Một số vấn đề lí thuyết giảng văn trong giảng văn chinh phụ ngâm của đặng thai mai

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ DỊU MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT GIẢNG VĂN TRONG “GIẢNG VĂN CHINH PHỤ NGÂM” CỦA ĐẶNG THAI MAI LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ DỊU

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT GIẢNG VĂN TRONG

“GIẢNG VĂN CHINH PHỤ NGÂM” CỦA ĐẶNG THAI MAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ DỊU

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT GIẢNG VĂN TRONG

“GIẢNG VĂN CHINH PHỤ NGÂM” CỦA ĐẶNG THAI MAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Khánh Thành

HÀ NỘI – 2015

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, cô giáo đang công tác tại trường Đại học Giáo Dục - Đại học Quốc gia Hà Nội

đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới PGS.TS Trần Khánh

Thành, thầy đã định hướng và tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm và

hoàn thiện luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến ban giám hiệu Trường THPT A Hải Hậu, nơi tôi đang công tác, các thầy các cô trường THPT A Hải Hậu đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Mặc dù đã có nhiều cố gắng song chắc chắn luận văn vẫn còn nhiều thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự quan tâm và đóng góp ý kiến, bổ sung của các thầy giáo, cô giáo và các bạn đồng nghiệp để luận văn này được hoàn thiện hơn

Trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 11 năm 2015

Học viên

Nguyễn Thị Dịu

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Mục lục ii

Danh mu ̣c bảng iv

Danh mu ̣c hình iv

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN Error! Bookmark not defined 1.1 Tác giả Đặng Thai Mai và “Giảng văn Chinh phụ ngâm” Error! Bookmark not defined.

1.1.1 Tác giả Đặng Thai Mai Error! Bookmark not defined 1.1.2 “Giảng văn Chinh phụ ngâm” Error! Bookmark not defined 1.2 Quan điểm giảng văn của Đặng Thai Mai Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm giảng văn Error! Bookmark not defined 1.2.2 Khái niệm giảng văn của Đặng Thai MaiError! Bookmark not defined.

1.2.3 Quan niệm của Đặng Thai Mai về mục đích, tác dụng của giảng văn

trong nhà trường Error! Bookmark not defined.

1.3 Vai trò của môn Ngữ văn và quan điểm về mục đích giảng văn trong nhà

trường phổ thông hiện nay Error! Bookmark not defined 1.3.1 Vai trò của môn Ngữ văn trong nhà trườngError! Bookmark not defined.

1.3.2 Quan điểm về mục đích giảng văn trong nhà trường phổ thông hiện nay

Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA “GIẢNG VĂN CHINH PHỤ NGÂM” Error! Bookmark not defined.

2.1 Một số nguyên tắc và kĩ thuật giảng văn trong “Giảng văn Chinh phụ

ngâm” Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Một số nguyên tắc giảng văn trong “Giảng văn Chinh phụ ngâm”

Error! Bookmark not defined 2.1.2 Một số kĩ thuật giảng văn trong “Giảng văn Chinh phụ ngâm” Error! Bookmark not defined.

2.2 Vận dụng nguyên tắc, kĩ thuật giảng văn của Đặng Thai Mai trong đọc –

hiểu văn học trung đại Error! Bookmark not defined 2.2.1 Đặc điểm của văn học trung đại Error! Bookmark not defined 2.2.2 Dạy học văn học trung đại từ hướng tiếp cận thi pháp học Error! Bookmark not defined.

2.2.3 Dạy học văn học trung đại từ lịch sử phát sinhError! Bookmark not defined.

2.2.4 Dạy học văn học trung đại từ đặc trưng thể loạiError! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Các vấn đề chung Error! Bookmark not defined 3.1.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.1.2 Nội dung thực nghiệm và phương pháp thực nghiệmError! Bookmark not defined.

3.1.3 Đối tượng thực nghiệm và đối chứng Error! Bookmark not defined 3.1.4 Chuẩn bị và tổ chức thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2 Thiết kế thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2.1 Giáo án đối chứng Error! Bookmark not defined 3.2.2 Giáo án thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Kết quả thực nghiệm và đánh giá Error! Bookmark not defined 3.3.1 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.2 Phân tích, đánh giá Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 102

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Kết quả khảo sát lực học của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối

chứng Error! Bookmark not defined Bảng 3.2 Phân công giáo viên dạy thực nghiệm và đối chứng Error!

Bookmark not defined.

Bảng 3.3 Kết quả khảo sát bài làm của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối

chứng Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.4 Tổng hợp so sánh bảng kết quả lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 So sánh kết quả kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

Error! Bookmark not defined.

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong yêu cầu đổi mới hiện nay, vấn đề đổi mới phương phương pháp dạy học là một yêu cầu cấp thiết cho nền giáo dục nước ta Việc đổi mới ở môn Ngữ văn ngoài sự thay đổi trong chương trình với những văn bản mới, với những vấn đề mới đang được dự kiến thì việc thay đổi phương pháp giảng dạy cũng rất được chú ý Bên cạnh việc đưa ra và vận dụng những phương pháp dạy học mới thì hướng tìm tòi, khai thác các kinh nghiệm của quá khứ cũng là một hướng đi cần thiết nhằm rút ngắn con đường tìm tòi chân lí Điều đấy càng có ý nghĩa khi hiện nay chúng ta đang gặp không ít khó khăn trong việc hệ thống hóa những phương pháp dạy học Văn mới nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc dạy và học trong nhà trường phổ thông

Giáo sư Đặng Thai Mai là một nhà trí thức yêu nước và cách mạng, một học giả uyên bác, một nhà giáo dục đầy tài năng đã có những cống hiến

to lớn cho nền giáo dục nước ta Với phương pháp giảng dạy hấp dẫn, giáo sư

đã lôi cuốn nhiều học sinh sống và tham gia với bài giảng của mình Không những thế “Trong thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp, sách giáo khoa

thiếu thốn, giáo sư đã biên soạn giáo trình “Giảng văn Chinh phụ ngâm” rất

công phu cho thầy trò ở các trường có sách học” [40, tr 78]

Cuốn “Giảng văn Chinh phụ ngâm” là một chuyên luận bàn về vấn đề

giảng văn Nhiều học giả, nhiều nhà sư phạm đánh giá rất cao công trình này

cả về nội dung lẫn phương pháp Có nhà nghiên cứu lớn đã nhận định đây là công trình đặt nền móng đầu tiên cho phương pháp giảng văn hiện đại

Những tư tưởng lớn trong cuốn sách trên cần được nghiên cứu, đánh giá một cách đầy đủ, khoa học, đặc biệt trong thời đại ngày nay Bởi vậy tôi

đã chọn Một số vấn đề lí thuyết giảng văn trong “Giảng văn Chinh phụ ngâm” của Đặng Thai Mai làm đề tài nghiên cứu trong luận văn thạc sĩ của

mình nhằm tổng kết các phương pháp dạy học văn của tác giả Đặng Thai Mai

và việc vận dụng nó vào việc dạy học văn trong nhà trường phổ thông hiện nay một cách có hiệu quả

2 Lịch sử vấn đề

Đặng Thai Mai là một nhà sư phạm mẫu mực Biết bao nhiêu thế hệ học trò đã luôn nhớ tới công lao của giáo sư, luôn nhớ tới thầy với lòng kính trọng, biết ơn sâu sắc Hình ảnh của thầy giáo Đặng Thai Mai đã thấp thoáng

trong các trang hồi ức của những người học trò như: Đặng Thai Mai- người thầy của thế hệ chúng tôi của Phong Lê, Thầy Đặng Thai Mai của chúng tôi của Vũ Tú Nam, Nhớ về thầy, một nhà sư phạm, một học giả chân chính của

Phan Trọng Luận…

Đã có không ít các công trình nghiên cứu về sự nghiệp trước tác của Đặng Thai Mai Một số nhà nghiên cứu đã bước đầu tìm hiểu về cách dạy văn

của thầy trong một số bài viết như: Đặng Thai Mai bàn về quan hệ văn học Việt Nam thời trung đại của Nguyễn Hữu Sơn, Phong cách Đặng Thai Mai của Đặng Tiến, Đặng Thai Mai và đổi mới văn học của Trương Chính… Các

công trình ấy đã đề cập đến một vài khía cạnh trong các nghiên cứu của nhà phê bình uyên thâm

Thế nhưng quan niệm giảng văn của Đặng Thai Mai trước năm 1992 hầu như chưa có công trình bài viết nào đề cập tới Năm 1992, cuốn “Giảng

văn Chinh phụ ngâm” của Đặng Thai Mai được tái bản, Trần Đình Sử có lời bạt sau sách bằng bài viết Giảng văn Chinh phụ ngâm- một công trình viết cho hôm nay Sau này bài viết trên đã được tác giả sửa chữa và in lại với tiêu

đề Một số vấn đề lí thuyết giảng văn và thi pháp văn học cổ trong Giảng văn

“Chinh phụ ngâm” Đây là bài viết công phu đã đánh giá được vị trí của

“Giảng văn Chinh phụ ngâm” trong lịch sử bộ môn phương pháp giảng dạy

văn ở Việt Nam Ông cho rằng: “Công trình của Đặng Thai Mai sẽ được ghi nhận như một cố gắng đầu tiên để phân tích trọn vẹn một tác phẩm văn học cổ điển theo phương pháp chỉnh thể Và lịch sử bộ môn phương pháp giảng dạy

văn học Việt Nam sẽ ghi nhận đây là công trình đặt nền móng cho khoa giảng văn hiện đại nước nhà” [40, tr 307] Trong bài viết này Trần Đình Sử đặc biệt

đề cao quan điểm lịch sử và phương pháp so sánh của Đặng Thai Mai

Tiếp đó có thể kể đến bài viết của Hoàng Tuệ với nhan đề Đọc lại Giảng văn “Chinh phụ ngâm” của Đặng Thai Mai đã điểm qua vài nét về

khái niệm giảng văn, khái niệm nếp áng văn đã được Đặng Thai Mai đề cập

Còn Đỗ Hữu Châu trong bài viết Nghĩ về Giảng văn “Chinh phụ ngâm” lại đề

cập đến một khía cạnh khác trong bài giảng văn đó là kĩ thuật phân tích ngôn

ngữ và một số phương pháp, kĩ thuật phân tích trong “Giảng văn Chinh phụ ngâm” như phương pháp gợi mở, phương pháp đối chiếu, so sánh…

Gần đây nhất có thể kể đến công trình nghiên cứu của tác giả Hoàng

Thị Mai trình bày trong luận án tiến sĩ mang tên Đặng Thai Mai với vấn đề phương pháp luận giảng văn ở nhà trường phổ thông, ĐHSP Hà Nội, 2000

Công trình này đã thể hiện quá trình làm việc công phu, khoa học của tác giả

để rút ra những nhận định, đánh giá khá toàn diện về phương pháp luận giảng văn của Đặng Thai Mai Song công trình này không đi sâu vào cuốn “Giảng

văn Chinh phụ ngâm” mà bao quát toàn bộ các tác phẩm mà Đặng Thai Mai

trình bày về phương pháp giảng văn cho nên những vấn đề nêu lên chưa tập trung và chưa gắn với việc dạy học đọc hiểu văn học như hiện nay

Các công trình nghiên cứu trên chưa bàn hết các vấn đề được đề cập

trong cuốn “Giảng văn Chinh phụ ngâm” của Đặng Thai Mai nhưng là những

tiền đề quan trọng định hướng cho tôi trong quá trình nghiên cứu công trình này để từ đó đưa ra được những đánh giá toàn diện hơn, đầy đủ hơn những vấn đề Đặng Thai Mai đã nói tới và nhất là gắn những quan điểm, phương pháp ấy vào việc dạy học văn học trung đại hiện nay nhằm đem lại hiệu quả tốt nhất

3 Mục đích, nhiệm vụ

- Mục đích: hệ thống các phương pháp giảng văn của Đặng Thai Mai và vận dụng chúng vào dạy học văn ở trường phổ thông hiện nay

- Nhiệm vụ: Nghiên cứu lí thuyết giảng văn của Đặng Thai Mai; Thực tiễn

dạy học văn ở trường phổ thông; Vận dụng lí thuyết giảng văn của Đặng Thai Mai vào tổ chức dạy học văn; Thực nghiệm sư phạm

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: ở luận văn này người viết chủ yếu tìm hiểu một số vấn đề lí thuyết giảng văn của Đặng Thai Mai, tìm hiểu thực trạng của việc dạy văn trong nhà trường phổ thông nói chung, việc dạy học các tác phẩm văn học trung đại nói riêng

- Phạm vi: Những công trình nghiên cứu về Đặng Thai Mai và cuốn “Giảng

văn Chinh phụ ngâm”

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp khảo sát, phân tích, tổng hợp: Phân tích và tổng hợp những công trình bài viết của Đặng Thai Mai bàn về vấn đề giảng văn Các bài viết,

ý kiến của các nhà khoa học viết về vấn đề giảng văn của Đặng Thai Mai

trong “Giảng văn Chinh phụ ngâm”

- Phương pháp thực nghiệm: Chọn mẫu, xây dựng thiết kế bài dạy thực nghiệm, dạy thực nghiệm và phân tích kết quả thực nghiệm nhằm đánh giá hiệu quả của việc vận dụng phương pháp luận giảng văn của Đặng Thai Mai vào dạy học văn học trung đại

- Ngoài ra luận văn còn sử dụng một số phương pháp khác như: thống kê, đối chiếu, so sánh… làm cơ sở đánh giá tính đúng đắn và khả thi của đề tài

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương 2: Ý nghĩa phương pháp luận của “Giảng văn Chinh phụ ngâm”

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Giáo dục và đào tạo, Vụ trung học phổ thông, chương trình phát

triển giáo dục trung học (2014), Tài liệu tập huấn Dạy học và kiểm tra,

đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh, Môn Ngữ văn Cấp trung học phổ thông, Hà Nội

2 Bộ giáo dục và đào tạo (2002), Tài liệu tập huấn Giáo viên dạy học sinh

giỏi môn Văn Trung học phổ thông (Lưu hành nội bộ), Hà Nội

3 Bộ Giáo dục và đào tạo (2006), Ngữ văn 10 tập 1 sách giáo viên, Bộ Nâng

cao, NXB Giáo dục

4 Bộ Giáo dục và đào tạo (2006), Ngữ văn 10 tập 1 sách giáo khoa, Bộ

Nâng cao, NXB Giáo dục

5 Bộ Giáo dục và đào tạo (2006), Ngữ văn 10 tập 2 sách giáo viên, Bộ Nâng

cao, NXB Giáo dục

6 Bộ Giáo dục và đào tạo (2006), Ngữ văn 10 tập 2 sách giáo khoa, Bộ

Nâng cao, NXB Giáo dục

7 Phan Văn Các (2001), Từ điển Từ Hán Việt, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh

8 Nguyễn Viết Chữ (2013), Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương

(Theo loại thể), NXB Đại học sư phạm

9 Phan Cự Đệ (Sưu tầm, tuyển chọn - 1978), Đặng Thai Mai tác phẩm, tập 1,

NXB Văn học

10 Phan Cự Đệ (Sưu tầm, tuyển chọn - 1984), Tuyển tập Đặng Thai Mai, tập 2,

NXB Văn học

11 Hà Minh Đức (biên soạn - 1994), Nhà văn nói về tác phẩm, NXB Văn học

12 Hà Minh Đức (biên soạn - 1998), Nhà văn nói về tác phẩm, NXB Văn học

13 Lê Bá Hán- Trần Đình Sử- Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên - 2013),

Từ điển thuật ngữ văn học, NXB Giáo dục

14 Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu (1983), Từ điển văn

học (Tập I), NXB Khoa học xã hội

15 Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu (1984), Từ điển văn

học (Tập II), NXB Khoa học xã hội

16 Hoàng Ngọc Hiến (2003), Văn học… gần và xa, NXB Giáo dục

17 Nguyễn Thanh Hùng (2014), Kĩ năng đọc –hiểu Văn, NXB ĐHSP

18 Nguyễn Thanh Hùng (Chủ biên - 2007), Phương pháp dạy học Ngữ văn

THPT Những vấn đề cập nhật Nxb Đại học Sư Phạm

19 Đinh Thái Hương, Chu Huy, Nguyễn Hữu Sơn (Biên soạn – 2007) ,

Điển tích văn học trong nhà trường, NXB Giáo dục

20 Khoa Ngữ văn Đại học sư phạm I Hà Nội (1982), Giảng văn Tập 1,

Nxb Đại học và trung học chuyên nghiệp, Hà Nội

21 Đặng Thanh Lê (2002), Giảng văn Truyện Kiều, NXB Giáo dục

22 Phan Trọng Luận (2014), Phương pháp dạy học văn, tập 1, NXB Đại

học sư phạm

23 Phan Trọng Luận (Chủ biên - 2013), Phương pháp dạy học văn, tập 2,

NXB Đại học sư phạm

24 Phan Trọng Luận, Trương Dĩnh, Nguyễn Thanh Hùng, Trần Thế

Phiệt (1999), Phương pháp dạy học văn, NXB Đại học quốc gia Hà Nội

25 Phan Trọng Luận (1978), Phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường,

NXB Giáo dục

26 Phan Trọng Luận (2011), Văn học nhà trường nhận diện- tiếp cận- đổi

mới, NXB Đại học Sư phạm

27 Đỗ Quang Lưu (tuyển chọn và giới thiệu - 1999), Tập nghiên cứu và bình

luận văn học chọn lọc (tập II), NXB Hà Nội

28 Đặng Thai Mai (2002), Trên đường nghiên cứu và giảng dạy tác phẩm

văn chương, NXB Giáo dục

29 Hoàng Thị Mai (1995), Đặng Thai Mai với vấn đề giảng văn ở nhà

trường phổ thông, Luận văn thạc sĩ, ĐHSP Hà Nội

30 Hoàng Thị Mai (2000), Đặng Thai Mai với vấn đề phương pháp luận