ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ CẨM KHUÊ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC TẬP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC “ PHẦN 7: SINH THÁI HỌC” - SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG B
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN THỊ CẨM KHUÊ
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC TẬP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC “ PHẦN 7: SINH THÁI HỌC” - SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM SINH HỌC
HÀ NỘI - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN THỊ CẨM KHUÊ
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC TẬP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC “ PHẦN 7: SINH THÁI HỌC” - SINH HỌC 12, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM SINH HỌC
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN SINH HỌC)
Mã số: 60 14 01 11 Người hướng dẫn khoa học: PGS TS MAI VĂN HƯNG
HÀ NỘI - 2015
Trang 3i
LỜI CẢM ƠN
Em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các cán bộ quản lý trường Đại học Giáo Dục – Đại học Quốc gia Hà Nội , quý thầy cô giáo trong tổ Lý Luận và Phương Pháp dạy học Sinh học đã tạo mọi điều thuận lợi cho em thực hiện đề tài
Bằng tấm lòng biết ơn sâu sắc, em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới thầy giáo
PGS.TS Mai Văn Hƣng – người đã tận tâm giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập ,
nghiên cứu và hoàn thành luận văn
Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban giám hiệu , các thầy cô giáo trường THPT Đoàn Kết – Hai Bà Trưng – Thành phố Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện để em tiến hành điều tra và thực nghiệm thành công
Xin bày tỏ lòng biết ơn gia đình, đồng nghiệp và bạn bè luôn ủng hộ động viên , giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu
Hà Nội , tháng … năm 2015
HỌC VIÊN
Nguyễn Thị Cẩm Khuê
Trang 4DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CH : Câu hỏi
DH : Dạy học
DT : Diễn thế
ĐC : Đối chứng
GQVĐ : Giải quyết vấn đề
NXBGD : Nhà xuất bản giáo dục
MT : Môi trường
TV : Thực vật
TN : Thực nghiệm
TCN : Trước công nguyên
THPT : Trung học phổ thông
TNSP : Thực nghiệm sư phạm
SGK : Sách giáo khoa
SV : Sinh vật
Trang 5DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN VĂN
Trang
Bảng 1.1 Kết quả điều tra thực trạng vận dụng các PPDH tích cực………… 22
Bảng 1.2 Kết quả điều tra thực trạng sử dụng PPDH giải quyết vấn đề trong sinh học THPT ……….……… 24
Bảng 2.1 Mối quan hệ giữa các loài trong quần xã……… ………… 34
Bảng 2.2 Sự thích nghi của thực vật với ánh sáng……… ……… 45
Bảng 2.3 Mối quan hệ giữa các cá thể của quần thể……… ………… 54
Bảng 3.1 Bảng điểm tổng kết các bài kiểm tra……… ……… 83
Bảng 3.2 Bảng số liệu kết quả các bài kiểm tra……….……… 84
Bảng 3.3 Phân phối tần số, tần suất và tần suất tích lũy của các bài kiểm tra……….…… 85
Bảng 3.4 Phần trăm số học sinh đạt điểm yếu, kém, trung bình (TB), khá, giỏi……… 85
Trang 6DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN VĂN
Trang
Hình 2.1 Hệ thống hóa kiến thức Sinh thái học – Sinh học 12,THPT …… … 37
Hình 2.2 Giới hạn nhiệt độ của cá rô phi……… …… 43
Hình 3.1 Đồ thị đường tích lũy bài kiểm tra 1……… 86
Hình 3.2 Đồ thị đường tích lũy bài kiểm tra 2……….… 86
Hình 3.3 Đồ thị đường tích lũy bài kiểm tra 3……… 86
Hình 3.4 Đồ thị đường tích lũy bài kiểm tra 4……… 86
Biểu đồ các bài kiểm tra số 1, số 2, số 3, số 4 87
Bản đồ tư duy về diễn thế 68
Bản đồ tư duy về quần thể 91
Trang 7
MỤC LỤC
Trang
LỜI CẢM ƠN……… ……….…i
CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT ……….ii
DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH TRONG LUẬN VĂN ……….iii
MỤC LỤC……… ……….….…iv
MỞ ĐẦU i
1 Lý do chọn đề tài 79
2 Mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined 3 Nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined 4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined 5.Vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined 6 Giả thiết khoa học Error! Bookmark not defined 7 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined 8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not defined 9 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 10 Xây dựng kế hoạnh nghiên cứu Error! Bookmark not defined 11 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not defined 1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.1.1 Trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.1.2 Trong nước Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sở lí luận Error! Bookmark not defined 1.3 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined Kết luận Chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2: Phát triển năng lực học tập cho học sinh “ phần 7 : sinh thái học ” bằng phương pháp giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined
2.1.Cấu trúc chương trình sinh thái học, Sinh học 12 THPTError! Bookmark not
defined
2.2.Các năng lực học tập phần sinh thái học cần có Error! Bookmark not defined
2.3.Các nguyên tắc khi vận dụng Error! Bookmark not defined
Trang 82.4.Quy trình sử dụng dạy học giải quyết vấn đề để phát huy năng lực học tập cho học
sinh phần sinh thái học, sinh học 12, THPT Error! Bookmark not defined
2.5 Một số câu hỏi, bài tập, tình huống có vấn đề cần sử dụng để phát triển năng lực
học tập cho học sinh Error! Bookmark not defined
2.6.Một số bài soạn có sử dụng dạy học giải quyết vấn đề để phát triển năng lực học
tập cho học sinh Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 2……… ………….…… 78
3.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2.Nhiệm vụ thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Kế hoạch thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.4 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 3……….……… …… 92
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
1 Kết luận Error! Bookmark not defined
2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 PHỤ LỤC……… … 98
Trang 9
79
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực học tập cho học sinh
Với khối lượng kiến thức bùng nổ như ngày nay, trong khi thời gian có hạn ở trường thì việc dạy học cho học sinh không chỉ dừng lại việc cung cấp kiến thức cho học sinh mà còn cần phải rèn cho học sinh kỹ năng, thái độ để học sinh có thể chủ động tích cực chiếm lĩnh kiến thức thông qua việc lãnh đạo, chỉ đạo của người thầy Chính vì vậy đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với sự nghiệp giáo dục là phải đổi mới
phương pháp dạy học Điều 24.2, luật giáo dục quy định “ Phương pháp giáo dục phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh, phù hợp đặc điểm của từng lớp học ,môn học ; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức
vào thực tiễn; tác động tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Chiến lược phát triển giáo dục 2001-2010 (Ban hành kèm Quyết định số 201/2001/QĐ
–TTg ngày 28 tháng 12 năm 2001 của thủ tướng chính phủ), ở mục 5.2 ghi rõ “ Đổi
mới và hiện đại phương pháp giáo dục Chuyển từ việc truyền thụ tri thức thụ động , thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức;dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách có
hệ thống và tư duy phân tích, tổng hợp, phát triển năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tính chủ động, tính tự chủ của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập” Như
vậy đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục nói chung và cải cách giáo dục ở bậc trung học phổ thông nói riêng Trong những năm gần đây các trường phổ thông đã có những cố gắng trong việc đổi mới dạy học và đã đạt được nhiều tiến bộ phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo cho học sinh đặc biệt là tạo điều kiện cho học sinh phát huy được khả năng tự tìm tòi khám phá kiến thức và khả năng tự học, đó là một trong những kỹ năng thiết cho học sinh
1.2 Xuất phát từ ưu điểm phương pháp dạy học giải quyết vấn đề
Dạy học GQVĐ thuộc nhóm phương pháp dạy học (PPDH) chuyên biệt Các PPDH hiện đại được xây dựng theo 3 phương hướng chủ yếu sau đây:
- Các phương pháp dựa trên những thành tựu của khoa học tâm lí và khoa học giáo dục, trong đó có dạy học đặt và giải quyết vấn đề (problem posing and solving),
Trang 1080
viết gọn là dạy học GQVĐ
- Các phương pháp dựa trên điều khiển học, toán học, logic học (như algorit hóa, chương trình hóa )
- Các phương pháp dựa trên kĩ thuật hiện đại (nghe, nhìn ) có tác giả cho rằng
đó là các phuơng pháp cải tiến
Bồi dưỡng cho học sinh (HS) năng lực phát hiện, đặt và giải quyết các vấn đề trong học tập và thực tiễn là một trong những hướng đang được quan tâm trong đổi mới PPDH hiện nay Vấn đề này đã được đặt ra trong Ngành Giáo dục nước ta từ những năm 1960, tuy nhiên do nhiều lí do, cho tới nay chưa được vận dụng phổ biến trong nhà trường nói chung và môn Sinh học nói riêng
Các tài liệu ,sách chuyên khảo về dạy học GQVĐ được xuất bản không nhiều
,như cuốn “ Những cơ sở của dạy nêu vấn đề ” dịch của V.Okon, NXBGD, 1976 và
trong các giáo trình Lí luận dạy hóa học (Nguyễn Ngọc Quang và các tác giả khác NXBGD, 1982) Tuy nhiên cho tới nay,vẫn còn ít công trình nghiên cứu và vận dụng rộng rãi vào các môn học
Dạy học GQVĐ đặt HS vào vị trí của người nghiên cứu, tăng thêm mức độ tích cực trong cơ cấu hoạt động nhận thức, tăng thêm tính vững chắc và sâu sắc kiến thức, nâng cao trình độ tư duy
Trong dạy học GQVĐ, sự chỉ đạo của GV không có tính trực tiếp mà là sự hướng ý nghĩ của HS vào đối tượng, vạch ra vấn đề tồn tại trong đối tượng ý nghĩ của HS vào đối tượng hoặc phát huy cao độ tính tích cực của HS giúp các em tự nhìn thấy được vấn đề
Trong xu hướng đổi mới, PPDH “ lấy HS làm trung tâm ” hoặc hợp lí hơn như một người pháp nói “ Đặt người học vào trung tâm của quá trình dạy học ” thì dạy
học GQVĐ có vị trí xứng đáng và vẫn là mới mẻ
1.3 Xuất phát từ đặc điểm nội dung môn sinh học và nội dung của phần sinh thái học - Sinh học 12 Trung học phổ thông
Thế kỷ 21 là thế kỷ của công nghệ, trong đó công nghệ Sinh học đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển đó Sự gia tăng kiến thức Sinh học chi phối không nhỏ đến nội dung, chương trình dạy học sinh học trong các nhà trường Do vậy rất cần một phương pháp dạy học thực sự có chất lượng, hiệu quả, giúp người học có thể tự học suốt đời, đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện nay
Trang 1181
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ giáo dục và Đào tạo , sách giáo khoa Sinh học 12 Nhà xuất bản Giáo
dục , Hà Nội , năm 2008
2 Bộ giáo dục và Đào tạo, sách giáo viên Sinh học 12 Nhà xuất bản Giáo dục
,Hà Nội, năm 2008
3 Bộ giáo dục và Đào tạo, Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức ,kĩ năng môn
Sinh học 12 Nhà xuất bản Giáo dục ,Hà Nội ,năm 2008
4 Bộ giáo dục và Đào tạo, Dạy và học tích cực –Một số phương pháp và kĩ
thuật dạy học Nhà xuất bản Đại học sư phạm , năm 2010
5 Bộ chính trị - Đảng cộng sản Việt Nam (1997), Văn kiện Hội nghị lần thứ
2 – Ban chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội
6 Nguyễn Ngọc Bảo (1994), Phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh trong
quá trình dạy học, tài liệu bồi dưỡng thường xuyên, chu kì 1993 – 1996 cho giáo viên
phổ thông trung học
7 Đinh Quang Báo –Nguyễn Đức Thành, Lý luận dạy học sinh học phần đại
cương Nhà xuất bản giáo dục ,năm 2008
8 Nguyễn Hữu Châu – Nguyễn Văn Cường – Trần Bá Hoành - Nguyễn Bá
Kim – Lâm Quang Thiệp ,Đổi mới nội dung và phương pháp đào tạo giáo viên trung
học cơ sở Nhà xuất bản giáo dục ,năm 2007
9 Vũ Dũng (chủ biên ), Từ điển tâm lý học Nhà xuất bản giáo dục , năm
2000
10 Nguyễn Thành Đạt –Nguyễn Đức Thành – Nguyễn Xuân Viết ,Tài liệu
bồi dưỡng thường xuyên giáo viên trung học phổ thông chu kì III
(2004-2007) Nhà xuất bản Đại học sư phạm, năm 2006
11 Vũ Cao Đàm, Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nhà xuất bản khoa
học kỹ thuật, Hà Nội, năm 2007
12 Trần Bá Hoành, Đổi mới phương pháp dạy học , chương trình và sách giáo
khoa Nhà xuất bản đại học sư phạm , năm 2006
13 Trần Bá Hoành, Kỹ thuật dạy học Nhà xuất bản giáo dục ,
năm 1996
Trang 1282
14 Trần Bá Hoành –Trịnh Nguyên Giao, Phát triển các phương pháp học
tập tích cực trong môn Sinh học ( Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên chu kỳ 1997-2000 cho giáo viên trung học cơ sở ) Nhà xuất bản Giáo dục, năm 2000
15 Lê Văn Hồng ,Tâm lí học lứa tuổi và tâm lí học sư phạm Nhà xuất bản đại
học quốc gia , năm 1999
16 Vũ Đức Lưu, Dạy học các quy luật di truyền ở phổ thông trung học bằng
bài toán nhận thức , Luận án phó Tiến sỹ Khoa học Sư phạm – tâm lý
,Trường Đại học Sư phạm, Hà Nội
17 Trần Sỹ Luận , “ Phát triển năng lực học tập của học sinh trong dạy học
sinh thái 11 THPT”, Tạp chí thiết bị Giáo dục ( 86) ,tr 16 – 19, năm 2012
18 Hoàng Phê ( chủ biên ), Từ điển tiếng việt Nhà xuất bản Đà Nẵng , năm
2012
19 Nguyễn Ngọc Quang, Lí luận dạy học hóa học tập 2 Nhà xuất bản giáo
dục , năm 1994
20 Nguyễn Ngọc Quang , Lí luận dạy học đại cương Trường cán bộ quản lý
giáo dục trung ương I , năm 1989
21 Vũ Văn Tảo, Dạy học giải quyết vấn đề: một hướng đổi mới trong công
tác giáo dục, đào tạo, huấn luyện, trường Cán bộ quản lí giáo dục và đào tạo, Hà Nội,
năm 1998
22 Vũ Văn Tảo, "Vấn đề cải cách phương thức giáo dục trong nhà trường",
Tạp chí Giáo dục và Đào tạo, số 7, tr 4 – 5, năm 1998
23 .Nguyễn Cảnh Toàn, Học và dạy cách học Nhà xuất bản đại học sư phạm,
năm 2002
24 Lê Đình Trung, Xây dựng bài toán nhận thức để nâng cao hiệu quả phần
cơ sở vật chất và cơ chế di truyền trong chương trình sinh học THPT, Luận án Tiến sỹ
Khoa học sư phạm – Tâm lý, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 1994
25 Mai Sỹ Tuấn – Cù Huy Quảng, Tài liệu chuyên sinh học trung học phổ
thông – Sinh thái học Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam, năm 2012
26 Vũ Trung Tạng, Bồi dưỡng học sinh giỏi sinh học trung học phổ thông –
Sinh thái học Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam, năm 2011
Trang 1383
27 L.X.Vugotxki, Tuyển tập tâm lí học, Người dịch : Nguyễn Đức Hưởng ,
Dương Diệu Hoa, Phan Trọng Ngọ Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2007
28.I.Ia.lerner , Bài tập nhận thức, người dịch : Nguyễn Cao Lũy và Văn Chu
Viện chương trình và phương pháp – Bộ Giáo dục, năm 1962
29 Xavier Roegiers, Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát triển các