Nó là công cụ kích thích năng lực sáng tạo cá nhân, khơi nguồn, huy động và tổ chức nguồn lực phát triển xã hội; nó cũng lã vũ khí lợi hại nhất trong cuộc đấu tranh chính trị, tư tưởng”
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
LÊ THỊ PHƯỚC THẢO
HÌNH ẢNH NGƯỜI NỔI TIẾNG TRÊN BÁO CHÍ
VÀ VIỆC HÌNH THÀNH HỆ GIÁ TRỊ CHO GIỚI TRẺ
VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Báo chí học
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
LÊ THỊ PHƯỚC THẢO
HÌNH ẢNH NGƯỜI NỔI TIẾNG TRÊN BÁO CHÍ
VÀ VIỆC HÌNH THÀNH HỆ GIÁ TRỊ CHO GIỚI TRẺ
VIỆT NAM
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Báo chí học
Mã số: 60 32 01 01
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đỗ Thị Thu Hằng
HÀ NỘI - 2015
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 8
HÌNH ẢNH NGƯỜI NỔI TIẾNG TRÊN BÁO TUỔI TRẺ VÀ TIỀN PHONG Error! Bookmark not defined
1.1 Một số khái niệm liên quan Error! Bookmark not defined
1.2 Quan điểm của Đảng và chính sách của Nhà nước về việc giáo dục, xây dựng
và phát triển hệ giá trị cho con người Việt Nam nói chung và giới trẻ nói riêng
Error! Bookmark not defined 1.3 Báo chí với mảng đề tài văn hoá -giải trí Error! Bookmark not defined
1.4 Ảnh hưởng của thông điệp hình ảnh NNT trên báo chí đối với việc hình
thành hệ giá trị của giới trẻ Error! Bookmark not defined 1.5 Vấn đề đạo đức nghề nghiệp của các nhà báo khi viết về người nổi tiếng Error!
Bookmark not defined
1.6 Khái quát báo Tuổi trẻ và báo Tiền phong Error! Bookmark not defined
TIỂNG VÀ VIỆC HÌNH THÀNH HỆ GIÁ TRỊ CHO GIỚI TRẺ TRÊN Error!
Bookmark not defined
BÁO TUỔI TRẺ VÀ TIỀN PHONG Error! Bookmark not defined
2.1 Nội dung thông điệp hình ảnh người nổi tiếng trên báo Tuổi trẻ và Tiền
phong Error! Bookmark not defined
2.2 Ảnh hưởng của thông điệp hình ảnh người nổi tiếng đối với sự hình thành hệ
giá trị cho giới trẻ Error! Bookmark not defined 2.3 Đánh giá chung Error! Bookmark not defined
VẤN ĐỀ HÌNH THÀNH HỆ GIÁ TRỊ CHO GIỚI TRẺError! Bookmark not
defined
Trang 43.1 Những vấn đề đặt ra từ thực trạng phản ánh hình ảnh người nổi tiếng và việc
hình thành hệ giá trị cho giới trẻ trên báo Tuổi trẻ và Tiền phong Error!
Bookmark not defined
3.2 Một số giải pháp, kiến nghị Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 16
MỞ ĐẦU
1.Tính cấp thiết của đề tài
Trong xã hội hiện đại, việc tiếp thu tri thức, tiếp nhận và xử lý thông tin nhằm thỏa mãn và nâng cao năng lực, trình độ thẩm mỹ hướng tới sự hoàn thiện nhân cách trở thành nhu cầu thiết yếu hằng ngày của sự phát triển xã hội - con người Báo chí và truyền thông đại chúng không chỉ tham gia vào việc bảo vệ thiết chế chính trị, tuyên truyền hệ tư tưởng, xây dựng xã hội mà còn góp phần quan trọng vào việc hình thành diện mạo văn hóa, giáo dục nhân cách, xây dựng hệ giá trị đạo đức chuẩn mực cho mỗi con người, nhất là nhóm công chúng trẻ
PGS, TS Nguyễn Văn Dững trong cuốn “ Báo chí truyền thông hiện đại” nhận định: “Sự phát triển của báo chí truyền thông hiện đại đã làm gia tăng nhanh chóng vai trò, vị thế đặc biệt của nó trong đời sống xã hội, trên tất cả các lĩnh vực hoạt động Có thể thấy rất rõ bản chất xã hội của báo chí truyền thông hiện đại rằng, báo chí truyền thông là phương tiện liên kết xã hội thông qua giao tiếp và chia sẻ; là phương tiện can thiệp thông qua thông tin- giao tiếp xã hội theo nhóm đối tượng và công chúng trên diện rộng, không biên giới, là phương tiện tuyên truyền hữu hiệu nhất Nó là công cụ kích thích năng lực sáng tạo cá nhân, khơi nguồn, huy động và
tổ chức nguồn lực phát triển xã hội; nó cũng lã vũ khí lợi hại nhất trong cuộc đấu tranh chính trị, tư tưởng” [16, tr 50- 51]
Nhận định trên đã khẳng định sức ảnh hưởng và sự tác động đa chiều của truyền thông đối với công chúng và xã hội Trở lại môi trường báo chí Việt Nam trong những năm gần đây, có thể nói chưa bao giờ báo chí- truyền thông phát triển
Trang 5rực rỡ trên tất cả các phương diện như hiện nay Sự phát triển của truyền thông là mảnh đất màu mỡ cho các loại hình và tác phẩm báo chí xuất hiện, tạo nhiều món
ăn tinh thần phong phú và đa dạng cho công chúng Nhưng mặt khác, do tác động của công nghệ và kỹ thuật truyền thông hiện đại, nhiều loại hình, dạng thức truyền thông mới ra đời đã và đang tác động nhiều chiều đến lối sống, nếp nghĩ của con người, nhất là giới trẻ; đồng thời nảy sinh những thách thức với các loại hình và dạng thức truyền thông Đối với mảng văn hóa- giải trí trên báo chí hiện nay đang đặt ra những vấn đề nhạy cảm Có thể nói đề tài văn hóa- giải trí, đặc biệt là mảng showbiz đang đem lại nguồn thu đáng kể cho các tòa soạn báo nhờ quảng cáo nhưng sự phát triển mạnh mẽ đã gây những ảnh hưởng tiêu cực đến các bạn trẻ- những người chưa có khả năng đề kháng và xử lý thông tin Đây là nhóm công chúng đặc thù, năng động, nhạy cảm và là nguồn lao động tri thức tương lai dồi dào tiềm năng
Gần đây xuất hiện một số hiện tượng tiêu cực của giới trẻ trong xã hội như bạo lực học đường, tình dục trước hôn nhân, lối sống ảo, đạo đức suy thoái cho thấy nhận thức của giới trẻ về các vấn đề trên truyền thông cần được cải thiện, can thiệp bằng việc cung cấp kiến thức và kỹ năng ứng xử trong môi trường truyền thông hiện đại Sự xuất hiện ngày một dễ dàng và dày đặc của những NNT đã cung cấp cho đời sống nhiều mẫu hình, nhiều huyền thoại khác nhau, tạo nên sự nhiễu loạn thông tin cho công chúng Những biểu hiện bất thường về hệ giá trị của giới trẻ
có liên quan đến sự tác động và ảnh hưởng đến truyền thông có thể kể đến như
cuồng nhiệt một cách thái quá trước "thần tượng", ngôi sao hay còn gọi là NNT ngày càng xuất hiện nhiều trong sinh hoạt của một bộ phận giới trẻ Việt Nam hiện nay
Vậy thực trạng việc phản ánh về giới showbiz (công nghiệp giải trí), đặc biệt là hình ảnh NNT hiện nay trên báo chí đang có thành công và hạn chế gì? Hình ảnh của NNT có ảnh hưởng như thế nào đến giới trẻ? Việc phản ánh hình ảnh NNT
đã đáp ứng được nhu cầu của công chúng hay chưa? Một tác phẩm báo chí viết về NNT cần đạt những tiêu chuẩn gì để đảm bảo tính giải trí và giáo dục, định hướng?
Trang 6Việc tổ chức, quản lý, xây dựng hình ảnh NNT trên báo chí cần phải được thay đổi như thế nào để hướng giới trẻ có văn hóa thần tượng đúng đắn?
Để giải quyết những vấn đề này, tác giả lựa chọn đề tài “ Hình ảnh người nổi tiếng trên báo chí và việc hình thành hệ giá trị cho giới trẻ Việt Nam” (khảo sát trên báo Tuổi trẻ và Tiền phong từ tháng 3/2014 đến tháng 3 năm 2015) làm đề tài
nghiên cứu luận văn thạc sĩ chuyên ngành báo chí học
2.Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Trên thế giới khoa học nghiên cứu truyền thông đại chúng, vấn đề ảnh hưởng
và tác động của truyền thông đối với công chúng đã đạt được những thành tựu quan trọng Có thể kể đến một số tác giả và các công trình nghiên cứu mới về tác động của truyền thông đại chúng, liên quan trực tiếp đến nghiên cứu công chúng như Denis McQuail (Mass Communication Theory, 2005, London), Claudia Mast (Truyền thông đại chúng – Những kiến thức cơ bản, Trần Hậu Thái dịch, Nxb Thông tấn, 2003)… Trong đó, Denis McQuail nhấn mạnh tầm quan trọng của phương tiện truyền thông đại chúng và làm thế nào để nó ảnh hưởng đến công chúng hơn là tập trung vào các định nghĩa, mô hình chung Claudia Mast thì đề cập đến vấn đề hết sức cơ bản đối với những người làm công tác truyền thông đại chúng như: Lý thuyết và thực tiễn truyền thông, lĩnh vực nghề nghiệp báo chí; truyền thông, kinh tế và một số cách thức điều tra nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực truyền thông…
Ở góc độ báo chí học, các công trình nghiên cứu về báo chí nói riêng và truyền thông đại chúng nói chung như: “Truyền thông đại chúng” của PGS, TS Tạ Ngọc Tấn, Nxb Chính trị Quốc gia (2004); “Cơ sở lý luận báo chí truyền thông” của Đinh Hường, Dương Xuân Sơn, Trần Quang; Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội (2011);
“Báo chí và dư luận xã hội” của PGS, TS Nguyễn Văn Dững, Nxb Trẻ (2011); “ Truyền thông- lý thuyết và kỹ năng cơ bản” của PGS, TS Nguyễn Văn Dững và Đỗ Thị Thu Hằng, Nxb Chính trị Quốc gia (2012)… là những công trình nghiên cứu
Trang 7truyền thông đại chúng, kỹ năng làm truyền thông, nhấn mạnh cách tiếp cận báo chí
học và nghiên cứu truyền thông đại chúng
Ở góc độ tâm lý học, trong cuốn “Tâm lý học ứng dụng trong nghề báo” của PGS, TS Đỗ Thị Thu Hằng (Nxb Thông tấn- 2013) đã khẳng định rất rõ về cơ chế ảnh hưởng của tâm lý xã hội đến công chúng báo chí truyền thông Tác giả đã khẳng định sự hình thành và tác động tâm lý xã hội đến từng cá nhân trong xã hội
và các nhóm công chúng theo 4 cơ chế sau: bắt chước, đồng nhất, dạy bảo và hướng dẫn Điều đó cho thấy báo chí đã tác động một cách có ý thức vào các đối tượng xã hội theo những cơ chế nhất định Giới trẻ cũng là một bộ phận của công chúng và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ báo chí
Tác giả khẳng định: “ Vào giai đoạn thanh thiếu niên, vị thành niên và thanh niên, cơ chế đồng nhất mở rộng đối tượng “hình mẫu” không chỉ là người thân xung quanh, mà có thể là ca sĩ, diễn viên, những nhân vật nổi tiếng, giỏi giang và cả hình mẫu trong văn học, điện ảnh” [ 31, tr 25]
Trong nghiên cứu này, tác giả đã nhấn mạnh vai trò và trách nhiệm của báo chí- truyền thông trong việc phản ánh hình ảnh NNT: “ Một tờ báo viết cho giới trẻ không thể thiếu các bài viết về ngôi sao, thần tượng Nhưng nếu khai thác quá sâu
và không cân nhắc hành vi của ngôi sao, thần tượng là hành vi chuẩn mực hay lệch chuẩn xã hội, có thể gây ra hậu quả lây nhiễm và bắt chước hành vi lệch chuẩn, gây tác động xấu về mặt giáo dục đến giới trẻ” [31, tr 26]
Trong cuốn “25 năm nghiên cứu và đào tạo báo chí truyền thông” của Khoa báo chí và truyền thông trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn xuất bản năm 2015( Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội) có một số nghiên cứu đáng chú ý như: “Diễn ngôn về người nổi tiếng và chức năng xã hội của nó” – của tác giả Nguyễn Thị Thu Giang Bài viết đã khẳng định 3 chức năng xã hội của người nổi tiểng gồm: Cân bằng nhu cầu giao tiếp của người đô thị; cung cấp sự đa dạng về căn tính văn hóa và củng cố ý thức hệ
Bài viết “ Bước đầu nhận diện nhóm “ Người hâm mộ” của tác giả Hoàng Thị Thu Hà cũng đã đề cập đến nhóm công chúng truyền thông chuyên biệt, đó là
Trang 8nhóm “ Người hâm mộ” – nhóm này có sự tiếp nhận và tương tác với một loại sản phẩm truyền thông nào đó ở mức cao nhất Từ sự tương tác này, công chúng có sự đánh giá, điều chỉnh và chia sẻ với hình ảnh các ngôi sao
Ở góc độ khẳng định vai trò và mối quan hệ tương tác giữa báo chí –truyền thông với công chúng cuốn “ Truyền thông, đạo đức nghề nghiệp với trẻ em” của tác giả Halena Thorfinn (Nxb Chính trị Quốc gia, 2003) đã xác định rõ mối quan hệ giữa truyền thông và trẻ em, nhấn mạnh sự xuất hiện của trẻ em trên các phương tiện truyền thông với tư cách là người tiếp nhận các sản phẩm truyền thông và người thực hiện các sản phẩm truyền thông Mối quan hệ giữa trẻ em với truyền thông là một mối quan hệ đầy sức mạnh Cuốn sách đã tập trung vào ba khía cạnh của vấn đề quan hệ giữa trẻ em với truyền thông, đó là bảo vệ, cung cấp và tham gia Từ một thực trạng cụ thể được đề cập trong cuốn sách, không chỉ với trẻ em mà giới trẻ- vị thành niên cũng chịu sự tác động, ảnh hưởng của truyền thông, vì vậy vấn đề xây dựng, quản lý, tổ chức hình ảnh trên báo chí là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng
Ở một góc nhìn khác, cuốn “ Báo chí với trẻ em” do PGS, TS Nguyễn Văn Dững chủ biên – Nxb Lao động, năm 2004 đã quy định rõ đạo đức nghề nghiệp nhà báo với trẻ em, các góc độ tiếp cận đối với các vấn đề về trẻ em và đề ra một số phương thức tổ chức sản xuất các sản phẩm báo chí cho trẻ em
Những tác phẩm trên đã đề cập đến các nhóm công chúng mang tính đặc thù như trẻ em- vị thành niên và mối liên quan, tác động, ảnh hưởng đặc biệt của nhóm đối tượng đối với báo chí - truyền thông
Các bài viết của PGS, TS Mai Quỳnh Nam: “Xã hội hoá và truyền thông đại chúng”; “ Về vấn đề nghiên cứu hiệu quả truyền thông đại chúng” đăng trên tạp chí
Xã hội học số 4 -2001 khẳng định “Trong các chuỗi tác nhân xã hội hoá thì truyền thông đại chúng mặc dầu ra đời muộn hơn rất nhiều so với các thiết chế xã hội khác như gia đình, trường học, nhà thờ nhưng lại sớm tỏ rõ sự tác động đối với xã hội hoá từ khả năng tạo nên các “bản đúc xã hội” của công chúng”
Trang 9Ở góc độ mô tả, phân tích mối quan hệ, tương tác giữa báo chí với việc hình thành nhân cách, giá trị sống cho giới trẻ, bài viết “ Giáo dục giá trị cho giới trẻ trên báo chí Việt Nam hiện nay” đăng trên tạp chí Tuyên giáo số tháng 7 /2015 của PGS,
TS Đỗ Thị Thu Hằng đã khẳng định: “Báo chí là một trong những con đường giáo dục giá trị rất sinh động và có diện bao phủ rộng đến các nhóm công chúng Báo chí tác động đến con người nói chung và giới trẻ nói riêng hàng ngày hàng giờ, mọi nơi, làm cho công chúng báo chí “thấm dần” và dần hình thành tất cả các giá trị trong hệ giá trị Phương thức đặc thù trong giáo dục giá trị cho giới trẻ của báo chí là thông qua việc thông tin và phân tích, bình luận về sự kiện, vấn đề liên quan trực tiếp đến nhu cầu và thị hiếu của thanh thiếu niên, đồng cảm và tăng cường/ làm dịu những cảm xúc của người trẻ, hoà cùng và tiếp thêm khát vọng , thông qua lớp màng mỏng nhất của ý thức xã hội là dự luận xã hội, để từ đó đưa từng giá trị vào trong ý thức lịch sử - văn hoá của họ, trong thế giới quan, lý tưởng, niềm tin Phương pháp báo chí truyền thông tiếp cận giá trị cho nhà báo/ nhà truyền thông Việt Nam một công cụ hữu ích, để từ đó có thể thực hiện 9 nội dung giáo dục giá trị cho giới trẻ
hiện nay”
Bài viết đã khẳng định luận điểm: Báo chí có vai trò quan trọng và hiệu quả trong định hướng giá trị và góp phần xây dựng HGT cho giới trẻ
Với quan điểm phương pháp thiết kế thông điệp giáo dục giá trị gắn bó chặt chẽ với kỹ thuật quản lý hình ảnh và phân tích nhân vật trong truyền thông giáo dục, bài viết nêu lên những thách đối với cơ quan báo chí và những nhà báo trong việc ứng dụng phương pháp tiếp cận giá trị Để giáo dục giá trị trên báo chí truyền thông, bản thân mỗi nhà báo, nhà truyền thông trước hết phải là một nhà giáo dục, và hơn thế
là một nhà báo có đủ kiến thức, kỹ năng, trách nhiệm xã hội và tuân thủ và tôn trọng các chuẩn mực đạo đức xã hội và đạo đức nghề nghiệp
Chẳng hạn, nếu trong bối cảnh hiện nay, khi giáo dục giá trị cần tập trung hơn vào việc lên án tính hình thức, tính thực dụng trong lối sống, thì việc đưa tin với tỷ
lệ vượt trội các nhân vật trong giới showbiz, đặc biệt là nhân vật nhiều tai tiếng là một sai lầm chết người trong giáo dục giá trị trên phương tiện truyền thông đại
Trang 10chúng nói chung và với việc ứng dụng phương pháp báo chí truyền thông tiếp cận giá trị nói riêng
Tất cả những vấn đề được nêu trong các cuốn sách là những kiến thức bổ ích
và cần thiết cho những đối tượng hoạt động trong lĩnh vực truyền thông Về cách tiếp cận vấn đề, dù khác nhau ở mức độ và góc tiếp cận nhưng giới nghiên cứu đều coi nghiên cứu công chúng là một thành tố không thể thiết khi nghiên cứu quá trình truyền thông đại chúng và đề cao vai trò tích cực, chủ động, tác động trở lại các phương tiện truyền thông đối với công chúng Mối quan hệ qua lại đó là môi trưởng tốt cho sự phát triển của truyền thông nói chung và báo chí nói riêng
Ở trong nước, một vài năm gần đây, có một số công trình nghiên cứu về đối tượng công chúng là thanh niên, học sinh, sinh viên như: “Vai trò của báo chí trong việc hình thành lối sống của thanh niên sinh viên” của tiến sĩ Nguyễn Thị Thoa thực hiện năm 2000; Luận văn thạc sĩ báo chí: “Tâm lý tiếp nhận sản phẩm báo chí của thanh niên sinh viên hiện nay” của tác giả Đỗ Thu Hằng thực hiện năm 2002; Luận văn thạc sĩ: “Báo chí với quá trình hình thành nhân cách của học sinh, sinh viên” của tác giả Lại Thị Hải Bình thực hiện năm 2006; Luận văn thạc sĩ báo chí “Tuyên truyền gương thanh niển tiêu biểu trên nhật báo của đoàn TNCS Hồ Chí Minh” của tác giả Dương Thị Mai năm 2014
Ngoài ra, còn một số bài viết đăng trên các báo điện tử nghiên cứu về tác động, ảnh hưởng của báo chí và truyền thông đối với giới trẻ, như: “Mặt trái của Internet đối với giới trẻ hiện nay” (tác giả Lệ Thuỷ); “Tác động của mạng xã hội đến tuổi vị thành niên” (tác giả Hồng Đăng); “Người trẻ và sức đề kháng với truyền thông” (tác giả Thanh Hương); “Tác động tích cực của truyền thông tác động đến lối sống của sinh viên” (tác giả Đinh Quang Hà); “Giới trẻ và quan niệm về văn hoá
đọc kiểu mới” (tác giả Kim Thoa); “Giới trẻ Việt Nam với những trào lưu mới” - tác giả Trần Văn Mong; “Vấn đề thanh niên sống thử trước hôn nhân trên báo chí
hiện nay (khảo sát trên báo Thanh niên, Tiền phong, tuổi trẻ thành phố Hồ Chí
Minh từ năm 2007 đến 2011)” - tác giả Nguyễn Thị Hà Giang; “Báo chí Việt Nam
với vấn đề truyền thống văn hoá dân tộc (khảo sát Báo Lao động, Tuần báo Quốc tế,
