Vận dụng một số kĩ thuật đánh giá quá trình học tập của học sinh trong dạy học lịch sử việt nam (1954 1975) trường trung học phổ thông chương trình chuẩn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRẦN THỊ THANH HUYỀN VẬN DỤNG MỘT SỐ KĨ THUẬT ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM 1954 – 1975 TRƯỜNG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THANH HUYỀN

VẬN DỤNG MỘT SỐ KĨ THUẬT ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954 – 1975) TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

- CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THANH HUYỀN

VẬN DỤNG MỘT SỐ KĨ THUẬT ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM ( 1954 – 1975 ) TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

- CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THỊ BÍCH

HÀ NỘI – 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn… i

Danh mục các chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng v

Danh mục các biểu đồ vi

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 VẬN DỤNG MỘT SỐ KĨ THUẬT ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG – LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 13

1.1 Cơ sở lí luận 13

1.1.1 Cơ sở xuất phát của vấn đề 13

1.1.2.Một số khái niệm 17

1.1.3.Các loại hình kiểm tra, đánh giá trong DHLS ở trường phổ thông 19

1.1.4.Vai trò , ý nghĩa của việc vận dụng một số kĩ thuật đánh giá quá tr ình học tập của HS trong dạy học lịch sử trường THPT 21

1.1.5 Các kĩ thuật thường sử dụng trong đánh giá quá trình học tập lịch sử của học sinh ở trường phổ thông .24

1.2.Cơ sở thực tiễn 40

1.2.1 Thực trạng việc vận dụng các kĩ thuật đánh giá quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT 40

1.2.2.Nguyên nhân và định hướng 44

Chương 2 LỰA CHỌN VÀ VẬN DỤNG MỘT SỐ KĨ THUẬT ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954 – 1975), LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG - CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN 47

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung phần lịch sử Việt Nam (1954 – 1975) lớp 12, THPT - Chương trình chuẩn 47

2.1.1 Vị trí: 47

2.1.2 Mục tiêu: 48

2.1.3 Nội dung phần lịch sử Việt Nam ( 1954 – 1975) 49

2.2.Những yêu cầu có tính nguyên tắc khi lựa chọn và vận dụng một số kĩ thuật đánh giá quá trình học tập lịch sử của học sinh 50

2.3 Lựa chọn và vận dụng một số kĩ thuật đánh giá quá trình theo hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 – 1975), lớp 12, THPT – chương trình chuẩn 53

2.3.1 Nhóm một số kĩ thuật ĐG quá trình vận dụng trong dạy học trên lớp .53

2.3.2 Nhóm một số kĩ thuật vận dụng trong đánh giá quá trình HS tự học ở nhà 56

2.3.3 Nhóm một số kĩ thuật ĐG quá trình vận dụng giúp HS tự đánh giá và phản hồi về quá trình dạy học 60

2.4 Thực nghiệm sư phạm 66

2.4.1.Mục đích thực nghiệm 66

2.4.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 66

2.4.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 66

2.4.4 Kết quả thực nghiệm 67

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 7 0 TÀI LIỆU THAM KHẢO 75

PHỤ LỤC 79

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông ở nước ta đang trở thành vấn đề được xã hội và toàn ngành giáo dục quan tâm Đánh giá tốt sẽ giúp cho việc ra các quyết định đúng đắn, phù hợp với yêu cầu phát triển giáo dục Đánh giá tốt cũng giúp điều chỉnh, bổ sung, hoàn thiện các chủ trương lớn, các hoạt động dạy học cụ thể nhằm đảm bảo nâng cao hơn nữa hiệu quả giáo dục Đổi mới giáo dục đòi hỏi phải đổi mới đồng bộ các khâu của quá trình dạy học (QTDH), đặc biệt và trước tiên là đổi mới đánh giá theo tinh thần nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI

về “Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi , kiểm tra và đánh giá kết quả

giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan”

Kiểm tra, đánh giá (KT,ĐG) là một bộ phận không thể tách rời của QTDH nhằm thực hiện hai chức năng cơ bản là đánh giá kết quả và điều chỉnh quá trình này theo hướng tích cực, qua đó thúc đẩy đổi mới hình thức, phương pháp, nội dung

và điều chỉnh mục tiêu dạy học nhất là trong xu thế đổi mới theo hướng tiếp cận năng lực người học hiện nay Theo hướng tiếp cận này đòi hỏi không chỉ quan tâm đến KT,ĐG định kì để xác nhận kết quả học tập của học sinh (HS) bằng điểm số mà phải chú trọng toàn diện KT,ĐG trong quá trình học tập nhằm theo dõi sự tiến bộ của các em Đây mới chính là mục đích cao nhất của KT,ĐG Đánh giá quá trình được thực hiện thông qua nhiều hoạt động học tập cụ thể diễn ra hàng ngày trong các bài học, qua đó không chỉ giúp HS lĩnh hội kiến thức mới trên cơ sở củng cố những kiến thức đã được học mà còn phát triển các kĩ năng thực hành và bồi đắp

tư tưởng, tình cảm để các em thích ứng với những vấn đề cuộc sống đặt ra

Tuy nhiên, thực tế việc KT,ĐG trong dạy học lịch sử (DHLS) ở trường phổ thông hiện nay còn bộc lộ nhiều hạn chế, nặng về cho điểm, đánh giá toàn diện quá trình học tập của HS chưa được chú trọng Nhìn chung, giáo viên (GV) chưa xác

định đầy đủ, rõ ràng mục đích, triết lí của đánh giá để làm gì? (Mục đích của việc đánh giá), đánh giá cái gì? (Nội dung đánh giá), đánh giá như thế nào? (Phương pháp đánh giá), đánh giá bằng cái gì? (Phương tiện, công cụ đánh giá), tại sao phải

đánh giá, đánh giá nhằm thúc đẩy, hình thành khả năng gì ở HS (Tạo động lực,

hình thành năng lực chung và năng lực chuyên biệt), chưa chú trọng đến đánh giá phản hồi và khả năng tự đánh giá của các em, phương pháp đánh giá còn nghèo nàn,

chưa thực hiện tốt các kĩ thuật đánh giá cần thiết, cách đánh giá vẫn chưa đảm bảo tính chính xác, khách quan dẫn đến đánh giá chưa đúng năng lực toàn diện HS Lịch sử Việt Nam (1954 – 1975) là giai đoạn lịch sử gắn liền với cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước vẻ vang của dân tộc Giai đoạn này có vị trí quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc nói chung và chương trình giảng dạy bộ môn lịch sử lớp 12 nói riêng Tìm hiểu giai đoạn lịch sử này giúp HS hiểu cuộc kháng chiến chống Mĩ, cứu nước của dân tộc với nhiều kiến thức, sự kiện quan trọng, nhân vật tiêu biểu, điển hình cần khắc sâu để giúp các em nhận thức đúng bản chất, trên cơ

sở đó bồi dưỡng tình cảm, lòng yêu nước, sự tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng

Để dạy tốt giai đoạn lịch sử này đòi hỏi GV phải biết kết hợp, lựa chọn nội dung, PPDH và KT,ĐG phù hợp nhằm nâng cao chất lượng DHLS ở trường phổ thông Tích hợp KT,ĐG vào trong QTDH, xem nó như một yếu tố đổi mới phương pháp bằng việc vận dụng một số kĩ thuật đánh giá quá trình là hoạt động cần thiết để nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử ở trường phổ thông

Xuất phát những những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Vận dụng một số

kĩ thuật đánh giá quá trình học tập của học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) trường THPT- Chương trình chuẩn” làm đề tài nghiên cứu cho luận

văn tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong dạy học, vấn đề KT,ĐG được các nhà nghiên cứu giáo dục học và PPDH trong và ngoài nước nghiên cứu từ rất sớm với nhiều thành tựu

2.1 Tài liệu nước ngoài

Trên thế giới, ngay từ rất sớm đã có nhiều nhà lý luận dạy học quan tâm nghiên cứu về vấn đề KT,ĐG nói chung Nhà giáo dục học J.A Comenxki (1592-1670) người Séc, I.B Bazelov (1724-1790) người Đức đã coi việc KT,ĐG tri thức

HS như một yếu tố góp phần nâng cao hiệu quả QTDH

Để KT,ĐG đúng kết quả học tập của HS, vào thế kỉ XIX, các nhà giáo dục Mĩ, Anh đã nêu một phương pháp đánh giá mới bằng trắc nghiệm bên cạnh phương pháp tự luận truyền thống thông qua bộ thang đo năng lực nhận thức và quy trình đánh giá Tiêu biểu cho khuynh hướng này là O W.Caldwell và S.A Courtis người Mĩ, Fisher – người Anh

Sang thế kỉ XX, V.M.Palonxki với công trình “Những vấn đề dạy học của việc

đánh giá tri thức”; X.V.Uxôva với “Con đường hoàn thiện của việc KT,ĐG tri thức, kĩ năng”; F.I Pêrôvxki với công trình “Cơ sở và thực tiễn của việc kiểm tra tri thức”… đã tiếp tục nghiên cứu và khẳng định vai trò của KT,ĐG đối với việc

củng cố, hoàn thiện tri thức của HS

Savin trong cuốn “Giáo dục học” - tập 1, đã dành hẳn một chương để bàn về KT,ĐG Ông đã nêu rõ: “Kiểm tra là một phương tiện quan trọng không chỉ đề ngăn

ngừa việc lãng quên mà còn để nắm được tri thức vững chắc hơn” [44; tr 231] và đánh

giá có thể trở thành một phương tiện quan trọng để điều khiển sự học tập của HS, đẩy mạnh sự phát triển về công tác giáo dục của các em Đánh giá thực hiện trên cơ sở kiểm tra và đánh giá theo hệ thống 5 bậc: Xuất sắc (điểm 5); Tốt (điểm 4), Trung bình

(điểm 3), Xấu (điểm 2), Rất xấu (điểm 1) [44; tr 246] Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh

không chỉ dừng ở việc kiểm tra tri thức mà còn cần kiểm tra kĩ năng, kĩ xảo của HS

Trong cuốn Taxononmy of education objectives (Tạm dịch là Thang bậc các

mục tiêu trong giáo dục), B.S.Bloom - nhà lí luận giáo dục hiện đại đã phân loại

mục tiêu giáo dục theo sau thang bậc: biết, hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp và

đánh giá Những thang bậc này mang tính định lượng về mục tiêu đánh giá Tiếp

đó, khi phân loại tư duy định lượng quá trình nhận thức mới, Bloom đã sắp xếp sáu kĩ năng cần đánh giá theo mức độ từ đơn giản nhất đến phức tạp nhất gồm nhớ, hiểu, vận dụng, phân tích, đánh giá và sáng tạo

T.A Ilina cho rằng “KT,ĐG kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo là rất quan trọng và là

thành phần cấu tạo cần thiết của QTDH” [49; tr 117] Đồng thời, tác giả còn nhấn

mạnh chức năng quan trọng của KT,ĐG, coi nó như là một phương tiện để nâng cao

chất lượng dạy học “Việc đánh giá là một phương tiện kích thích mạnh mẽ và có

một ý nghĩa giáo dục rất lớn trong điều kiện nếu như nó được GV sử dụng đúng đắn” [49; tr 147]

Mặc dù có nhiều cách tiếp cận đa chiều nhưng các tác giả của bộ sách đổi mới PPDH đều thống nhất cho rằng để nâng cao chất lượng dạy học, ngoài việc đổi mới

về mục tiêu, về PPDH thì nhất thiết phải đổi mới khâu KT,ĐG kết quả học tập của

HS bằng nhiều cách thức và biện pháp khác nhau

Trong lĩnh vực giáo dục lịch sử, các nhà PPDH lịch sử cũng đặc biệt quan tâm đến vấn đề KT,ĐG, coi nó như là một phần tất yếu của bài học lịch sử Trong giáo

trình “Phương pháp dạy học lịch sử” của G.Vaghin – xuất bản năm 1968 và 1972

(tài liệu dịch ra tiếng Việt), khẳng định mối quan hệ, tác dụng tích cực của KT,ĐG

trong việc thúc đẩy QTDH Trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”,

NXB Giáo dục, 1973, N.G.Đairi đã khẳng định kiểm tra thường kì và kiểm tra sự phát triển tính tích cực của HS là những biện pháp chiếm ưu thế trong dạy học lịch

sử (DHLS) Tác giả chỉ rõ: “Kiểm tra không chỉ giới hạn ở chỗ phát hiện và cho

điểm kiến thức mà kiểm tra còn thúc đẩy HS học tập Ngoài chức năng kiểm tra và giáo dục, kiểm tra còn có chức năng giáo dưỡng và phát triển tư duy” [45; tr 64]

Nhóm tác giả Jan Thomas, Carol Allman, Marty Beech(Mĩ) với cuốn

“Assessment for the Diverse classroom” (Đánh giá cho các lớp học đa dạng) Các

tác giả cho rằng Đánh giá là một thuật ngữ chung được sử dụng để mô tả quá trình

thu thập, phân tích, giải thích thông tin (dữ liệu) cho một chủ đích Các tác giả cũng phân tích mục đích của đánh giá, phân loại đánh giá, các giai đoạn của đánh giá

(gồm đánh giá chẩn đoán, đánh giá quá trình, đánh giá tổng kết), tương ứng với 3

giai đoạn đánh giá này, GV sẽ có được thông tin về những gì HS đã biết trước khi bắt đầu học; sự tiến bộ của HS trong quá trình học tập; kết quả đạt được sau quá trình học Cuốn sách cũng đề cập đến các bước xây dựng kế hoạch đánh giá lớp học; cách sử dụng dữ liệu thu thập được từ đánh giá lớp học

Tác giả Black and Wiliam (thuộc King College London) trong bài viết Raising

standards through class room assessment đã nghiên cứu về đánh giá trong lớp học,

các tác giả đã chỉ ra tác động tích cực của đánh giá đối với việc học tập của HS dựa trên 5 yếu tố: HS cần phải nhận được phản hồi; HS cần phải được tham gia; Kết quả đánh giá cần được sử dụng để điều chỉnh giảng dạy; cần ghi nhận tác động của đánh giá đối với động cơ học tập và thúc đẩy lòng tự trọng của HS; HS phải được tạo cơ hội tự đánh giá và hiểu cách sử dụng kết quả đó Còn đối với GV cần phải chia sẻ mục tiêu học tập với HS; cung cấp cho HS cơ hội tự đánh giá; cung cấp phản hồi giúp HS biết các bước kế tiếp là gì và cách tiếp cận; GV phải có niềm tin là HS nào cũng có thể đạt được tiến bộ

Nhóm tác giả Black, Paul,Wliam, Dylan trong cuốn Assessment in Education:

Principles, Policy & Practice nghiên cứu về đánh giá quá trình trong lớp học và họ

cho rằng đánh giá quá trình bao gồm tất cả các hoạt động được thực hiện bởi các

GV và/hoặc HS của mình, trong đó cung cấp thông tin phản hồi để điều chỉnh các hoạt động giảng dạy và học tập của GV và HS

Đặc biệt tác giả Thomas A Angelo và K.Patricia Cross đã nghiên cứu và đưa

ra các kĩ thuật đánh giá trong lớp học Các tác giả đã đưa ra các kĩ thuật giúp GV có thể vận dụng linh hoạt tùy theo mục đích đánh giá Có thể dùng để đánh giá việc hiểu kiến thức của HS, có thể đánh giá khả năng ứng dụng và tư duy phê phán Tuy nhiên các tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nêu ra những lý thuyết về các kĩ thuật đánh giá quá trình chứ chưa có sự vận dụng cụ thể vào KT,ĐG trong DHLS Mặc

dù vậy, những thành tựu này đã giúp chúng tôi có cơ sở để tiếp tục nghiên cứu và vận dụng

Như vậy, vấn đề KT,ĐG đã được nhiều tác giả nước ngoài nghiên cứu, tìm hiểu và khẳng định vai trò, ý nghĩa trong QTDH Tuy nhiên, các tài liệu đó mới chỉ mang tính định hướng chung về KT,ĐG chứ chưa đi sâu tìm hiểu về KT,ĐG quá trình, cũng như chưa chỉ rõ mức độ, nội dung, yêu cầu, hình thức, phương pháp của KT,ĐG quá trình Tuy vậy, đây chính là những nguồn tài liệu quý giá giúp chúng tôi trong nghiên cứu vận dụng các kĩ thuật KT,ĐG nhất là kĩ thuật đánh giá quá trình vào DHLS cho phù hợp với đặc trưng bộ môn, đối tượng HS và xu thế đổi mới KT,ĐG hiện nay

2.2 Tài liệu trong nước

Ở Việt Nam, các học giả và các nhà nghiên cứu giáo dục trong nước cũng tìm hiểu và nghiên cứu khá sâu sắc về vấn đề KT,ĐG Nhất là hiện nay để nâng cao chất lượng DHLS đòi hỏi thực hiện đổi mới đồng bộ nhiều khâu, trong đó khâu đột phá quyết định là KT,ĐG Vì vậy, có rất nhiều tác giả có những công trình, bài viết nghiên cứu về vấn đề này Các nhà giáo dục trong nước cũng đã quan tâm tới khâu đánh giá và cũng có những công trình xây dựng cơ sở lý luận về hoạt động đánh giá kết quả học tập của người học

Trong cuốn sách “Lý luận giáo dục Đại học” tác giả Đặng Vũ Hoạt đã xác định những yêu cầu của việc đánh giá: “Về tiêu chuẩn đánh giá phải đảm bảo tính

toàn diện, đảm bảo tính khách quan, đảm bảo có tác dụng phát triển trí tuệ, năng lực và tư duy độc lập sáng tạo của học sinh”

Đi sâu vào phân tích vai trò, ý nghĩa của KT,ĐG, tác giả Đặng Bá Lãm trong

cuốn “Kiểm tra – đánh giá trong dạy học đại học”, Nxb Giáo dục (2003) cho rằng:

“KT,ĐG trong giảng dạy đại học là chất xúc tác để tạo ra sự thay đổi của chính bản thân người học với đầy đủ ý nghĩa của nó Nó giúp người học nhận ra chính mình, giúp họ tìm cách củng cố, phát triển những kinh nghiệm, những tiềm năng sẵn có, tạo nên hào hứng, tạo ra động lực cho người học học tập, hình thành và phát triển năng lực nghề nghiệp, hoàn thiện nhân cách bản thân”

Ngoài ra còn có nhiều nhà nghiên cứu về KT,ĐG khác như: tác giả Trần Bá

Hoành với công trình “Đánh giá trong giáo dục”, tác giả Nguyễn Kế Hào với công trình “Đổi mới phương pháp dạy học và phương pháp đánh giá’’ đối với giáo dục

phổ thông, cao đẳng và đại học sư phạm Các công trình này đề cập về cơ sở lí luận của hoạt động giảng dạy nói chung, hệ thống lí luận về KT,ĐG nói riêng, xây dựng

cơ sở lí luận của các phương pháp, nội dung, hình thức KT,ĐG, các kĩ thuật xây dựng công cụ đo và đánh giá

Cuốn giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” - tập 2 (Tái bản lần thứ tư),

xuất bản năm 2012 do Phan Ngọc Liên (chủ biên) cùng các tác giả Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng đã dành hẳn chương XIII để nói về KT,ĐG kết quả học tập của

HS trong DHLS Trong đó, trình bày những lý luận cơ bản về KT,ĐG và đổi mới KT,ĐG; ý nghĩa, nội dung, hình thức tổ chức và phương pháp tiến hành, xác định KT,ĐG là một khâu quan trọng của QTDH và coi nó như một biện pháp nâng cao chất lượng dạy học

Tác giả Nguyễn Thị Côi có nhiều bài viết đi sâu nghiên cứu về vấn đề

KT,ĐG kết quả học tập lịch sử như: Đổi mới việc kiểm tra đánh giá kết quả học tập

trong dạy học Lịch sử ở trường THPT, Tạp chí giáo dục, số 154 ; “Tài liệu hội nghị

đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập môn lịch sử ở trường PTTH 4/1999”,

cuốn sách chuyên khảo“Các con đường biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch

những lý luận cơ bản của KT,ĐG kết quả học tập lịch sử ở trường phổ thông Theo tác giả “KT,ĐG có nhiệm vụ làm rõ tình hình lĩnh hội tri thức, sự thành thạo về kĩ năng, kĩ xảo của HS, bổ sung làm sâu sắc, củng cố, hệ thống hóa, khái quát hóa kiến thức đã học nó còn giúp GV tự đánh giá về việc giảng dạy của mình và học sinh tự đánh giá kết quả học tập của mình” Do đó “Nếu thực hiện tốt khâu KT,ĐG sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn”