Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận về tư tưởng đạo lí cho học sinh trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHẠM THỊ HÀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ TƯ TƯỞNG, ĐẠO LÍ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM THỊ HÀ

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ TƯ TƯỞNG,

ĐẠO LÍ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM THỊ HÀ

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ TƯ TƯỞNG,

ĐẠO LÍ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN KHÁNH THÀNH

HÀ NỘI – 2015

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG v

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ v

MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀIError! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở lý luận của đề tài Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái lược về văn nghị luận xã hội Error! Bookmark not defined

1.1.2 Việc phân chia các dạng bài nghị luận xã hội ở trường phổ thôngError! Bookmark not defined 1.1.3 Về dạng bài nghị luận về một tư tưởng, đạo líError! Bookmark not defined

1.1.4 Ý nghĩa của việc làm văn nghị luận xã hội về tư tưởng, đạo líError! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not defined

1.2.1 Thực trạng của việc dạy học kiểu bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí ở

trường THPT Error! Bookmark not defined

1.2.2 Những khó khăn của giáo viên và học sinh khi dạy - học dạng bài nghị

luận về một tư tưởng, đạo lí ở trường THPT Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 NHỮNG KĨ NĂNG CẦN THIẾT TRONG DẠY HỌC LÀM

VĂN NGHỊ LUẬN VỀ TƯ TƯỞNG, ĐẠO LÍ Error! Bookmark not defined

2.1 Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học làm văn nghị luận về một tư

tưởng, đạo lí Error! Bookmark not defined

2.1.1 Một số phương pháp dạy học tích cực rèn luyện kĩ năng làm văn nghị

luận về một tư tưởng, đạo lí Error! Bookmark not defined

2.1.2 Một số kĩ thuật dạy học hiện đại vận dụng rèn luyện kĩ năng làm văn

nghị luận về một tư tưởng, đạo lí Error! Bookmark not defined

2.2 Các kĩ năng làm văn nghị luận về tư tưởng, đạo líError! Bookmark not defined

2.2.1 Kĩ năng tìm hiểu đề Error! Bookmark not defined

2.2.2 Kĩ năng xác định luận điểm và lập dàn ý Error! Bookmark not defined

2.2.3 Các kĩ năng diễn đạt khi làm dạng bài nghị luận về một tư tưởng, đạo líError! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 Các vấn đề chung Error! Bookmark not defined

3.1.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.1.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.1.3 Đối tượng thực nghiệm và đối chứng Error! Bookmark not defined

3.1.4 Chuẩn bị và tổ chức thể nghiệm Error! Bookmark not defined

3.2 Thiết kế thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.2.1 Giáo án đối chứng Error! Bookmark not defined

3.2.2 Giáo án thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.3 Kết quả thực nghiệm và đánh giá Error! Bookmark not defined

3.3.1 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.3.2 Phân tích, đánh giá Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Môn Ngữ văn đang ngày càng chứng tỏ vai trò và chức năng nhận thức của mình trong đời sống Học Văn là học cách làm người, hoàn thiện nhân cách Qua việc đọc văn, viết văn, học sinh bày tỏ suy nghĩ, bộc lộ quan điểm, thái độ sống, cách nhìn cuộc sống và xác định mục tiêu sống đúng đắn Trong

ba phân môn của bộ môn, Làm văn là phân môn mang tính chất thực hành tổng hợp cao Mỗi bài làm văn, học sinh phản ánh khá rõ nhận thức, kĩ năng, tình cảm của học sinh; là cơ hội để học sinh bộc lộ rõ nét nhất, tập trung nhất vốn hiểu biết nhiều mặt cũng như các phẩm chất và năng lực của mình: năng lực nhận thức, năng lực thẩm mĩ, năng lực trình bày vấn đề, năng lực phản biện, bác bỏ…Tất cả những năng lực đó được thể hiện rất rõ trong bài văn nghị luận của học sinh

Chương trình cải cách sách giáo khoa từ năm 2000 của Bộ Giáo dục đến nay đã rất chú ý đến văn nghị luận: nghị luận văn học và nghị luận xã hội Đặc biệt kiểu bài văn nghị luận xã hội là kiểu bài còn khá mới mẻ đối với học sinh, nhiều học sinh còn lúng túng không biết cách làm bài, giáo viên lúng túng trong cách dạy Về lý thuyết lý luận về kiểu bài này, trong chương trình sách giáo khoa THPT hiện hành rất ít dạy Ở chương trình Chuẩn, nghị luận

xã hội chỉ được có hai tiết học chính: Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí và nghị luận về một hiện tượng đời sống (chương trình lớp 12) Hơn nữa trong

đổi mới kiểm tra đánh giá môn Ngữ Văn hiện nay, đề thi luôn có câu kiểm tra kiến thức, kĩ năng của học sinh ở bài văn nghị luận xã hội (nghị luận về một

tư tưởng, đạo lí, nghị luận về hiện tượng xã hội, vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học), từ những bài kiểm tra định kì trong nhà trường đến những kì thi Quốc gia (Kì thi THPT Quốc Gia, thi học sinh giỏi…) Qua thực tế giảng dạy, tôi thấy rằng nhiều học sinh không biết triển khai các bước làm bài văn nghị luận xã hội, không biết cách lập ý, thậm chí có học sinh không phân biệt được kiểu bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí hay một hiện tượng đời sống

Vì vậy, việc chú trọng rèn luyện kĩ năng làm văn nghị luận xã hội nói chung

và nghị luận về tư tưởng, đạo lí nói riêng là vô cùng cần thiết

Quan trọng hơn, văn nghị luận về tư tưởng, đạo lí giúp cho học sinh nhận thức đúng đắn những giá trị sống của bản thân, ý nghĩa của cuộc sống, bồi dưỡng những tư tưởng, đạo lí tốt đẹp của dân tộc, nhân loại… Từ đó học sinh biết sống có lý tưởng, hoài bão, có lối sống lành mạnh, ứng xử nhân ái và

có văn hóa Nói một cách khái quát thì dạy nghị luận xã hội chính là dạy học sinh kỹ năng sống, nhờ đó mà ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường các

em học sinh đã được tiếp xúc với mọi vấn đề, phương diện của cuộc sống xã hội Điều đó làm tiền đề, cơ sở, hành trang giúp các em bước vào cuộc sống không bị bỡ ngỡ, học sinh có thể phân biệt đúng sai, hạn chế đến mức tối đa việc mắc sai lầm Và quan trọng hơn, giúp học sinh nắm được những giá trị to lớn về mặt tinh thần trong cuộc sống, tránh xa các tệ nạn xã hội, trở thành những công dân tốt góp phần xây dựng xã hội ngày một giàu đẹp văn minh

Tuy nhiên để giúp người học có thể làm một bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí đạt hiệu quả cao, thì người dạy phải đưa ra được những phương pháp tổ chức dạy học phù hợp gợi được khả năng liên tưởng, chiều sâu tư duy, từ đó khích lệ người học bày tỏ suy nghĩ của mình Xuất phát từ những lí

do cơ bản trên, tôi chọn đề tài: Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận về

tư tưởng, đạo lí cho học sinh trung học phổ thông với mong muốn giúp các

thầy cô giáo dạy bộ môn Ngữ Văn sẽ đem đến cho học sinh những bài giảng thú vị và bổ ích, từng bước rèn luyện học sinh làm văn nghị luận xã hội Đồng thời giúp cho người học nắm bắt được những kĩ năng cơ bản, đặc trưng để áp dụng vào việc làm bài văn nghị luận về một tư tưởng, đạo lí đạt hiệu quả cao,

nâng cao chất lượng dạy và học

2 Lịch sử vấn đề

Trong khoảng vài năm trở lại đây, đã có nhiều công trình nghiên cứu về mảng văn nghị luận xã hội có giá trị như:

Bàn về phương pháp làm bài văn nghị luận của ông Nguyễn Hữu Xuân

Quang (giáo viên Trường THCS, Quận Thủ Đức) Ở bài viết này tác giả tập trung phân biệt sự giống và khác nhau giữa nghị luận về tư tưởng, đạo lí và nghị luận về hiện tượng đời sống, giúp các em tránh nhầm lẫn trong khi làm bài

Ông Trương Văn Quang - Chuyên viên Sở giáo dục tỉnh Quảng Nam cũng có bài viết đăng trên diễn đàn dạy học của Bộ giáo dục Ở bài viết này,

tác giả đã chỉ Phương pháp làm bài văn nghị luận xã hội, giúp người dạy và

học nắm vững được những bước cơ bản khi dạy và học văn nghị luận

Trong cuốn Dạy và học Nghị luận xã hội do tác giả Đỗ Ngọc Thống

chủ biên ngoài việc giới thiệu kiến thức cơ bản về nghị luận xã hội, các tác giả đã đưa ra các yêu cầu và cách làm một bài văn nghị luận xã hội giúp học sinh có định hướng, tránh sự lúng túng khi làm bài

Hai tác giả là Nguyễn Xuân Lạc và Đặng Hiển đã xuất bản cuốn Dạy học nghị luận xã hội Cuốn này đã trình bày chi tiết những kỹ năng cần có

khi làm dạng bài nghị luận xã hội Theo các tác giả thì điều quan trọng là cần nắm được các bước làm một bài văn nghị luận và các thao tác lập luận trong một bài văn nghị luận

Cuốn Các dạng đề và hướng dẫn làm bài nghị luận xã hội của NXB

Giáo dục, do tác giả Lê A - Nguyễn Thị Ngân Hoa và một số tác giả khác biên soạn đã hướng dẫn kĩ năng làm văn nghị luận xã hội khá cụ thể trong từng đề bài và có hệ thống bài làm tham khảo cho từng đề bài

Ngoài ra, còn một số cuốn sách khác hướng dẫn về các dạng bài văn

nghị luận và phương pháp làm bài như Chuyên đề Văn nghị luận xã hội do hai tác giả Nguyễn Văn Quốc, Nguyễn Thị Quỳnh Nga, cuốn Hướng dẫn ôn tập

và làm bài thi môn Văn nghị luận xã hội do tác giả Nguyễn Tấn Huy và các

tác giả khác biên soạn Tác giả Nguyễn Văn Tùng, Thân Phương Thu đã tuyển chọn các đề văn và bài văn nghị luận xã hội của các giáo viên đăng trên

báo Văn học và tuổi trẻ khá bổ ích cho học sinh tham khảo trong cuốn Tuyển tập đề văn và bài văn nghị luận xã hội Tuy nhiên các cuốn sách này chủ yếu

đưa các bài văn mẫu mà không hướng dẫn cụ thể kĩ năng dạy và học kiểu bài này

Trong cuốn sách “125 bài văn hay 10,11,12” do tác giả Trần Khánh

Thành chủ biên, đã cung cấp cho giáo viên và học sinh những kiến thức bổ ích về xã hội Qua những bài văn cụ thể, cuốn sách giúp người học nắm được những bước cơ bản trong cách hành văn, cấu trúc một bài nghị luận và phạm

vi dẫn chứng mà mỗi bài nghị luận xã hội hướng tới

Như vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu về Nghị luận xã hội công phu, có giá trị định hướng tốt cho giáo viên, học sinh trong quá trình dạy và học Tuy nhiên so với tài liệu nghiên cứu của các dạng bài nghị luận văn học thì các công trình nghiên cứu của dạng bài nghị luận xã hội vẫn còn rất khiêm tốn Thực trạng này đã dẫn đến một số khó khăn cho giáo viên và học sinh khi dạy học dạng bài này

Tài liệu nghiên cứu là một trong những phương tiện quan trọng của quá trình dạy học giúp cho học sinh tiếp thu kiến thức một cách thuận lợi Có được các phương tiện thích hợp, người giáo viên sẽ phát huy hết năng lực sáng tạo của mình trong công tác giảng dạy, làm cho học sinh dễ dàng nghiên cứu, học tập và hứng thú với môn học Nói đến các tài liệu dạy học là nói đến các công cụ cần thiết cho quá trình dạy và học Thiếu công cụ lao động sẽ dẫn đến hiệu quả lao động không được như mong đợi Công việc dạy học cũng là một lao động đặc thù với sự hỗ trợ của các công cụ là sách giáo khoa, sách giáo viên, sách tham khảo Đây là hạn chế cần phải điều chỉnh ngay trong thời gian tới để hiệu quả dạy - học được nâng cao hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên quan điểm xây dựng cơ sở lí thuyết và cơ sở thực tiễn, đề xuất được cách làm bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí ở trường phổ thông vừa

có cơ sở khoa học, vừa có tính khả thi phù hợp với tình hình thực tế trong việc dạy học ở trường phổ thông hiện nay

Xác định được các hình thức, biện pháp tổ chức, phương pháp dạy và học nghị luận về một tư tưởng đạo lí ở trường phổ thông theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

Nâng cao kỹ năng sống, năng lực nhận thức xã hội và bồi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp cho học sinh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài có nhiệm vụ khảo sát thực trạng việc dạy học dạng bài nghị luận

về một tư tưởng, đạo lí trong thực tế dạy học làm văn hiện nay ở trường phổ thông, xây dựng một cơ sở lí thuyết và cơ sở thực tiễn cho việc dạy học kiểu bài này, từ đó đề xuất những kĩ năng cần thiết trong dạy học làm văn nghị luận về tư tưởng, đạo lí

Ngoài ra, đề tài còn có nhiệm vụ khảo nghiệm tính khả thi bằng thực nghiệm sư phạm để tổng hợp xem những vấn đề mà đề tài đề xuất có khả năng thực thi đến đâu và có hiệu quả như thế nào trong thực tế dạy học làm văn ở trường THPT hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng mà luận văn nghiên cứu là văn nghị luận: Kĩ năng làm văn

nghị luận về một tư tưởng, đạo lí

- Phạm vi nghiên cứu của luận văn là đề tài nghiên cứu lý thuyết về dạng

bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí và cách làm dạng bài trên, chủ yếu trong chương trình Ngữ văn lớp 12 ở chương trình chuẩn

- Phạm vi khảo sát: Các lớp 12A1, 12A7, 12A8, 12A9 của trường THPT

An Lão, Hải Phòng

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích loại hình

Để rèn luyện cho học sinh THPT, người viết tiến hành phân tích các đặc điểm của người dạy người học, phân tích đặc trưng của văn nghị luận xã

hội, đặc biệt phân tích kĩ kiểu bài nghị luận về tư tưởng, đạo lí, để từ đó giúp học sinh có cách thức tiếp cận đối với các đề văn nghị luận

- Phương pháp điều tra, khảo sát

Phương pháp điều tra, khảo sát, phỏng vấn trực tiếp giáo viên và học sinh về việc tổ chức dạy học nghị luận xã hội trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT

Tìm hiểu việc dạy học dạng bài nghị luận về tư tưởng, đạo lí của trường THPT hiện nay, để từ đó có thể đưa ra những giải pháp phù hợp

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Phương pháp thực nghiệm sư phạm từng phần và toàn phần

+ Xử lí số liệu kết quả khảo sát và kết quả sau thực nghiệm sư phạm

+ Phân tích số liệu khảo sát và số liệu thực nghiệm

+ Sử dụng phương pháp thống kê toán học và các thành tựu của công nghệ thông tin để xử lí kết quả thực nghiệm

Với phương pháp thực nghiệm giúp người viết bước đầu đưa những vấn đề mà đề tài đề xuất vào thực tế dạy học ở trường THPT, từ do có thể rút

ra những kết luận cần thiết cho đề tài

Ngoài những phương pháp trên, người viết còn sử dụng kết hợp một số thao tác khác như: Thao tác thống kê - phân loại, thao tác phân tích, thao tác đối chiếu so sánh …và các phương pháp này không tiến hành đơn lẻ mà được vận dụng một cách tổng hợp có tác dụng hỗ trợ cho nhau một cách linh hoạt trong suốt quá trình nghiên cứu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phần phụ lục, bố

cục luận văn gồm 3 chương

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2 Những kĩ năng cần thiết trong dạy học làm văn nghị luận về tư tưởng, đạo lí

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê A (chủ biên), Phạm Thị Huệ, Trần Văn Toàn, Nguyễn Thị Hồng Vân,

Trần Văn Vụ (2009), Thực hành làm văn lớp 12 Nxb Giáo Dục, Hà Nội

2 Lê A, Nguyễn Ngân Hoa (đồng chủ biên) và các tác giả,(2010) Các

dạng đề và hướng dẫn bài nghị luận xã hội, Nxb Giáo dục

3 Ban khoa giáo Trung ương (2002), Giáo dục và đào tạo trong thời kì đổi

mới, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Tài liệu tập huấn dạy học và kiểm tra

đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh, môn Ngữ Văn, cấp trung học phổ thông

5 Nguyễn Ngọc Bảo, Phát huy tính tính cực, tính tự lực của học sinh trong

quá trình dạy học, Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên chu kỳ 1993-1996 cho giáo viên

6 Lê Khánh Bằng (1993), Tổ chức quá trình dạy học ở trường phổ thông,

Bộ Giáo dục và Đào tạo, Hà Nội,

7 Nguyễn Thanh Bình (2008), Giáo dục Việt Nam trong thời kì đổi mới,

Nxb Đại học Sư phạm

8 Nguyễn Thanh Bình (2013), Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh phổ

thông, Nxb Đại học Sư phạm

9 Nguyễn Thị Côi (chủ biên) (1995), Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm môn

Văn học Trường Đại học sư phạm Hà Nội

10 Nguyễn Văn Cường, Bernd Meirer, (2009), Đổi mới phương pháp dạy

học ở trường THPT, ĐH Sư phạm Hà Nội, ĐH Potsdam,

11 Nguyễn Văn Cường, Bernd Meirer, (2005), Phát triển năng lực thông

qua phương pháp và phương tiện dạy học mới,(Tài liệu hội thảo - Tập

huấn) Bộ giáo dục và đạo tạo - Dự án phát triển giáo dục THPT

12 Nguyễn Văn Cường, Bernd Meirer (2009), Lí luận dạy học hiện đại,

Potsdam