Xét xử sơ thẩm theo luật tố tụng hình sự việt nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh đắk lắk

Thực tiễn xét xử trong một số năm vừa qua trên địa bàn cả nước nói chung và trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk nói riêng cho thấy mặc dù số lượng án hình sự hàng năm đều tăng, nhưng nhìn chung Tò

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS ĐẶNG QUANG PHƯƠNG

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn ghi trong luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực

Tác giả luận văn

Nguyễn Sỹ Thành

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM 7

1.1 Khái niệm, vai trò, ý nghĩa của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 7

1.1.1 Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 7

1.1.2 Vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 8

1.1.3 Ý nghĩa của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 9

1.2 Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2003 9

1.2.1 Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự từ năm 1945 đến năm 1988 9

1.2.2 Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo qui định của Bộ luật tố tụng hình sự 1988 10

1.3 Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về xét xử sơ

thẩm vụ án hình sự Error! Bookmark not defined

1.3.1 Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Error! Bookmark not defined

1.3.2 Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Error! Bookmark not defined

1.3.3 Quy định chung về xét xử tại phiên tòa sơ thẩm hình sựError! Bookmark not defined 1.3.4 Trình tự xét xử vụ án hình sự tại phiên toà sơ thẩmError! Bookmark not defined 1.3.5 Một số thủ tục tố tụng sau phiên tòa sơ thẩmError! Bookmark not defined

TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2003 VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM TẠI TỈNH

ĐẮK LẮK Error! Bookmark not defined

2.1 Đánh giá chung về tình hình xét xử sơ thẩm hình sự của Tòa án

nhân dân hai cấp tỉnh Đắk Lắk Error! Bookmark not defined

tỉnh Đắk Lắk Error! Bookmark not defined

tại tỉnh Đắk Lắk Error! Bookmark not defined

2.3.1 Những vi phạm, sai lầm trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩmError! Bookmark not defined 2.3.2 Những vi phạm, sai lầm về thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩmError! Bookmark not defined 2.3.3 Những vi phạm, sai lầm về các thủ tục sau phiên tòa sơ thẩmError! Bookmark not defined 2.3.4 Nguyên nhân của những vi phạm, sai lầm Error! Bookmark not defined

HÌNH SỰ TẠI TỈNH ĐẮK LẮK Error! Bookmark not defined

Đắk Lắk Error! Bookmark not defined

3.2.1 Giải pháp hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự về xét xử sơ thẩmError! Bookmark not defined 3.2.2 Giải pháp hướng dẫn thi hành pháp luật và xây dựng án lệError! Bookmark not defined

3.2.3 Giải pháp về tăng cường năng lực người tiến hành tố tụngError! Bookmark not defined

3.2.4 Các giải pháp khác Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHỤ LỤC ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG Ở PHỤ LỤC

Số hiệu

bảng

Bảng 2.1: Số liệu các phiên tòa hình sự sơ thẩm tổ chức rút kinh

nghiệm về chất lượng xét xử của TAND hai cấp tỉnh Đắk

Lắk

ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

Bảng 2.2: Số liệu bản án hình sự sơ thẩm bị hủy, cải sửa

nghiêm trọng của TAND hai cấp tỉnh Đắk Lắk

ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

Bảng 2.3: Số liệu vụ án hình sự sơ thẩm TAND hai cấp tỉnh

Đắk Lắk trả hồ sơ để điều tra bổ sung

ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

Bảng 2.4: Số liệu hội thẩm tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Đắk

Lắk

ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

Bảng 2.5: Số liệu vụ án hình sự sơ thẩm có luật sư tham gia bào

chữa cho bị cáo tại các phiên tòa hình sự sơ thẩm của

TAND hai cấp tỉnh Đắk Lắk

ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

Bảng 2.6: Số liệu văn phòng luật sư và số lượng luật sư trên địa

bàn tỉnh Đắk Lắk

ERROR! BOOKMARK NOT

DEFINED

Bảng 2.7: Số liệu vụ án hình sự sơ thẩm có trợ giúp viên pháp lý

của trung tâm trợ giúp pháp lý tỉnh Đắk Lắk tham gia

bào chữa

ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Giải quyết vụ án hình sự là một quá trình gồm nhiều giai đoạn khác nhau từ giai đoạn khởi tố vụ án, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành bản án và do nhiều cơ quan tố tụng tiến hành Các giai đoạn này đều có vai trò, ý nghĩa nhất định trong việc tìm ra sự thật của vụ án Trong đó, hoạt động xét xử sơ thẩm của Tòa án có vị trí rất quan trọng, được coi là trung tâm của quá trình giải quyết vụ án hình sự Tất

cả các hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố đều nhằm phục vụ cho việc xét xử của Tòa án và đều được thể hiện một cách công khai tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Xét xử sơ thẩm được tiến hành theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật tố tụng hình sự quy định sẽ bảo đảm cho công tác xét xử được khách quan, chính xác, thể hiện được vai trò, vị thế nhân danh Nhà nước của Tòa án trong việc thực hiện chức năng xét xử, nhằm bảo vệ pháp chế Xã hội chủ nghĩa, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội

Thực tiễn xét xử trong một số năm vừa qua trên địa bàn cả nước nói chung

và trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk nói riêng cho thấy mặc dù số lượng án hình sự hàng năm đều tăng, nhưng nhìn chung Tòa án các cấp đã thực hiện tốt các quy định của pháp luật tố tụng hình sự trong xét xử hình sự nói chung và xét xử sơ thẩm nói riêng.Tuy nhiên, hiệu quả xét xử sơ thẩm hình sự vẫn chưa thực sự được nâng cao, chưa đáp ứng được yêu cầu của công cuộc cải cách tư pháp Thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Đắk Lắk vẫn xảy ra tình trạng án để quá hạn, án xử sai

và còn có trường hợp án sơ thẩm xử oan người không có tội, bỏ lọt tội phạm mà điển hình là vụ án Trần Thọ Đức bị TAND huyện Krông Búk, tỉnh Đắk Lắk xét xử

sơ thẩm về tội “Vi phạm qui định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ”,

án sơ thẩm lần một tuyên Trần Thọ Đức phạm tội, án phúc thẩm hủy án sơ thẩm để điều tra lại Kết quả điều tra lại, Cơ quan điều tra đã ra quyết định đình chỉ bị can đối với Trần Thọ Đức và khởi tố bị can đối với Trần Thanh Sang Bởi vì, kết quả điều tra lại vụ án đã có căn cứ xác định Trần Thanh Sang là người điều khiển xe mô

2

tô gây tai nạn chứ không phải là Trần Thọ Đức Vụ án này xảy ra từ năm 2010 nhưng đến cuối năm 2014 mới xét xử sơ thẩm lần hai, kết quả xét xử sơ thẩm hai lần hoàn toàn khác nhau, gây bất bình trong nhân dân, bức xúc trong dư luận, làm giảm uy tín của các cơ quan tư pháp, ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả giáo dục ý thức pháp luật và đấu tranh phòng chống tội phạm

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những tồn tại nói trên, trong đó có nguyên nhân rất quan trọng là những hạn chế, bất cập trong quy định của pháp luật tố tụng hình sự cụ thể là quy định chưa đồng bộ, chưa đẩy đủ, chưa rõ ràng, gây khó khăn trong việc áp dụng Bên cạnh đó, Đắk Lắk là tỉnh miền núi, trình độ dân trí thấp, công tác cán bộ ngành tư pháp vẫn còn nhiều hạn chế, cơ sở vật chất của Tòa án các cấp còn thiếu thốn, chưa đáp ứng được yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay

Trong giai đoạn hiện tại, cùng với việc tiếp tục đẩy nhanh quá trình cải cách kinh tế và cải cách nền hành chính Quốc gia, công cuộc cải cách tư pháp cũng đang được Đảng và Nhà nước ta đẩy mạnh, coi đây là khâu đột phá quan trọng, thúc đẩy quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam Xã hội chủ nghĩa Một trong những nhiệm vụ của cải cách tư pháp hiện nay theo tinh thần của Nghị

quyết số 49 - NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” là phải “Đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn

vị trí, quyền hạn, nhiệm vụ của người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng theo hướng đảm bảo tính công khai, dân chủ, nghiêm minh, nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp” [3]

Xuất phát từ những đòi hỏi của công cuộc cải cách tư pháp hiện nay và thực

tiễn xét xử sơ thẩm hình sự trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, việc nghiên cứu đề tài: “Xét

xử sơ thẩm theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)”, là yêu cầu khách quan, cần thiết cả về phương diện lý luận

cũng như thực tiễn nhằm góp phần nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm hình sự, đảm bảo quyền con người, quyền công dân theo quy định của Hiến pháp năm 2013

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Xét xử sơ thẩm hình sự đã được các nhà khoa học pháp lý và cán bộ thực tiễn nghiên cứu ở nhiều cấp độ và phạm vi khác nhau

3

Công trình nghiên cứu mang tính đại cương có: 1 TS Nguyễn Ngọc Chí chủ

biên (2001), Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam, Khoa Luật, Đại học Quốc

gia Hà Nội, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội 2 PGS-TS Hoàng Thị Minh Sơn chủ

biên (2008), Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam (tái bản lần thứ 4, có sửa đổi,

bổ sung), Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân 3 TS Nguyễn Sơn

(2004), phần 5 chương 2, chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự - Giáo trình kỹ năng giải quyết vụ án hình sự, Nxb Tư pháp, Hà Nội

Các công trình nghiên cứu chuyên sâu có: 1 TS Hoàng Thị Minh Sơn chủ

nhiệm đề tài (2009), Hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự nhằm nâng cao hiệu quả xét xử theo tinh thần cải cách tư pháp, đề tài cấp trường, Đại học Luật Hà Nội 2 Tống Thị Thanh Thanh (2004), Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, Luận văn

thạc sỹ luật học, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội 3 Nguyễn Quỳnh Trang

(2008), Thủ tục tố tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm, Luận văn thạc sỹ Luật học,

Khoa luật, Đại học Quốc Gia Hà Nội

Các bài viết có: 1 TS Hoàng Thị Minh Sơn: “Một số qui định của Bộ luật tố tụng hình sự về quyết định của Tòa án trong hoạt động chuẩn bị xét xử sơ thẩm và thực tiễn áp dụng”, tạp chí Luật học số 7/2009; 2 Nguyễn Quốc Việt: “Tranh tụng trong hoạt động tố tụng hình sự và vấn đề hoàn thiện Bộ luật tố tụng hình sự”, tạp chí Dân chủ và pháp luật số 6/2010; 3 Đinh Văn Quế: “Phương hướng hoàn thiện các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự”, tạp chí Tòa án nhân dân (số 17/T9 - 2011); 4 Vũ Gia Lâm: “Hoàn thiện một số quy định về xét xử sơ thẩm hình sự nhằm thực hiện có hiệu quả nguyên tắc hai cấp xét xử”, tạp chí Tòa án nhân dân (số 21/T11 - 2011)

Các công trình khoa học và bài viết nêu trên đều có giá trị rất lớn về lý luận

và thực tiễn, nhưng chỉ mới nghiên cứu những vấn đề chung hoặc về từng giai đoạn của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự mà chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện về xét xử sơ thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Đắk Lắk

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ:

Mặt lý luận: Xây dựng khái niệm, phân tích đặc điểm cơ bản, vai trò, ý nghĩa của hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, đồng thời phân tích và đánh giá những quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đối về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Mặt thực tiễn: Trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá việc áp dụng các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 trong hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình

sự từ thực tiễn tại tỉnh Đắk Lắk Thông qua đó phân tích những khiếm khuyết bất cập các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 và những sai lầm, vi phạm trong việc áp dụng quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 từ thực tiễn của TAND hai cấp tỉnh Đắk Lắk, tìm ra nguyên nhân vi phạm, sai lầm và đề ra phương hướng nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm hình sự trong mối quan hệ với yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay cũng như nhiệm vụ bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến định

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Thứ nhất, các vấn đề lý luận cơ bản về xét xử sơ thẩm hình sự

Thứ hai, quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về xét xử sơ thẩm vụ án

hình sự và thực tiễn áp dụng của TAND hai cấp tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, tại phiên tòa sơ thẩm và một số hoạt động tố tụng khác sau phiên tòa sơ thẩm

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận Triết học Mác - Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam về Nhà nước và pháp luật, về cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa Để hoàn thiện luận văn, tác giả sử dụng các phương pháp phân tích, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê, phương pháp tổng hợp, phương pháp khảo sát thực tiễn

6 Ý nghĩa của luận văn

Đây là công trình nghiên cứu khoa học chuyên ngành Luật tố tụng hình sự tương đối có hệ thống và đầy đủ các vấn đề lý luận và thực tiễn đối với hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự ở cấp độ một luận văn thạc sĩ Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả đã làm sáng tỏ một số vấn đề sau: Phân tích một cách

có hệ thống và tương đối toàn diện vấn đề lý luận về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự: Khái niệm, bản chất, vai trò, ý nghĩa của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Luận văn chỉ ra được nhiều bất cập trong quy định của pháp luật tố tụng hình

sự hiện hành về thẩm quyền xét xử, giới hạn xét xử, thủ tục tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm Trên cơ sở đó đề xuất kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự trước yêu cầu cải cách tư pháp

Đánh giá được thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật tố tụng hình sự trong xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự của TAND hai cấp tỉnh Đắk Lắk Qua đó đề xuất một số giải pháp cho từng nhóm vấn đề nhằm nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm hình sự để đáp ứng yêu cầu đẩy mạnh cải cách tư pháp hiện nay

Về mặt lý luận, Luận văn là công trình nghiên cứu khoa học tương đối toàn

6

diện những vấn đề về lý luận và thực tiễn đối với hoạt động xét xử sơ thẩm theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 Luận văn góp phần làm sáng tỏ và bổ sung vào khoa học pháp lý tố tụng hình sự, là tài liệu tham khảo trong quá trình

giảng dạy môn Luật tố tụng hình sự ở các cơ sở đào tạo pháp luật ở Việt Nam

Về mặt thực tiễn, Luận văn nhằm đóng góp cho việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật

tố tụng hình sự sắp tới theo hướng bảo vệ quyền con người, quyền công dân được quy định trong Hiến pháp năm 2013 Là tài liệu tham khảo cho những người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng trong việc nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm hình sự theo tinh thần đẩy mạnh cải cách tư pháp hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có

3 chương:

- Chương 1 Những vấn đề chung và Quy định của pháp luật tố tụng hình sự

Việt Nam về xét xử sơ thẩm

- Chương 2 Thực tiễn thi hành quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm

2003 về xét xử sơ thẩm tại tỉnh Đắk Lắk

- Chương 3 Các giải pháp nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm hình sự tại tỉnh

Đắk Lắk

7

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT

TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM

1.1 Khái niệm, vai trò, ý nghĩa của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

1.1.1 Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

Các bản Hiến pháp của nước ta, đặc biệt là Hiến pháp 1992, Hiến pháp 2013 đều quy định Tòa án nhân dân tối cao, các Tòa án nhân dân địa phương, các Tòa Quân sự là những cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.Tòa án xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật Như vậy, xét xử là chức năng của Tòa án, không có cơ quan nào ngoài Tòa án có thể thực hiện chức năng xét xử Trong việc thực hiện chức năng xét xử, Tòa án xét xử về hình sự, xét xử về dân sự, kinh tế, lao động, hành chính và các lĩnh vực khác do pháp luật quy định

Hoạt động xét xử của Tòa án hiểu theo nghĩa chung nhất là “hoạt động của các cơ quan và cá nhân được quyền căn cứ vào pháp luật để xem xét những vấn đề pháp lý và đưa ra những phán quyết có tính bắt buộc” cụ thể hơn ta có thể hiểu hoạt động xét xử là “hoạt động nhân danh Nhà nước đánh giá và ra phán quyết về tính hợp pháp, tính đúng đắn pháp luật hay quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp và mâu thuẫn giữa các bên có lợi ích khác nhau” [7 tr.253]

Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành, xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là một công đoạn trong quá trình giải quyết vụ án hình sự nhưng

là một công đoạn đặc biệt quan trọng Việc xét xử sơ thẩm chỉ được tiến hành sau khi

Cơ quan điều tra đã có bản kết luận điều tra vụ án và Viện kiểm sát đã truy tố bị can

ra trước Tòa án bằng bản cáo trạng Trên cơ sở hồ sơ vụ án và quyết định truy tố của Viện kiểm sát chuyển sang, Tòa án lần đầu tiên sẽ nghiên cứu để quyết định đưa vụ

án ra xét xử hay không Nếu Tòa án có quyết định đưa vụ án ra xét xử thì vụ án hình

sự lần đầu tiên sẽ được đưa ra xem xét công khai tại phiên tòa và xét xử sơ thẩm được xác định như là một giai đoạn kết thúc của quá trình giải quyết một vụ án hình sự Mọi tài liệu, chứng cứ của vụ án do Cơ quan điều tra, truy tố thu thập trong quá trình