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Hóa học nghiên cứu về vấn đề sử dụng hệ thống bài tập ở trường phổ thông nhằm phát triển tư duy cho học sinh ở các khía cạnh, mức độ khác nhau như:

1 Lê Văn Dũng (2001), Phát triển tư duy cho HS thông qua bài tập Hoá học, Luận

án tiến sĩ ĐHSP Hà Nội

2 Vũ Anh Tuấn (2003), Xây dựng hệ thống bài tập Hoá học nhằm rèn luyện tư duy

trong việc bồi dưỡng HS giỏi hóa học ở trường THPT, Luận án tiến sĩ ĐHSP Hà Nội

3 Đặng Thị Thanh Bình (2006), Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập Hoá học

bồi dưỡng HS khá giỏi lớp 10 THPT (ban nâng cao), Luận văn thạc sĩ khoa học,

ĐHSP Hà Nội

4 Đỗ Mai Luận (2006), Phát triển năng lực tư duy tích cực, độc lập, sáng tạo của HS

qua bài tập Hoá học vô cơ lớp 11- Ban Khoa học tự nhiên, Luận văn thạc sĩ khoa học,

ĐHSP Hà Nội

5 Nguyễn Tuấn Anh (2013), Nâng cao năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh

thông qua hệ thống bài tập phần Este - lipit, Hóa học 12 cơ bản, Luận văn thạc sĩ

khoa học, Trường Đại học Giáo dục - ĐHQGHN

6 Dương Thị Bích (2013), Nâng cao năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh phổ

thông qua việc dạy học chương Este - lipit Hóa học lớp 12 chương trình nâng cao,

Luận văn thạc sĩ khoa học, Trường Đại học Giáo dục - ĐHQGHN

7 Nguyễn Thị Hường (2013), Nâng cao năng lực nhận thức và tư duy của học sinh

thông qua dạy học chương Sự điện li hóa học 11 chương trình nâng cao, Luận văn

thạc sĩ khoa học, Trường Đại học Giáo dục - ĐHQGHN và một số Luận văn thạc sĩ khác

Tuy nhiên việc nghiên cứu hệ thống bài tập phần Hóa học đại cương ở các trường THPT Chuyên nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh vẫn chưa được quan tâm

đúng mức Do vậy, điểm nổi bật của đề tài phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh THPT Chuyên qua hệ thống bài tập phần Hóa học đại cương

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu những vấn đề cơ bản và biểu hiện của tư duy sáng tạo ở học sinh trung học phổ thông chuyên Thái Bình để đề xuất những biện pháp cần thiết nhằm rèn luyện và phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông qua dạy học bài tập phần Hoá học đại cương; góp phần nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài có nhiệm vụ làm rõ một số vấn đề sau:

- Làm sáng tỏ một số vấn đề cơ bản của tư duy, tư duy sáng tạo và năng lực tư duy sáng tạo

- Nghiên cứu những biểu hiện của tư duy sáng tạo của học sinh và sự cần thiết phải phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông chuyên Thái Bình khi dạy học Hoá học

- Đề xuất một số biện pháp cần thiết để rèn luyện và phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông chuyên thông qua dạy học phần Hoá học đại cương

5 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

5.1 Khách thể nghiên cứu

Tư duy sáng tạo trong quá trình dạy và học Hoá học đại cương

5.2 Đối tượng nghiên cứu

Phát triển tư duy sáng tạo trong quá trình dạy và học Hoá học ở trường THPT Chuyên Thái Bình

6 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được hệ thống bài tập Hóa học đại cương phù hợp với đối tượng

và phương pháp dạy học phù hợp sẽ phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông chuyên, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Hoá học, theo yêu cầu của bộ môn và để học sinh có thể tự học

7 Phạm vi nghiên cứu

- Hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh khi tiến hành dạy phần Hoá học đại cương tại trường THPT chuyên Thái Bình - tỉnh Thái Bình

8 Phương pháp nghiên cứu

-Phương pháp nghiên cứu lý luận:

Nghiên cứu, phân tích và tổng hợp các tài liệu về giáo dục học, tâm lý học, các sách giáo khoa, sách bài tập, các tạp chí, sách, báo, đặc san tham khảo có liên quan tới logic toán học, tư duy sáng tạo, năng lực tư duy sáng tạo, các phương pháp tư duy hoá học, các phương pháp nhằm phát triển và rèn luyện năng lực tư duy sáng tạo hoá học cho học sinh phổ thông thông qua các bài tập Hoá học đại cương mang nhiều tính

tư duy sáng tạo

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Khảo sát tình hình dạy học, phân tích thực trạng và đề xuất nội dung và phương pháp rèn luyện và phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông chuyên Thái Bình qua dạy học bài tập hoá học phần Hoá học đại cương

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

Triển khai các biện pháp đã đề ra qua một số giờ dạy thực nghiệm lớp chuyên Hoá Trên cơ sở đó kiểm tra, đánh giá, bổ sung và sửa đổi để tăng thêm tính khả thi của các biện pháp

- Phương pháp xử lí thông tin

Dùng thống kê toán học để định lượng kết quả nghiên cứu của luận văn

9 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Về lý luận:

Góp phần làm sáng tỏ nội dung phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông chuyên Hoá

- Về thực tiễn:

+ Xây dựng một số biện pháp nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông

qua dạy học bài tập phần Hoá học đại cương

+ Vận dụng các biện pháp trên vào thực tiễn dạy học bài tập phần Hoá đại cương cho học sinh phổ thông chuyên để đánh giá và cải tiến phương pháp