Tổ chức dạy học các tác phẩm văn xuôi lãng mạn (ngữ văn 11) theo phương pháp loại hình

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN BÍCH THỦY TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM VĂN XUÔI LÃNG MẠN NGỮ VĂN 11 THEO PHƯƠNG PHÁP LOẠI HÌNH LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN BÍCH THỦY

TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM VĂN XUÔI LÃNG MẠN (NGỮ VĂN 11) THEO PHƯƠNG PHÁP LOẠI HÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN BÍCH THỦY

TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM VĂN XUÔI LÃNG MẠN (NGỮ VĂN 11) THEO PHƯƠNG PHÁP LOẠI HÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DA ̣Y HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã số: 60 14 01 11 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐOÀN ĐỨC PHƯƠNG

HÀ NỘI – 2015

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luâ ̣n văn , tôi đã nhâ ̣n được rất nhiều sự quan tâm , giúp đỡ Nhân di ̣p này , tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến quý Thầ y giáo, Cô giáo của Trường Đại học Giáo dục , Đa ̣i ho ̣c Quốc gia Hà Nô ̣i đã nhiê ̣t tình giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong thời gian học tập

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới PGS TS Đoàn Đức Phương - ngườ i thầy đã tâ ̣n tình hướng dẫn , giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm và hoàn thiện luận văn này

Xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô, những đồng nghiệp đang giảng dạy tại trường THPT Sơn Tây - Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình triển khai đề tài Qua đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã dành cho tôi sự quan tâm khích lệ và chia sẻ trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Mặc dù có nhiều cố gắng, nhưng luận văn khó tránh khỏi thiếu sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, Ngày 10 tháng 11 năm 2015

Tác giả

Nguyễn Bích Thủy

DANH MỤC TƢ̀ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN Viết tắt

CNTT

DH

DHTPVC

Viết đầy đủ

Công nghệ thông tin Dạy học

Dạy học tác phẩm văn chương

GV

GS

Giáo viên Giáo sư

Nxb

PGS

Nhà xuất bản Phó giáo sư

STK

STT

TB

Sách tham khảo

Số thứ tự Trung bình THPT

TS

XHPK

VN

Trung học phổ thông Tiến sĩ

Xã hội phong kiến

Việt Nam

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 11

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài 11

1.1.1 Khái lược về các phương pháp dạy học văn 11

1.1.2 Lý thuyết về loại hình và phương pháp loại hình 13

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 16

1.2.1 Thực trạng dạy học kiểu bài tác phẩm văn xuôi lãng mạn ở THPT 16

1.2.2 Những khó khăn của giáo viên và học sinh khi dạy học bài tác phẩm văn xuôi lãng mạn 20

Chương 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM VĂN XUÔI LÃNG MẠN THEO PHƯƠNG PHÁP LOẠI HÌNH 23

2.1 Yêu cầu vận dụng dạy học theo phương pháp loại hình 23

2.1.1 Loại hình đề tài và kiểu phản ánh hiện thực 23

2.1.2 Loại hình cốt truyện và diễn trình cốt truyện 37

2.1.3 Loại hình nhân vật và tính cách nhân vật 43

2.1.4 Khái quát loại hình tác phẩm văn xuôi lãng mạn 55

2.2 Thiết kế giáo án tác phẩm văn xuôi lãng mạn Chữ người tử tù theo phương pháp loại hình 56

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Mục đích và yêu cầu thực nghiệm 77

3.2 Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm 77

3.3 Nội dung và tiến trình thực nghiệm 78

3.3.1 Nội dung thực nghiệm 78

3.3.2.Tiến trình thực nghiệm 78

3.3.3 Kết quả thực nghiệm, nhận xét đánh giá 80

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 86

1 Kết luận 86

2 Khuyến nghị 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

PHỤ LỤC 91

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 1.1 Tổng hợp từ 15 giáo viên trường THPT Sơn Tây - Hà Nội

và 10 giáo viên trường THPT Xuân Khanh - Sơn Tây - Thành phố

Hà Nội 17 Bảng 1.2 Tổng hợp 150 phiếu của HS Trường THPT Sơn Tây và

THPT Xuân Khanh- Thành phố Hà Nội 19 Bảng 3.1 Tổng hợp kết quả (tính ra %) của lớp thực nghiệm và lớp

đối chứng 79 Bảng 3.1: Bảng khảo sát lực học ban đầu của học sinh 80 Bảng 3.2: Tổng hợp kết quả (tính ra %) của lớp thực nghiệm và lớp

đối chứng 81

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Những năm qua nền giáo dục Việt Nam đã đạt được những thành tựu

quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển, song thực tế còn chưa theo kịp được sự phát triển của thời đại, chưa đáp ứng với yêu cầu các ngành nghề trong xã hội Học sinh, sinh viên tốt nghiệp còn hạn chế về năng lực tư duy sáng tạo, kỹ năng thực hành, khả năng thích ứng với nghề nghiệp, khả năng tự lập nghiệp Những yếu kém này được bắt nguồn từ hoạt động dạy và học ở trong nhà trường Vì thế, để nâng cao chất lượng giáo dục ở nước ta cần thiết phải thay đổi cách dạy và cách học

Môn văn là môn học chính trong chương trình phổ thông có vai trò trọng yếu trong chiến lược đào tạo con người Dạy học nói chung và học văn nói riêng, không thể không chú ý đến chủ thể của hoạt động ấy, đặc biệt là người học Điều này liên quan mật thiết đến phương pháp dạy học Tuy nhiên, thực trạng dạy học văn ở nhà trường phổ thông hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu mới Không ít giáo viên, dù đã có ý thức về đổi mới phương pháp dạy học nhưng cũng chỉ dừng lại bên lề của sự thử nghiệm, tìm kiếm mô hình trên

lí thuyết sách vở, tình trạng học nhồi nhét, kiến thức nặng nề và kém sáng tạo Chương trình giáo dục còn theo lối truyền thống xa xưa mang nặng kiểu “hàn lâm, kinh viện” chưa chú trọng đến tính sáng tạo, năng lực thực hành và hướng nghiệp cho học sinh Sự chuyển biến chậm chạp trong việc đổi mới phương pháp dạy học văn đã làm hạn chế rất nhiều chất lượng giáo dục Để nhanh chóng nâng cao chất lượng bộ môn văn ở trường phổ thông đáp ứng yêu cầu của thời đại mới đòi hỏi quan niệm dạy và học phải có sự chuyển biến thực thụ, đổi mới một cách đồng bộ trong mọi khâu của quá trình giáo dục

1.2 Đầu thế kỷ XX, khi “luồng gió Phương Tây thổi tới”, nó đã tạo nên một

cuộc “biến thiên” lớn nhất trong tiến trình lịch sử Văn học Việt Nam Văn học thời kỳ này đã kế thừa tinh hoa của truyền thống văn học dân tộc, khép lại sau lưng mình cả mười thế kỉ văn học để mở ra phía trước một thời kỳ mới với

nhiều hiện tượng, nhiều xu hướng văn học ra đời và số lượng tác giả và tác phẩm phát triển với tốc độ vũ bão Mỗi xu hướng văn học đều có sự khác biệt

về đề tài, khuynh hướng tư tưởng, quan điểm nghệ thuật… tạo nên tính đa dạng, phong phú, phức tạp của văn học Đóng góp cho văn học hiện đại Việt Nam thời kỳ này không thể không kể đến những tác phẩm Văn xuôi lãng

mạn Từ trước tới nay đã có nhiều tác giả nghiên cứu và áp dụng dạy tác

phẩm văn xuôi lãng mạn bằng những phương pháp khác nhau, nhưng chưa có tác giả nào đề cập đến phương pháp loại hình

1.3 Nói đến phương pháp loại hình là nói đến phương pháp nghiên cứu

những hiện tượng văn học “có chung những đặc trưng cơ bản nào đó” nhằm xác định vị trí, ý nghĩa đồng thời nhận dạng cấu trúc của chúng trong một hệ thống Đây là chìa khoá để phân loại các hiện tượng văn học trên cơ sở của việc chứng minh các nhóm hiện tượng giống nhau theo một tiêu chuẩn nhất định Đối với văn xuôi lãng mạn Việt Nam, dạy học theo phương pháp loại hình giúp học sinh hiểu được những giá trị đích thực của từng tác phẩm trong

sự vận động và phát triển của nền văn học Ưu điểm cơ bản của phương pháp này là nó giúp chúng ta nắm bắt các hiện tượng trong mối quan hệ tổng thể, bao quát, xác định chủng loại của cái cá thể, hiểu được quy luật phát triển của các hiện tượng văn học

1.4 Thực tế giảng dạy và học tập cho thấy phương pháp dạy học tác phẩm

văn xuôi lãng mạn ở THPT, giáo viên còn lúng túng, chưa tìm ra hướng đi thật sự hiệu quả Trong tiết học giáo viên chưa truyền được “lửa” cho học sinh Vì thế, việc tìm ra cách thức tổ chức dạy học phù hợp cho từng tác phẩm văn học là điều rất cần thiết Dạy học tác phẩm văn xuôi lãng mạn trong

chương trình Ngữ văn 11 cụ thể là tác phẩm Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân)

và Hai đứa trẻ (Thạch Lam) đã có nhiều nhà nghiên cứu và thực nghiệm về

cách tiếp cận tác phẩm theo các phương pháp khác nhau, nhưng chủ yếu mới chỉ khai thác những giá trị nội dung, nghệ thuật cũng như phong cách của nhà

phẩm, chưa đặt nó trong hệ thống để so sánh với những hiện tượng văn học khác để hiểu đặc trưng của văn xuôi lãng mạn Vì thế, tôi nghiên cứu đề tài:

Tổ chức dạy học các tác phẩm văn xuôi lãng mạn (Ngữ văn 11) theo phương

học tác phẩm văn chương

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Những nghiên cứu phương pháp dạy học văn

Về các phương pháp dạy học văn đã có các nhà nghiên cứu về nhiều phương pháp như: phương pháp diễn giảng, phương pháp đàm thoại, phương pháp đọc hiểu nghệ thuật, phương pháp dạy học nêu vấn đề, phương pháp đọc sáng tạo, phương pháp gợi tìm, phương pháp nghiên cứu, phương pháp tái tạo, phương pháp trực quan, phương pháp dạy học ngoại khóa…

Dạy học tác phẩm văn chương theo phương pháp diễn giảng, phương

pháp gợi tìm có công trình của tác giả Phan Trọng Luận như: Phương pháp

dạy học văn (Nxb Đại học Quốc Gia Hà Nội 1998); Phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường (1977); Cảm thụ văn học - giảng dạy văn học (1983); Mấy vấn đề lí luận về đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông ( 2003); Văn chương bạn đọc sáng tạo (2011); Phân tích, bình giảng tác phẩm văn học 11 (Nxb Giáo dục Việt Nam, 2003); Xã hội – Văn học – Nhà trường (1996); Văn học trong nhà trường nhận diện, tiếp cận đổi mới (Nxb Đại học Sư phạm, 2007); Phương pháp dạy học văn (Nxb

Đại học Sư phạm, 2008); Dạy học giảng văn ở trường phổ thông trung học

của Nguyễn Đức Ân ( Nxb tổng hợp Đồng Tháp); Hoàng Ngọc Hiến, Tập bài giảng nghiên cứu văn học (1996); Nhóm tác giả trường ĐHSP Hà Nội I: Nhà văn và tác phẩm trong trường phổ thông (Nxb Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m , 2001);

Nguyễn Viết Chữ: Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể

(Nxb Đại học Sư phạm, 2006)

Phương pháp đọc hiểu nghệ thuật, GS.TS Trần Đình Sử có bài viết:

“Đọc - hiểu văn bản, một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Vũ Tú Anh và Lê Dục Tú tuyển chọn và giới thiệu,(1998), Thạch

Lam về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo dục

2 Nguyễn Viết Chữ, (2004), Phương pháp dạy học tác phẩm văn

chương,NXB Đại Học Sư Phạm

3 Hà Minh Đức, (2012) Lý luận văn học, NXB Giáo dục

4 Hà Minh Đức, (1998), Văn học Việt Nam hiện đại bình giảng và phân

tích tác phẩm, NXB Hà Nội

5 Phan Cự Đệ (1998),Văn học Việt Nam 1900 – 1945, NXB Giáo dục

6 Nguyễn Thanh Hùng, (1994), Văn học và nhân cách Nxb Văn học, Hà Nội

7 Nguyễn Thanh Hùng, (2004), “Những khái niệm then chốt của vấn đề đọc hiểu văn chương”, Tạp chí Giáo dục (100), tr 23 – 24

8 Nguyễn Thanh Hùng, (2000), Hiểu văn dạy văn Nxb Giáo dục, Hà Nội

9 Nguyễn Thanh Hùng, (2002), Đọc và tiếp nhận văn chương Nxb Giáo

dục, Hà Nội

10 Nguyễn Thanh Hùng, (2008), Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà

trường, Nxb Giáo dục, Hà Nội

11 Nguyễn Thị Thanh Hương, (2001), Dạy học văn ở trường phổ thông

Nxb Giáo dục, Hà Nội

12 Trần Quốc Khả, (2010), Tổ chức đối thoại trong dạy học “Chữ người tử

tù”của Nguyễn Tuân Luận văn thạc sĩ khoa học Giáo dục, Hà Nội

13 Phan Trọng Luận, (2004), Phương pháp dạy học văn Nxb Đại học Sư phạm

14 Phan Trọng Luận, (2003), Văn chương bạn đọc sáng tạo Nxb Đại học

Quốc gia, Hà Nội

15 Phan Trọng Luận Thiết kế bài học Ngữ văn 11, tập 1 Nhà xuất bản Hà

Nội, 2006

16 Phan Trọng Luận Đổi mới giờ dạy học tác phẩm văn chương Nhà xuất

bản Giáo dục, 2000

17 Phan Trọng Luận Phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường Nhà

xuất bản Giáo dục, 1997

18 Nguyễn Đăng Mạnh Những bài giảng về tác gia văn học trong tiến trình

văn học hiện đại Việt Nam, Tập I Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà

Nội,1999

19 Nguyễn Đăng Mạnh, (2008), Phân tích bình giảng tác phẩm văn học

nâng cao 11.Nxb Giáo dục

20 Tôn Thảo Miên tuyển chọn và giới thiệu,(1998 ), Nguyễn Tuân về tác

gia và tác phẩm, NXB Giáo dục

21 Nguyễn Thị Thanh Minh, (2005), Quan niệm về cái đẹp của Nguyễn

Tuân trong sáng tạo nghệ thuật, Nxb Văn học

22 Đoàn Đức Phương (1997), Giảng văn Văn học Việt Nam Nhà xuất bản Giáo dục

23 Đoàn Đức Phương (2008), Phương pháp luận nghiên cứu Văn học Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội

24 Nguyễn Văn Tùng,( 2012), Tác phẩm văn học trong nhà trường

những vấn đề trao đổi ( tập 1), NXB Giáo dục

25 Trần Hữu Sáng,(2012), Trường nghĩa miêu tả ánh sáng trong một số tác

phẩm của Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Thạch Lam Luận văn thạc sĩ khoa học

Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm, Hà Nội

26 Trần Đình Sử, (2001), Đọc văn hiểu văn Nxb Giáo dục

27 Trần Đi ̀nh Sử, (2007), “Da ̣y ho ̣c văn là da ̣y ho ̣c sinh đo ̣c hiểu văn bản”

Tạp chí văn học và tuổi trẻ (9), tr 23 – 25