Dạy học văn học sử (ngữ văn 11) theo định hướng phát triển năng lực tự học của người học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN MẠNH HOÀNG DẠY HỌC VĂN HỌC SỬ NGỮ VĂN 11 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA NGƯỜI HỌC LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN MẠNH HOÀNG

DẠY HỌC VĂN HỌC SỬ ( NGỮ VĂN 11 ) THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA NGƯỜI HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN MẠNH HOÀNG

DẠY HỌC VĂN HỌC SỬ ( NGỮ VĂN LỚP 11) THEO ĐỊNH HƯỚNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA NGƯỜI HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS Tôn Quang Cường

HÀ NỘI – 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mu ̣c chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mu ̣c bảng vi

Danh mu ̣c biểu đồ vii

MỞ ĐẦU 4 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HS TRONG DẠY HỌC VHS Ở THPT Error! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined 1.1.1 Tự học Error! Bookmark not defined 1.1.2 Năng lực tự học Error! Bookmark not defined 1.1.3 Năng lực tự học đối với các bài VHS trong chương trình THPT Error! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined 1.2.1 Thực trạng nhận thức của học sinh THPT về tác dụng của tự học Error! Bookmark not defined

1.2.2 Thực trạng về năng lực tự học môn Ngữ văn của học sinh THPTError! Bookmark not defined

1.2.3 Thực trạng việc phát triển năng lực tự học cho HS THPT của GV

Error! Bookmark not defined 1.2.4 Thực trạng rèn năng lực tự học qua các bài VHS cho HS THPT Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH QUA CÁC BÀI VHS TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 11 Error! Bookmark not defined

2.1 Nhóm biện pháp phát triển kĩ năng thu thập thông tin cho HS qua các bài

VHS trong chương trình ngữ văn 11 Error! Bookmark not defined 2.1.1 Kĩ năng thu thập thông tin Error! Bookmark not defined

2.1.2 Nhóm biện pháp phát triển kĩ năng thu thập thông tin cho HS qua các

bài VHS trong chương trình ngữ văn 11 Error! Bookmark not defined

2.2 Nhóm biện pháp hình thành và phát triển kĩ năng xử lý thông tin cho HS

qua các bài VHS trong chương trình ngữ văn 11.Error! Bookmark not defined

2.2.1 Kĩ năng xử lý thông tin Error! Bookmark not defined

2.2.2 Nhóm biện pháp hình thành và phát triển kĩ năng xử lý thông tin cho

HS qua các bài VHS trong chương trình ngữ văn 11.Error! Bookmark not defined

2.3 Nhóm biện pháp hình thành và phát triển kĩ năng hợp tác trao đổi thông

tin về bài VHS cho HS THPT Error! Bookmark not defined 2.3.1 Kĩ năng hợp tác trao đổi thông tin Error! Bookmark not defined

2.3.2 Nhóm biện pháp phát triển kĩ năng hợp tác trao đổi thông tin về bài

VHS cho HS THPT Error! Bookmark not defined

2.4 Nhóm biện pháp hình thành và phát triển kĩ năng tự kiểm tra – đánh giá

và tự điều chỉnh trong tự học bài VHS Error! Bookmark not defined 2.4.1 Kĩ năng tự kiểm tra- đánh giá và tự điều chỉnhError! Bookmark not defined

2.4.2 Nhóm biện pháp hình thành và phát triển kĩ năng tự kiểm tra – đánh giá

và tự điều chỉnh trong tự học bài VHS Error! Bookmark not defined

2.5 Đổi mới giờ VHS theo hướng tổ chức học sinh trình bày kết quả tự học

Error! Bookmark not defined

2.6 Sử dụng mạng xã hội Facebook để phát triển năng lực tự học VHS cho

HS Error! Bookmark not defined

2.6.1 Mạng xã hội (Facebook) với khả năng phát triển năng lực tự học cho HS

Error! Bookmark not defined

2.6.2 Phát triển năng lực tự học VHS cho HS thông qua mạng xã hội

Facebook Error! Bookmark not defined

2.6.3 Những điểm lưu ý khi sử dụng MXH (Facebook) trong dạy học VHS để

phát triển năng lực tự học cho HS Error! Bookmark not defined Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.4.1 Cách tiến hành Error! Bookmark not defined 3.4.2 Cách đánh giá Error! Bookmark not defined 3.5 Kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5.1 Nhận xét chung về kết quả thực nghiệmError! Bookmark not defined

3.5.2 Kết quả thực nghiệm cụ thể Error! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nền kinh tế tri thức cùng với sự bùng nổ của thông tin như hiện nay đã đặt con người trước những thử thách Tri thức thì vô hạn và ngày càng phong phú trong khi kiến thức của mỗi người là có hạn Để đáp ứng được yêu cầu của thời đại, con người phải không ngừng học tập, học tập suốt đời Nhà trường là nơi tối ưu nhất giúp con người chiếm lĩnh tri thức hiệu quả, nhưng thời gian và điều kiện để học tập ở nhà trường đối với mỗi người là có hạn Vì vậy việc học của mỗi người không chỉ đóng khung trong nhà trường, trong thời gian đi học mà là học bất kì lúc nào, học bất kì nơi nào và học suốt đời Để làm được điều đó, người học phải có năng lực tự học, tự nghiên cứu Đó chính là chìa khoá để giải quyết nghịch lý

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc HS được học cái gì đến chỗ quan tâm HS vận dụng được cái gì qua việc học Và trong số các năng lực cần hình thành ở người học, thì năng lực tự học chính là năng lực nền tảng, là chìa khoá quan trọng của mọi năng lực

Cũng như các môn học khác, môn Ngữ văn không thể đứng ngoài mục tiêu đào tạo, giáo dục hiện nay Ngày nay, việc dạy văn không còn chỉ quan tâm đến dạy cho HS kiến thức mà phải chú trọng hình thành năng lực cho người học Quan điểm, chủ trương là vậy nhưng thực tế cho thấy: việc dạy – học văn vẫn nặng về trang bị kiến thức mà chưa hướng vào việc hình thành và phát triển các năng lực cần thiết ở người học Trong đó năng lực tự học của

HS lại càng chưa được chú trọng Chính bởi vậy mà HS tỏ ra khá lúng túng trong việc tự học môn Ngữ văn – môn học đòi hỏi khá cao năng lực tự học Trong dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT, các bài học VHS dù có vai trò quan trọng nhưng lại chưa thực sự được chú trọng Bên cạnh đó, hệ thống kiến thức của các bài VHS với sự giao thoa giữa văn học và nghệ thuật tồn tại

trong một hệ thống có tính chất đa chiều và hết sức phức tạp gây không ít khó khăn cho cả người dạy và người học Việc dạy học VHS trong nhà trường vẫn chủ yếu là thuyết giảng, truyền thụ một chiều hoặc khi tổ chức hoạt động cho học sinh chiếm lĩnh tri thức của bài học thì thường thiếu thời gian, “cháy” giáo án và chưa hiệu quả Tất cả những điều này dẫn đến tình trạng giờ dạy VHS thường nặng nề, không tạo được hứng thú cho người học và nhất là chưa chú trọng tới việc hình thành và phát triển các năng lực cần thiết cho người học

Vì vậy việc hình thành và phát triển năng lực tự học cho HS thông qua các bài VHS không chỉ là một định hướng đổi mới phương pháp để nâng cao chất lượng dạy học các bài học VHS một cách hiệu quả mà nó thực sự trở nên cần thiết, phù hợp với định hướng đổi mới của giáo dục phổ thông nước ta trong giai đoạn hiện nay

Đó chính là lý do chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu:“ Dạy học văn học sử

(Ngữ văn 11) theo định hướng phát triển năng lực tự học của người học”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Chương trình giáo dục định hướng năng lực nay còn gọi là “dạy học

định hướng kết quả đầu ra” được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thể kỷ

XX và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế

Nghị quyết của Hội nghị Trung ương 8 khoá IX về đổi mới căn bản,

toàn diện giáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ

các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”

Ở Việt Nam, trong những năm gần đây cũng xuất hiện những bài viết

về vấn đề đổi mới dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực Các tác giả

Nguyễn Văn Cường-Bernd Meier trong cuốn “Lý luận dạy học hiện đại” phần

“Cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học” cũng đã chỉ rõ “

Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp Chương trình này nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức

Khác với chương trình định hướng nội dung, chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, có thể coi là “sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức

là kết quả học tập của HS” [65].

Gần đây nhất, trong tài liệu tập huấn “Dạy học và kiểm tra đánh giá

theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn ngữ văn THPT”, các

chuyên gia của Bộ giáo dục và đào tạo đã có những định hướng và hướng dẫn cụ thể việc thực hiện dạy học và kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn THPT theo

định hướng phát triển năng lực của người học Tài liệu nêu rõ: “Phải thực

hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy học cách học cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất” [7]

2.2 Năng lực tự học trong nhà trường nói chung

Vấn đề tự học của HS, sinh viên đã được rất nhiều các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm ở nhiều góc độ khác nhau

Ở nước ngoài, trong sách “Học tập hợp lí” (Cộng hòa dân chủ Đức

trước đây) do R.Retzke chủ biên, các tác giả đã đề cập đến vấn đề bồi dưỡng năng lực tự nghiên cứu cho HS mới vào trường Năm 1984, NXB Thanh

niên giới thiệu cuốn “Nghiên cứu học tập như thế nào” của Hebơc

Smitman (Cộng hoà dân chủ Đức) Với cuốn sách này, tác giả đã đề cập tới nhiều vấn đề về phương pháp nghiên cứu và tự học như thế nào cho

khoa học và đạt kết quả cao Cuốn “Tự học như thế nào” của Rubakin xuất

b ả n 1982 đã giúp bạn đọc biết tự học tập, nâng cao kiến thức toàn diện cho

mình Cuốn “Phương pháp dạy và học hiệu quả” – Cark Rogers – một nhà

giáo dục học, nhà tâm lý học người Mĩ đã giải đáp cho HS câu hỏi học cái

gì và học như thế nào? Câu hỏi dạy cái gì và dạy như thế nào cũng được giải đáp Ngoài ra, còn khá nhiều cuốn sách cũng đề cập đến vấn đề tự học

Ở nước ta, trong những năm gần đây vấn đề tự học rất được quan tâm

Tác giả Vũ Quốc Anh có bài viết: “Tạo ra năng lực tự học sáng tạo của HS

THPT” Tại Hà Nội năm 1998, một cuộc hội thảo khoa học với tiêu đề

“Nghiên cứu tự học – tự đào tạo” đã được tổ chức với sự tham gia của nhiều

nhà nghiên cứu, nhiều giáo sư đầu ngành Trong cuộc hội thảo này, nội dung các bài viết, các bài phát biểu đều nhấn mạnh tầm quan trọng của tự học và yêu cầu các cấp, các ngành phải chăm lo xây dựng phong trào tự học toàn dân Bên cạnh đó, còn có một số cuốn sách đã được xuất bản như “Tôi

tự học” – Nguyễn Duy Cần, “Tự học là một nhu cầu của thời đại” – Nguyễn Hiến Lê, “Luận bàn và kinh nghiệm tự học” – Nguyễn Cảnh Toàn Những

cuốn sách này chủ yếu đúc kết những kinh nghiệm quý báu trong quá trình

tự học của một số tác giả Đặc biệt, Trung tâm nghiên cứu và phát triển tự

học còn cho ra mắt bạn đọc tạp chí “Tự học” Tạp chí này đã thu hút sự

quan tâm chú ý và sự tham gia luận bàn về vấn đề tự học của nhiều nhà khoa học, giáo sư, nhà giáo

Cuốn “Học và dạy cách học” do tác giả Nguyễn Cảnh Toàn chủ biên

là một trong những cuốn sách đầu tiên ở Việt Nam viết một cách có hệ thống

về việc “học” và “dạy cách học” Cuốn sách này thực sự là tài liệu bổ ích giúp cho việc đổi mới phương pháp dạy và học ở Việt Nam, đặc biệt là quá

trình dạy tự học

2.3 Năng lực tự học trong dạy học môn Ngữ văn

Ngữ văn là một môn học có những đặc trưng riêng nên tự học trong

môn Ngữ văn cũng có những nét khác biệt Cuốn “Áp dụng dạy và học tích cực

Tiến, Nguyễn Trọng Hoàn biên soạn đã nói đến một trong những đặc trưng

của phương pháp dạy học tích cực đó là tự học Trong bài: “Dạy văn để HS

tự học văn”, GS Phan Trọng Luận đặt ra yêu cầu và mục tiêu của việc dạy

Văn là dạy HS cách tự học Văn Trong các luận văn, luận án, bài viết của các tác giả gần đây, vấn đề tự học cũng rất được quan tâm Hai tác giả Phạm Thị

Xuyến và Vũ Thị Sáu trong hai cuốn luận văn “Dạy học văn học sử theo

hướng hình thành và phát triển năng lực tự học ở học sinh lớp 10” và “Hình thành thói quen tự học cho học sinh THPT qua bài học Văn học sử (tác gia)

đã quan tâm đến việc hình thành năng lực, thói quen tự học trong phần VHS Tác giả Trần Thị Hương Mai trong luận văn “Dạy học phần đọc thêm các tác

phẩm tự sự trong chương trình Ngữ văn lớp 12 theo hướng tự học có hướng dẫn” lại đi sâu nghiên cứu dạy học các bài đọc thêm theo hướng tự học có

hướng dẫn Ngoài ra còn có một số bài viết khác như “Cách tự học môn Ngữ

văn hiệu quả” (Nguyễn Văn Phiên), “Rèn kĩ năng tự học môn Ngữ văn”

(Đặng Quang Sơn), trong đó các tác giả mới đề xuất những cách làm mang

tính chất kinh nghiệm chứ chưa đi sâu nghiên cứu kĩ vấn đề

2.4 Năng lực tự học đối với bài học VHS

Trong chương trình ngữ văn THPT các bài VHS chiếm giữ một vị trí quan trọng vì nó cung cấp tri thức khái quát về văn học cho HS, nhưng lại chưa được quan tâm một cách đúng mức Các công trình nghiên cứu về lĩnh

vực này còn ít ỏi “Mấy vấn đề giảng dạy VHS ở trường PT cấp 3” và “Rèn

luyện tư duy qua giảng dạy văn học” của giáo sư Phan Trọng Luận hay cuốn

“Phương pháp dạy học văn” do GS Phan Trọng Luận chủ biên cũng chỉ dành một chương để nói về VHS Trong cuốn “Dạy văn cái hay cái đẹp”, tác giả

Nguyễn Duy Bình cũng dành một phần không nhiều để nói về vấn đề này Tuy vậy, trong vài năm gần đây một số luận văn cũng đã bắt đầu khai thác

vấn đề tự học, tự nghiên cứu trong các bài VHS, như “Những hình thức tích

cực hoá hoạt động nhận thức của HS trong giờ VHS ở trường THPT” của tác

giả Đào Văn Phán “Hình thành năng lực nghiên cứu cho học sinh THPT