Sử dụng hệ thống bài tập phần nitơ và hợp chất hỗ trợ cho học sinh yếu kém tại trường trung học phổ thông

Luật Giáo dục 2005 cũng quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- o0o  -

NGÔ MẠNH LƯỢNG

SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN NITƠ VÀ HỢP CHẤT

HỖ TRỢ CHO HỌC SINH YẾU KÉM TỰ HỌC TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

Hà Nội – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- o0o  -

NGÔ MẠNH LƯỢNG

SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP PHẦN NITƠ VÀ HỢP CHẤT

HỖ TRỢ CHO HỌC SINH YẾU KÉM TỰ HỌC TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHÔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60 14 01 11

Cán bộ hướng dẫn: PGS TS Nguyễn Hùng Huy

Hà Nội – 2016

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN Error! Bookmark not defined

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: Error! Bookmark not defined

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined 1.1 Đổi mới phương pháp dạy và học Error! Bookmark not defined 1.1.1 Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy và học Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các xu hướng đổi mới phương pháp dạy và học Error! Bookmark not defined

1.2 Phương pháp tự học Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm tự học Error! Bookmark not defined 1.2.2 Các hình thức của tự học Error! Bookmark not defined 1.2.3 Các quan điểm chính về năng lực tự học Error! Bookmark not defined 1.2.4 Vai trò của tự học Error! Bookmark not defined 1.2.5 Những khó khăn HS gặp phải khi tiến hành tự học Error! Bookmark not defined

1.2.6 Những biện pháp để hướng dẫn và quản lí việc tự học của HS Error! Bookmark not defined

1.3 Những kĩ năng GV cần có để hỗ trợ HS tự học môn HH Error! Bookmark not defined

1.3.1 Kĩ năng xây dựng ngân hàng bài tập và soạn thảo chuyên đề Error! Bookmark not defined

1.3.2 Kĩ năng tác động đến tâm lí HS khi hướng dẫn tự học Error! Bookmark not defined

1.4 Bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.1 Khái niệm bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.2 Phân loại BTHH Error! Bookmark not defined 1.4.3 Ý nghĩa và tác dụng của BTHH trong dạy học Error! Bookmark not defined 1.5 Những biểu hiện học sinh yếu kém môn hóa học Error! Bookmark not defined

1.6.1 Về việc sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ HS tự học của GV Error! Bookmark not defined

1.6.2 Thực trạng việc tự học của HS qua phiếu điều tra HS Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2: Error! Bookmark not defined TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP Error! Bookmark not defined

HỖ TRỢ HỌC SINH TỰ HỌC PHẦN NITƠ VÀ HỢP CHẤT Error! Bookmark not defined

HÓA HỌC 11 Error! Bookmark not defined

2.1 Phân tích nội dung và cấu trúc chương trình phần Nitơ và hợp chất 2.1.1 Hệ

Bookmark not defined

2.1.2 Hệ thống về “Amoniac” và “ Muối Amoni” Error! Bookmark not defined 2.1.3 Hệ thống về “ Axit Nitric” và “ Muối Nitrat” Error! Bookmark not defined 2.2 Hệ thống BTHH phần Nitơ và hợp chất HH 11 để hỗ trợ HS tự học Error! Bookmark not defined

2.2.1 Những nguyên tắc lựa chọn xây dựng hệ thống bài tập hỗ trợ HS tự học Error! Bookmark not defined

2.2.2 Quy trình xây dựng hệ thống bài tập Error! Bookmark not defined 2.2.3 Nguyên tắc sắp xếp BTHH Error! Bookmark not defined

2.2.4 Phân loại và phương pháp giải các dạng bài tập phần Nitơ và hợp chất HH 11

cơ bản Error! Bookmark not defined

2.3 Phương pháp sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học hướng dẫn HS tự học

Error! Bookmark not defined

2.3.1 Sử dụng hệ thống bài tập hướng dẫn HS tự học trong các bài dạy nghiên cứu

kiến thức mới Error! Bookmark not defined 2.3.2 Sử dụng hệ thống bài tập hướng dẫn HS tự học trong các bài luyện tập Error! Bookmark not defined

2.3.3 Sử dụng bài tập hoá học theo hướng bồi dưỡng NLTH cho HS khi tự học ở nhà

Error! Bookmark not defined

2.2.4 Sử dụng hệ thống bài tập hướng dẫn HS tự kiểm tra, đánh giá Error! Bookmark not defined

2.4 Giáo án bài dạy có sử dụng BTHH hướng dẫn HS tự học Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích, nhiệm vụ thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Kế hoạch và phạm vi thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Tiến hành TN Error! Bookmark not defined 3.3.1.Chuẩn bị nội dung TN Error! Bookmark not defined 3.3.3.Tiến hành bài dạy Error! Bookmark not defined 3.4 Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5.1 Kết quả điều tra Error! Bookmark not defined 3.5.2 Kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5.3 Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5.4 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Những kết quả thu được từ đề tài nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 6

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI (Nghị

quyết số 29-NQ/TW) đã chỉ rõ: “Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực

và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mỹ; dạy người, dạy chữ và dạy nghề Đổi mới nội dung giáo dục theo hướng tinh giản, hiện đại, thiết thực, phù hợp với lứa tuổi, trình độ và ngành nghề; tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Chú trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống, tri thức pháp luật và ý thức công dân Tập trung vào những giá trị cơ bản của văn hóa, truyền thống và đạo lý dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại, giá trị cốt lõi và nhân văn của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh”

Như vậy, để có thể đào tạo người lao động mới, năng động và sáng tạo, có năng lực tự học để thích ứng với nền kinh tế hòa nhập của xã hội, chúng ta cần đưa học sinh (HS) vào vị trí chủ thể hoạt động nhận thức, thông qua hoạt động tự lực của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức, phát triển năng lực trí tuệ Luật Giáo dục (2005)

cũng quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS”.[ Điều 28, mục 2]

Để bồi dưỡng năng lực tự học, phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo cho

HS trong dạy học hóa học thì việc sử dụng hệ thống bài tập một cách hợp lý và khoa học là một trong những biện pháp quan trọng để dạy HS phương pháp tự học tạo ra được sự chuyển biến tích cực từ học tập thụ động sang học tập chủ động cho HS Bài tập hóa học (BTHH) ở trường phổ thông có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố, đào sâu, mở rộng, hoàn thiện kiến thức lí thuyết và rèn luyện cho HS khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn Giải BTHH đòi hỏi ở HS sự hoạt động trí tuệ tích cực, tự lực và sáng tạo nên có tác dụng tốt đối với sự phát triển tư duy và hỗ trợ HS tự học một cách tích cực Tuy nhiên, trong dạy học hóa học (HH) ở trường Trung học phổ thông (THPT), thì việc sử dụng BTHH để hỗ trợ HS tự học một cách hiệu quả chưa được giáo viên (GV) quan tâm đúng mức nhất là học sinh yếu kém

Hiện nay, trên thị trường có rất nhiều sách viết về BTHH, trên mạng

internet cũng xuất hiện nhiều trang web, nhiều website cung cấp các bài tập để phục vụ cho việc học của HS và việc dạy của GV Đây là thuận lợi, đồng thời cũng

là khó khăn không nhỏ đối với các HS mà sức học còn non yếu, vì các em sẽ thấy choáng ngợp trước số lượng lớn các bài tập Do vậy, việc tuyển chọn các bài tập sao cho phù hợp với nhiều đối tượng HS, phân loại bài tập theo từng dạng, đưa ra các phương pháp giải bài cụ thể để hướng dẫn HS có thể dễ dàng luyện tập, hỗ trợ

HS tự học nhằm góp phần rèn luyện và phát huy tính tích cực, tự lực của HS đang

là vấn đề hết sức cần thiết

Dựa trên thực tế các trường THPT trên địa bàn tỉnh Hòa Bình nói riêng

và các trường THPT nói chung tỉ lệ học sinh yếu kém còn cao nhất là khu vực kinh tế kém phát nên cần tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập sao cho phù hợp với năng lực nhận thức và tư duy của HS để từ đó HS mới có

sự say mê và yêu thích đối với môn học

Với những lí do trên, tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu : “ Sử dụng hệ thống bài tập phần Nitơ và hợp chất hỗ trợ cho học sinh yếu kém tự học ở trường THPT ” với câu hỏi nguyên cứu: Làm thế nào để học sinh yếu kém tự học

đạt được kết quả cao qua bài tập phần Nitơ và hợp chất HH 11 - CB

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu và điểm mới của luận văn

Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề sử dụng hệ thống BTHH ở trường THPT ở các khía cạnh, mức độ khác nhau như:

1 Đặng Thị Thanh Bình (2006), Tuyển chọn và xây dựng hệ thống BTHH bồi

dưỡng HS khá giỏi lớp 10 THPT (ban nâng cao), Luận văn thạc sỹ khoa học,

ĐHSP Hà Nội

2 Lê Thị Kim Thoa (2009), Tuyển chọn và xây dựng hệ thống BTHH gắn với thực

tiễn dùng trong dạy học hóa học ở trường THPT, Luận văn thạc sỹ khoa học, ĐHSP

3 Nguyễn Thị Vân ( 2012), Tuyển chọn – xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phần kim loại thuộc hóa học 12 nâng cao nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trường trung học phổ, luận văn thạc sĩ, ĐH Vinh

4 Phạm Thị Thảo ( 2013), Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học phần phi kim hóa học 10 Trung học phổ thông, luận văn thạc

sĩ, ĐH Giáo Dục

5 Lê Văn Dũng (2001), Phát triển tư duy cho HS thông qua BTHH, Luận án tiến

sĩ ĐHSP Hà Nội

6 Cao Thị Thặng (1995), Hình thành kỹ năng giải bài tập hoá học ở trường phổ thông trung học cơ sở, Luận án tiến sĩ, ĐHSP Hà Nội

Tuy nhiên, việc nghiên cứu sử dụng hệ thống BTHH phần Nitơ và hợp chất ở các trường THPT nhằm hỗ trợ HS tự học vẫn chưa được quan tâm đúng mức

Do đó, để đi sâu vào nghiên cứu lí luậnvàđưa ra các biện pháp sử dụng hệ thống bài tập nhằm rèn luyện cho học sinh yếu kém tự học môn HH là hết sức cần thiết, đặc biệt là phần Nitơ và hợp chất – HH 11 cơ bản hiện nay

* Điểm mới của luận văn:

+ Xây dựng hệ thống các dạng bài tập có nội dung thuận lợi cho việc tự học, thông qua đó HS có thể nghiên cứu và áp dụng để giải quyết các bài tập một cách thuận lợi hơn Từ đó có tiền đề để áp dụng cho các dạng bài tập khác

+ Vận dụng hệ thống bài tập để nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường phổ thông

+ GV và HS có thể làm tài liệu tham khảo để tự học , tự nghiên cứu

3 Mục đích nghiên cứu

Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phần Nitơ và hợp chất hỗ trợ cho học sinh yếu kém tự học góp phần nâng cao chất lượng dạy học HH ở trường THPT

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về vấn đề tự học và hướng dẫn HS tự học thông qua việc sử dụng hệ thống BTHH

- Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập phần Nitơ và hợp chất HH 11 chương trình cơ bản trường THPT có tác dụng hỗ trợ HS tự học

- Hướng dẫn HS sử dụng hệ thống bài tập đã xây dựng trong quá trình tự học một cách hợp lí, hiệu quả trong các dạng trong chương trình học

- Thực nghiệm sư phạm (TNSP) để đánh giá hiệu quả của hệ thống bài tập đã xây dựng và các biện pháp đã đề xuất, từ đó rút ra kết luận về khả năng áp dụng chúng trong việc hỗ trợ HS tự học HH

5 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

5.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học Hóa học ở trường THPT Mai Châu B

5.2 Đối tượng nghiên cứu

Việc tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập giúp HS tự học trong khuôn khổ nội dung kiến thức về Nitơ và hợp chất - HH 11 cơ bản và từ đó có các phương pháp học tập tốt cho các phần khác

6 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung tuyển chọn, xây dựng và phương pháp sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ HS tự học phần Nitơ và hợp chất - HH 11 cơ bản tại trường THPT Mai Châu B - tỉnh Hòa Bình

7 Giả thuyết khoa học

Nếu tuyển chọn, xây dựng được hệ thống bài tập HH đa dạng, phong phú và hướng dẫn sử dụng chúng một cách phù hợp, hợp lí trong dạy học thì sẽ có tác dụng rất lớn cho việc hỗ trợ HS nhất là HS yếu có thể tự học và góp phần nâng cao được chất lượng dạy học HH ở trường THPT Mai Châu B

8 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu sau:

*Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Đọc và nghiên cứu các nguồn tài liệu lí luận dạy học có liên quan đến đề tài

- Phân tích và tổng hợp các tài liệu đã thu thập được

*Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Điều tra GV và HS bằng các phiếu câu hỏi

- Trao đổi với chuyên gia và đồng nghiệp

- TNSP đánh giá tính hiệu quả, tính khả thi của hệ thống bài tập và các biện pháp đã đề xuất để hỗ trợ HS tự học về Nitơ và hợp chất của Nitơ – HH 11 cơ bản

* Phương pháp xử lý thông tin

- Quan sát và sử dụng các phiếu tham dò ý kiến

- Sử dụng toán thống kê để xử lý số liệu TNSP

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Tuyển chọn, xây dựng và hướng dẫn sử dụng hệ thống bài tập

hỗ trợ HS tự học phần Nitơ và hợp chất - HH 11CB

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Ngọc Bảo (2005) Phát triển tính tích cực, tự lực của học sinh trong quá

trình dạy học Bộ giáo dục và đào tạo – Vụ giáo viên

2 Phạm Ngọc Bằng, Trần Trung Ninh, và các cộng sự (2009) Ứng dụng công

nghệ thông tin và truyền thông (ICT) trong dạy học Hóa học, tập 2 Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội

3 Bộ giáo dục và Đào tạo (2010) (Dự án Việt – Bỉ) Dạy và học tích cực Một số

phương pháp và kỹ thuật dạy học Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

4 Nguyễn Cương(2007) Phương pháp dạy học Hóa học ở trường phổ thông và đại

học một số vấn đề cơ bản Nhà xuất bản Giáo dục

5 Nguyễn Cương, Nguyễn Mạnh Dung (2006) Phương pháp dạy học Hóa học tập 1

Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

6 Nguyễn Văn Cường (2009) Phát triển năng lực thông qua phương pháp và

phương tiện dạy học mới Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

7 Trần Khánh Đức Kiểm định và quản lý chất lượng đào tạo nguồn nhân lực theo

ISO & TQM Nhà xuất bản Giáo dục, 2004

8 Trần Bá Hoành (2007) Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo

khoa Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

9 Trần Bá Hoành (2003) Lý luận cơ bản về dạy và học tích cực Dự án đào tạo

giáo viên, THCS Bộ giáo dục và Đào tạo, Hà Nội

10 Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trần Văn Tính (2009), Tâm lý học

giáo dục Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

10 Phan Trọng Ngọ (2005) Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường

Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

11 Đặng Thị Oanh, Phạm Ngọc Ân, Trương Duy Quyền (2009) Ôn tập, kiểm tra

đánh giá kết quả học tập Hóa học 11 Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

12 Đặng Thị Oanh, Đặng Xuân Thư, và các cộng sự (2010) Câu hỏi trắc nghiệm

Hóa học trung học phổ thông Nhà xuất bản Đại học Sư phạm