ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------ NGUYỄN THỊ VÂN TÍNH TỰ QUẢN CỦA LÀNG VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
- -
NGUYỄN THỊ VÂN
TÍNH TỰ QUẢN CỦA LÀNG VIỆT NAM
TRUYỀN THỐNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG HIỆN NAY
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
- -
NGUYỄN THỊ VÂN
TÍNH TỰ QUẢN CỦA LÀNG VIỆT NAM
TRUYỀN THỐNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG HIỆN NAY
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Mã số: : 60 22 03 08
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Ngô Thị Phượng
Hà Nội - 2015
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 3
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 5
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6
5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 6
6 Đóng góp mới của đề tài 6
7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 7
8 Kết cấu 7 Chương 1: NHẬN THỨC CHUNG VỀ LÀNG VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG
VÀ TÍNH TỰ QUẢN CỦA LÀNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG Error! Bookmark not defined
1.1 Khái quát về làng Việt Nam truyền thống Error! Bookmark not defined
1.2 Tính tự quản và cơ sở hình thành tính tự quản của làng đồng bằng sông
Hồng Error! Bookmark not defined 1.3 Đánh giá chung về tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng Error! Bookmark not defined
Chương 2: TÍNH TỰ QUẢN CỦA LÀNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG HIỆN NAY: BIỂU HIỆN
CƠ BẢN VÀ GIẢI PHÁP Error! Bookmark not defined 2.1 Kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined
2.2 Biểu hiện cơ bản tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng trong điều
kiện kinh tế thị trường hiện nay Error! Bookmark not defined
2.3 Một số giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng trong điều kiện kinh tế thị trường
hiện nay Error! Bookmark not defined
Trang 4KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Làng Việt Bắc Bộ là nơi bao đời nay cư dân Việt cư trú, lao động, sản xuất, tổ chức mọi sinh hoạt văn hóa, sinh hoạt tinh thần đồng thời là nơi cố kết quan hệ dòng tộc, láng giềng Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, làng luôn là pháo đài kiên cố để chống giặc ngoại xâm cùng mọi yếu tố ngoại lai để bảo vệ
sự bình yên cho đất nước Làng và văn hóa làng chính là chỗ dựa vững chắc cho cả dân tộc Văn hóa làng là hệ thống những giá trị hình thành từ lâu đời trong toàn bộ các hoạt động sản xuất vật chất và sinh hoạt văn hóa tinh thần
Nó đã tạo ra những đặc trưng riêng trong tính cách của con người Việt Nam Thế giới đầy màu sắc của văn hóa làng được quy ước thành lệ làng, đúc kết trong hương ước và bộc lộ một cách phong phú qua mọi sinh hoạt vật chất và tinh thần Tất cả chắt lọc lại, tạo nên bản sắc văn hóa làng, mà trong đó tính cộng đồng và tính tự quản của làng là những giá trị nổi bật nhất
Tính tự quản hình thành ngay từ khi làng xuất hiện Nó tạo nên tính bền vững của làng Việt Nam truyền thống, Nhờ vậy mà dù có trải qua 1000 năm Bắc thuộc và gần 100 năm đô hộ của thực dân Pháp nhưng dân tộc Việt Nam vẫn giữ vững được chủ quyền, làm thất bại mọi âm mưu đồng hóa của các thế lực bên ngoài Văn hóa Việt Nam vẫn được lưu truyền và gìn giữ, khẳng định mình trước sóng gió lịch sử Tất cả là nhờ vào làng và văn hóa làng với sức sống mãnh liệt của nó Ngày nay, văn hóa làng nói chung và tính tự quản của làng nói riêng vẫn tiếp tục khẳng định giá trị của mình và có những đóng góp
to lớn trong công cuộc xây dựng và phát triển nông thôn theo hướng hiện đại
Từ khi tiến hành công cuộc đổi mới, xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nông thôn nước ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, mọi lĩnh vực của đời sống xã hội đều có những biến chuyển tích cực Kinh tế thị trường đã đem đến sự tăng trưởng kinh tế với tốc độ cao, đời sống nhân dân được cải thiện, vị thế của Việt Nam không ngừng được
Trang 6nâng cao trên trường quốc tế Ở một đất nước với trên 70% dân cư sinh sống
ở nông thôn như nước ta thì công cuộc đổi mới kinh tế với những thành tựu của nó được thể hiện rõ tại các làng xã Trong những năm qua, cùng với sự đổi mới chung của đất nước, nông nghiệp và nông thôn nước ta đã đạt được những thành tựu quan trọng, bộ mặt nông thôn đã có những biến đổi sâu sắc theo chiều hướng tích cực Trong quá trình đó, thực hiện chủ trương của Đảng
về phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã phối hợp với các địa phương tiến hành xây dựng thí điểm một số mô hình nông thôn mới ở quy mô xã, thôn, ấp, bản trên phạm vi cả nước Nhờ đó, nông thôn Việt Nam ngày càng đạt được những thành tựu to lớn Những kết quả đạt được một phần nhờ vào ý thức của người nông dân trong đó tính tự quản đóng vai trò quan trọng
Tuy nhiên, kinh tế thị trường với mặt trái của nó đang có nguy cơ phá
vỡ những giá trị văn hóa truyền thống Lũy tre làng không còn là vành đai cát
cứ nhưng tính cục bộ, địa phương chủ nghĩa, “phép vua thua lệ làng”, tệ cường hào ở nông thôn lại trỗi dậy Đây chính là nguyên nhân dẫn đến sự xáo trộn các mối quan hệ trong làng và giữa các làng, làm nảy sinh hàng loạt vấn
đề về ý thức đoàn kết cộng đồng, diện mạo văn hóa, an ninh chính trị và trật
tự an toàn xã hội Tệ nạn xã hội đang có cơ hội và điều kiện chuyển dịch về nông thôn Một số tục lệ có xu hướng quay lại với tập tục rườm rà, tốn kém xen lẫn cả mê tín dị đoan… Chính vì vậy, việc giữ gìn, phát huy và xây dựng những giá trị văn hóa của làng có ý nghĩa vô cùng quan trọng nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế những mặt tiêu cực do kinh tế thị trường mang lại Trong những giá trị văn hóa đó, đặc biệt chú trọng đến tính tự quản bởi nó
là động lực trực tiếp để xây dựng làng xã nói riêng và đất nước nói chung Trải qua quá trình phát triển cùng với sự phát triển của đất nước, tính tự quản của làng cũng có những biến đổi và những biểu hiện khác nhau Vấn đề đặt ra
Trang 7là cần có những giải pháp để phát huy tối ưu mặt tích cực và khắc phục những hạn chế của nó
Đồng bằng sông Hồng là một trong những trọng điểm kinh tế và biểu trưng cho nền kinh tế trồng lúa nước của Việt Nam Văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng là đặc thù của văn hóa Việt Nam Dưới tác động của kinh tế thị trường, tính tự quản của làng có nhiều biến đổi theo hai chiều hướng tích cực
và tiêu cực Những biến đổi đó tác động không nhỏ tới xây dựng nông thôn
mới hiện nay Do vậy, tôi chọn vấn đề: “Tính tự quản của làng Việt Nam
truyền thống đồng bằng sông Hồng trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay” làm đề tài nghiên cứu của mình
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Liên quan đến đề tài luận văn, đã có nhiều công trình được công bố Các công trình đó được phân chia theo các nhóm vấn đề sau:
Thứ nhất, về làng xã, có một số công trình tiêu biểu:
- Nguyễn Thừa Hỷ: Sự phát triển và cấu trúc đẳng cấp trong các làng
xã cổ truyền Việt Nam, trong: Nông thôn Việt Nam trong lịch sử, tập 2, Nxb
Khoa học xã hội, H.1978 Trong công trình này, tác giả đã tái hiện lại lịch sử nông thôn nước ta, phân tích rõ cơ cấu tổ chức ở một số làng truyền thống ở Việt Nam
- Phan Đại Doãn: Mấy vấn đề về làng xã, Tạp chí Dân tộc học, số
2/1991 Tác giả đã nêu bật được những nét đặc trưng cơ bản của làng Việt Nam, trong đó tính cộng đồng và tính tự quản là hai đặc trưng, chi phối mọi sinh hoạt của làng xã
- Phan Đại Doãn: Nhà nước và xã hội- từ thực tế nông thôn Việt Nam
ngày nay, Tạp chí Xã hội học, số 3/1995 Bài viết này của tác giả đã giúp
người đọc hình dung được mối quan hệ không thể tách rời giữa nhà nước và
xã hội nông thôn Nhà nước được duy trì là nhờ vào xã hội nông thôn, ngược lại, xã hội nông thôn muốn ổn định phải nhờ sự quản lý của Nhà nước
Trang 8- Phan Huy Lê, Vũ Minh Giang: Các giá trị truyền thống và con người
Việt Nam hiện nay, đề tài KX 07-02,H.1996 Trong đề tài, tác giả đã khái quát
những nếp sống, thói quen, giá trị đạo đức mang tính truyền thống của con người Việt Nam hình thành từ lâu đời và mối quan hệ của nó với xã hội hiện nay, sự duy trì, biến đổi và những giá trị mới đang hình thành
- Nguyễn Quang Ngọc: Làng- thôn trong hệ thống thiết chế chính trị-
xã hội nông thôn, trong: Quản lý xã hội nông thôn nước ta hiện nay- Một số
vấn đề và giải pháp, Nxb Chính trị quốc gia, H.1996 Tác giả đã xét làng với
tư cách là một đơn vị nhỏ nhất trong hệ thống thiết chế chính trị- xã hội ở nông thôn, việc quản lý làng có ảnh hưởng quan trọng trong quản lý xã hội nói chung Tác giả đã phân thích thực trạng xã hội nông thôn đồng thời đưa ra những giải pháp cụ thể đối với những vấn đề cấp bách ở nông thôn nước ta
- Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh: Con đường làng xã Việt
Nam hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, H.2001 Công trình đã khái quát hóa
tiến trình hình thành làng xã từ buổi đầu xuất hiện cho đến ngày nay Trong quá trình phát triển có những yếu tố được duy trì nhưng có những yếu tố được biến đổi cho phù hợp với xã hội hiện đại
Thứ hai, về kinh tế thị trường, có một số công trình tiêu biểu sau:
- Phan Thanh Khôi- Lương Xuân Hiến: Một số vấn đề về kinh tế- xã hội
trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa vùng đồng bằng sông Hồng,
Nxb Lý luận chính trị, 2006 Công trình đã nêu rõ thực trạng kinh tế- xã hội của vùng đồng bằng sông Hồng khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, những vấn đề đặt ra cần phải giải quyết cho vùng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa
- Phạm Thị Khanh: Phát triển thị trường nông thôn góp phần đẩy
nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng,
Nxb Chính trị quốc gia, 2007 Tác giả đã trình bày thực trạng của thị trường nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng, nguyên nhân của những thành tựu và
Trang 9khó khăn trong quá trình đáp ứng vốn phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn đồng bằng sông Hồng và đưa ra bốn giải pháp chủ yếu để phát triển thị trường nông thôn
- Phạm Ngọc Quang: Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Cộng
sản, số 798, 2009
- Nguyễn Xuân Cường, Nguyễn Ngọc Bảo: Hoàn thiện thể chế kinh tế
thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia,
2015 Tác giả đã trình bày nội dung các văn kiện của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tình hình 5 năm thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X Mục tiêu, yêu cầu, chủ trương và giải pháp tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Ngoài các công trình nghiên cứu trên, còn có các bài viết, bài báo trên các tạp chí liên quan đến vấn đề kinh tế thị trường Các công trình trên đã khái quát những đặc điểm của kinh tế thị trường và những nét đặc trưng tiêu biểu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
Như vậy, cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về làng và kinh tế thị trường dưới các góc độ khác nhau: lịch sử, kinh tế- xã hội, tổ chức quản lý… Những công trình đó giúp cho tác giả hiểu rõ thêm những vấn đề có liên quan đến làng xã và kinh tế thị trường Tuy nhiên, chưa có công trình độc
lập nào nghiên cứu về: “Tính tự quản của làng Việt Nam truyền thống đồng
bằng sông Hồng trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay”
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
- Mục đích của luận văn:
Luận văn phân tích những biểu hiện cơ bản tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng trong điều kiện kinh tế thị trường, trên cơ sở đó đề ra những giải pháp cơ bản nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực trong tính tự quản của làng ở đồng bằng sông Hồng hiện nay
Trang 10- Nhiệm vụ của luận văn:
+ Trình bày quan niệm và đặc trưng của làng Việt Nam truyền thống, trình bày khái niệm tự quản và cơ sở hình thành tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng, chỉ ra ưu điểm và hạn chế của tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng
+ Trình bày khái quát về kinh tế thị trường ở Việt Nam
+ Phân tích những biểu hiện tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay
+ Đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực trong tính tự quản của làng ở đồng bằng sông Hồng hiện nay
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng
- Phạm vi nghiên cứu: Tình tự quản của làng ở một số tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng
5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận: Luận văn được thực hiện trên cơ sở vận dụng lý luận
chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về kinh tế thị trường và làng Việt Nam Đồng thời, luận văn cũng kế thừa những thành quả của những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận văn
- Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp luận chung của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp phân tích và tổng hợp, logic và lịch sử, phương pháp thống kê
6 Đóng góp mới của đề tài
Luận văn làm rõ những biểu hiện tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng, đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực trong tính tự quản của làng trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay
Trang 117 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
- Ý nghĩa lý luận: Luận văn làm rõ thêm những biểu hiện cơ bản tính tự quản của làng đồng bằng sông Hồng trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay
- Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu những vấn đề liên quan tới làng xã Việt Nam và kinh tế thị trường
8 Kết cấu
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 2 chương, 6 tiết
Trang 12DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đào Duy Anh (1938), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb.Thành phố Hồ
Chí Minh
2 Nguyễn Đức Bách (2003), Thực hiện quy chế dân chủ ở xã đáp ứng
những lợi ích thiết thân của nông dân Quá trình thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở ở một số tỉnh đồng bằng sông Hồng hiện nay, Đề tài
khoa học cấp bộ, Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
3 Cao Văn Biền (1996), “Sự quản lý của nhà nước đối với hương ước
trong lịch sử”, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 3, tr.42
4 Phan Kế Bính (1990), Việt Nam phong tục, Nxb Tổng hợp Thành phố
Hồ Chí Minh
5 Bộ văn hóa – Thông tin (1997), Một số vấn đề xây dựng làng, ấp văn
hóa hiện nay, Hà Nội
6 Tống Văn Chung (2000), Xã hội học nông thôn, Nxb Đại học Quốc gia
Hà Nội
7 Chương trình khoa học và công nghệ cấp Nhà nước KX - 06 (1994),
“Văn hóa, văn minh vì sự phát triển và tiến bộ xã hội” Văn hóa và phát
triển kinh tế - xã hội, Hà Nội
8 Chương trình khoa học và công nghệ cấp Nhà nước KX - 07 Đề tài KX
07 - 02, Phan Huy Lê - Vũ Minh Giang (chủ biên) (1994), Các giá trị
truyền thống và con người Việt Nam hiện nay Tập I , Hà Nội
9 Di sản văn hóa Bắc Giang - Bước đầu tìm hiểu truyền thống văn hóa
các dân tộc (2005), Bảo tàng Bắc Giang
10 Phan Đại Doãn (2001), Làng xã Việt Nam - Một số vấn đề kinh tế - văn
hóa - xã hội, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội