ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ĐỖ THỊ THANH HUYỀN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY LOGIC CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP PHẦN HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 12 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ TH
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
ĐỖ THỊ THANH HUYỀN
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY LOGIC CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP PHẦN HÓA HỌC HỮU
CƠ LỚP 12 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC
HÀ NỘI - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
ĐỖ THỊ THANH HUYỀN
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY LOGIC CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP PHẦN HÓA HỌC HỮU
CƠ LỚP 12 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN HÓA HỌC)
Mã số: 60 14 01 11
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Xuân Trường
HÀ NỘI - 2015
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Sau một thời gian nghiên cứu thực hiện đề tài:“Phát triển năng lực tư duy
logic cho học sinh thông qua bài tập phần hoá học hữu cơ lớp 12 trường trung học phổ thông”, tôi đã hoàn thành bản luận văn dưới sự hướng dẫn trực tiếp của
PGS.TS Nguyễn Xuân Trường - Khoa Hoá Trường Đại học Sư Phạm I Hà Nội Tôi
đã được sự giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo trong Tổ bộ môn Phương pháp giảng dạy Hoá học và toàn thể các thầy cô giáo của Khoa Hoá Trường Đại học KHTN - Đại học Quốc Gia Hà Nội Ngoài ra còn có sự giúp đỡ, ủng hộ nhiệt tình của các thầy cô giáo trong Tổ Hoá học, các em HS trường THPT Tân Lập - Đan Phượng - Hà Nội và các em HS trường THPT Đan Phượng- Hà Nội
Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành nhất đến PGS.TS Nguyễn Xuân Trường về sự hướng dẫn tận tình và đầy tâm huyết trong suốt quá trình tôi hoàn thành luận văn, đồng thời đã bổ sung cho tôi nhiều kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm quý báu trong nghiên cứu khoa học
Tôi chân thành gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trong Tổ Phương pháp giảng dạy Hoá Học - Trường Đại học Giáo dục, trường Đại học sư phạm I Hà Nội, Ban Giám hiệu và các thầy cô giáo, các em học sinh trường THPT Tân Lập - Đan Phượng - Hà Nội, các em học sinh trường THPT Đan Phượng - Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn này
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, tháng 11 năm 2014
Học viên
Đỗ Thị Thanh Huyền
Trang 4DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Viết tắt Viết đầy đủ
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN i
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ VÀ ĐỒ THỊ vi
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined.
1.1 Cơ sở lí luận về tư duy và việc phát triển tư duy trong dạy học hóa học ở trường
THPT Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm về tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.2 Những đặc điểm của tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.3 Những phẩm chất của tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.4 Các thao tác của tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.5 Các hình thức cơ bản của tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.6 Tư duy hóa học và sự phát triển tư duy trong dạy học hóa học Error! Bookmark not defined.
1.1.7 Tư duy logic trong dạy học hóa học Error! Bookmark not defined 1.2 Bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm về bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.2.2 Tác dụng của bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.2.3 Phân loại bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.2.4 Xu hướng phát triển bài tập hóa học hiện nay Error! Bookmark not defined 1.2.5 Quan hệ giữa bài tập hóa học và việc phát triển tư duy của học sinh Error! Bookmark not defined.
1.2.6 Tình trạng sử dụng bài tập hóa học để phát triển tư duy cho học sinh hiện nay
Error! Bookmark not defined 1.3 Đổi mới phương pháp dạy học Error! Bookmark not defined 1.3.1 Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực Error! Bookmark not defined.
1.3.2 Một số phương pháp dạy học tích cực Error! Bookmark not defined 1.4 Kiểm tra đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinh Error! Bookmark not defined.
Trang 61.4.1 Công cụ đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinh thông qua phiếu hỏi,
bài kiểm tra Error! Bookmark not defined 1.4.2 Bản chất của việc kiểm tra - đánh giá (KT-ĐG)Error! Bookmark not defined 1.4.3 Đổi mới phương thức kiểm tra – đánh giá Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined.
CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY LOGIG CHO
HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 12 Error! Bookmark not defined.
2.1 Một số biện pháp phát triển năng lực tư duy logic cho học sinh Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Rèn luyện các thao tác tư duy logic cho học sinh Error! Bookmark not defined.
2.1.2 Rèn luyện cách xây dựng bài tập mới Error! Bookmark not defined.
2.2 Lựa chọn và xây dựng hệ thống bài tập phần hữu cơ- hoá học lớp 12 nhằm phát
triển năng lực tư duy logic cho học sinh Error! Bookmark not defined 2.2.1 Chương: Este- Lipit Error! Bookmark not defined 2.2.2 Chương 2: Cacbohiđrat Error! Bookmark not defined 2.2.3 Chương 3: Amin- Amino axit- Protein Error! Bookmark not defined 2.2.4 Chương 4: Polime- Vật liệu polime Error! Bookmark not defined.
2.3 Sử dụng hệ thống bài tập hoá học phát triển tư duy logic trong dạy học phần hữu cơ
lớp 12 Error! Bookmark not defined.
2.3.1 Sử dụng hệ thống bài tập trong việc xây dựng kiến thức mới, kỹ năng mới
Error! Bookmark not defined.
2.3.2 Sử dụng hệ thống bài tập trong việc vận dụng, củng cố kiến thức, kĩ năng
Error! Bookmark not defined.
2.3.3 Sử dụng hệ thống bài tập vào việc kiểm tra đánh giá mức độ nhận thức của học
sinh Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined.
3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.4 Tiến trình thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5 Thiết kế chương trình thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined.
Trang 73.6 Kết quả thực nghiệm sư phạm và xử lý kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined.
3.6.1 Xử lý, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm qua bài kiểm tra Error! Bookmark not defined.
3.6.2 Phân tích kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO 3 PHỤ LỤC
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1 Ý kiến GV về cách sử dụng bài tập trong dạy học hoá học Error!
Bookmark not defined
Bảng 3.1 Bảng thống kê điểm bài kiểm tra số 1 Error! Bookmark not
defined
Bảng 3.2 Phân loại kết quả học tập của HS (%) bài kiểm tra số 1 Error!
Bookmark not defined
Bảng 3.3 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số
1 trường Đan phượng Error! Bookmark not defined
Bảng 3.4 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 1
trường Tân Lập Error! Bookmark not defined Bảng 3.5 Bảng thống kê điểm bài kiểm tra số 2 Error! Bookmark not
defined
Bảng 3.6 Phân loại kết quả học tập của HS(%) bài kiểm tra số 2 Error!
Bookmark not defined
Bảng 3.7 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 2
trường Đan Phượng Error! Bookmark not defined
Bảng 3.8 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 2
trường Tân Lập Error! Bookmark not defined
Bảng 3.9 Thông số xem xét sự khác biệt giá trị trung bình của 2 nhóm khác
nhau (nhóm TN- ĐC) trường Đan Phượng Error! Bookmark not defined
Bảng 3.10 Thông số xem xét sự khác biệt giá trị trung bình của 2 nhóm khác
nhau (nhóm TN- ĐC) trường Tân Lập Error! Bookmark not defined
Trang 9DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ VÀ ĐỒ THỊ
Hình 3.1 Đồ thị cột biểu diễn kết quả kiểm tra bài số 1 trường Đan PhượngError! Bookmark not defined Hình 3.2 Đồ thị cột biểu diễn kết quả kiểm tra bài số 1 trường Tân LậpError! Bookmark not defined
Hình 3.3 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 1 trường Đan PhượngError! Bookmark not defined Hình 3.4 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 1 trường Tân LậpError! Bookmark not defined Hình 3.5 Đồ thị cột biểu diễn kết quả kiểm tra bài số 2 trường Đan PhượngError! Bookmark not defined Hình 3.6 Đồ thị cột biểu diễn kết quả kiểm tra bài số 2 trường Tân LậpError! Bookmark not defined
Hình 3.7 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 2 trường Đan PhượngError! Bookmark not defined Hình 3.8 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 2 trường Tân LậpError! Bookmark not defined
Trang 10MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Nhân loại đang bước vào thế kỷ XXI, thế kỷ tri thức, kỹ năng của con người
được xem là yếu tố quyết định sự phát triển của xã hội Trong xã hội tương lai, nền
giáo dục phải đào tạo ra những con người có trí tuệ, thông minh và sáng tạo Muốn
có được điều này nhà trường phổ thông phải trang bị cho HS hệ thống kiến thức cơ
bản, hiện đại và thông qua hệ thống kiến thức đó mà rèn luyện tư duy cho HS, vì
kiến thức là nguyên liệu của tư duy
Có thể nói, dạy học về cơ bản là dạy cách tư duy, học cách tư duy Theo L.N
Tônxtôi: “Kiến thức chỉ thực sự là kiến thức khi nào nó là thành quả những cố gắng
của tư duy chứ không phải là của trí nhớ”
Như vậy, mục tiêu cao nhất của việc dạy học là đào tạo nên những người lao
động có tư duy sáng tạo, có khả năng giải quyết các vấn đề trong xã hội; mà muốn
có tư duy sáng tạo thì phải rèn luyện cho HS biết tư duy, suy luận một cách logic
Như vậy việc bồi dưỡng và rèn luyện tư duy logic cho HS là một nhiệm vụ quan
trọng của nhà trường phổ thông
Các nghiên cứu về thực trạng giáo dục hiện nay cho thấy năng lực tư duy của
HS còn rất hạn chế, chất lượng nắm vững kiến thức không cao, đặc biệt năng lực tư
duy logic, năng lực giải quyết vấn đề chưa được GV chú ý rèn luyện cho HS Từ
thực tế đó, nhiệm vụ cần thiết đặt ra là phải nghiên cứu các biện pháp rèn luyện tư
duy logic cho HS thông qua việc dạy học các môn học ở trường THPT
Trong dạy học hóa học, có thể nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng
lực nhận thức của HS bằng nhiều biện pháp và phương pháp khác nhau Giải bài tập
hóa học với tư cách là một phương pháp dạy học có tác dụng rất lớn trong việc giáo
dục, rèn luyện và phát triển HS Mặt khác, cũng là thước đo trình độ nắm vững kiến
thức và kỹ năng hóa học của HS
Bài tập có vai trò quan trọng và hiệu quả sâu sắc trong việc thực hiện mục tiêu
đào tạo, trong việc hình thành phương pháp chung của việc tự học hợp lí, trong việc
rèn luyện kĩ năng tự lực sáng tạo, phát triển tư duy Song phương pháp này chưa thực
Trang 11sự được chú trọng đúng mức, làm giảm vai trò và tác dụng của việc sử dụng bài tập
để phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho HS trong quá trình dạy học hóa học Việc nghiên cứu các vấn đề về bài BTHH từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước quan tâm đến như Apkin G.L, Xereda I.P nghiên cứu về phương pháp giải toán Ở trong nước có GS TS Nguyễn Ngọc Quang nghiên cứu lí luận về bài toán; PGS TS Nguyễn Xuân Trường, PGS TS Lê Xuân Thọ, PGS TS Cao Cự Giác, PGS TS Đào Hữu Vinh
và nhiều tác giả khác đều quan tâm đến nội dung và phương pháp giải toán Tuy nhiên, xu hướng hiện nay của lí luận dạy học là đặc biệt chú trọng đến hoạt động và vai trò của HS trong quá trình dạy học, đòi hỏi HS phải làm việc tích cực, tự lực Vì vậy, cần phải nghiên cứu bài BTHH trên cơ sở hoạt động tư duy của HS, từ đó đề ra cách hướng dẫn HS tự lực giải bài tập, thông qua đó mà tư duy của họ phát triển Trong các công trình nghiên cứu trước đây, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống phương pháp luận làm cơ sở cho việc phát triển năng lực tư duy hóa học cho HS
Vì vậy, cần phải nghiên cứu bài tập hóa học trên cơ sở hoạt động tư duy logic của HS, từ đó đề ra cách hướng dẫn HS tự lực giải bài tập, thông qua đó để tư duy
của họ phát triển
Xuất phát từ thực tế trên và điều kiện nghiên cứu của bản thân, tác giả chọn đề
tài: “Phát triển năng lực tư duy logic cho học sinh thông qua bài tập phần hóa
học hữu cơ lớp 12 ở trường trung học phổ thông" làm luận văn thạc sỹ
2 Mục đích nghiên cứu
Xác định những biện pháp có tính phương pháp luận và xây dựng hệ thống bài tập
hoá học phần hữu cơ lớp 12 có thể khai thác để phát triển năng lực tư duy logic cho HS
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
1 Nghiên cứu hoạt động tư duy logic của HS trong quá trình giải bài tập hóa học (BTHH), từ đó hướng dẫn HS xây dựng tiến trình luận giải, làm cơ sở cho việc tìm kiếm lời giải một cách có hiệu quả
2 Điều tra cơ bản tình hình sử dụng BTHH ở phổ thông, nêu lên ưu điểm và nhược điểm của việc sử dụng BTHH trong dạy học hoá học ở THPT hiện nay
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Ngô Ngọc An (2008), 350 Bài tập hóa học chọn lọc và nâng cao lớp 12 (tập 1)
Nhà xuất bản Giáo dục
2 Ngô Ngọc An (2010), Rèn luyện kĩ năng giải toán hóa học lớp 12 (tập 1) Nhà
xuất bản Giáo dục
3 Ngô Ngọc An (2008), Hóa học 12 nâng cao Nhà xuất bản Đại học Sư phạm
4 Bộ Giáo Dục và đào tạo, Dự án Việt Bỉ (2010), dạy và học tích cực - một số
phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực Nhà xuất bản Đại học Sư phạm
5 Sỹ Chương - Lê Thị Mỹ Trang - Hoàng Thị Hương Trang, Võ Thị Thu Cúc,
Phạm Lê Thành, Khiếu Thị Hương Chi (2011), 16 phương pháp và kĩ thuật
giải nhanh bài tập trắc nghiệm môn hóa học NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội
6 Phạm Ngọc Bằng (chủ biên) - Ninh Quốc Tình (2011), 1000 bài trắc nghiệm
trọng tâm và điển hình môn hóa học hữu cơ Nhà xuất bản Đại học Sư phạm
7 Nguyễn Thị An Chung (2012), Nâng cao năng lực nhận thức của học sinh
thông qua dạy học chương kim loại kiềm, kiềm thổ, nhôm, chương trình hóa học lớp 12 - Ban nâng cao Luận văn thạc sĩ sư phạm hóa học
8 Nguyễn Cương (1999), Phương pháp dạy học và thí nghiệm hoá học Nhà xuất
bản Giáo dục
9 Nguyễn Cương - Nguyễn Mạnh Dung - Nguyễn Thị Sửu (2004), Phương
Pháp dạy học hoá học tập I Nhà xuất bản Giáo dục
10 Nguyễn Như Hải (2014), Logic học đại cương Nhà xuất bản Đại học Sư phạm
Hà Nội
11 Đỗ Xuân Hưng (2012), Giải nhanh những vấn đề thường gặp luyện thi đại học,
cao đẳng môn hóa học Nhà xuất bản đại học Quốc Gia Hà Nội
12 Lương Văn Tâm - Vũ Khắc Ngọc (2012),Tổng kết các dạng câu hỏi và bài tập
hóa học THPT Nhà xuất bản Đại học Quốc Gia Hà Nội
13 Vũ Anh Tuấn (2006), Xây dựng hệ thống bài tập Hóa học nhằm rèn luyện tư
duy trong bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường THPT Luận án tiến sĩ
Trang 1314 Nguyễn Xuân Trường - Nguyễn Thị Sửu - Đặng Thị Oanh - Trần Trung Ninh
(2005), Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên giáo viên trung học phổ thông(chu kì
2004-2007), Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội
15 Nguyễn Xuân Trường (2006), Phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ
thông Nhà xuất bản giáo dục
16 Nguyễn Quang Uẩn (Chủ biên) – Trần Hữu Luyến – Trần Quốc Thành
(2011), Tâm lí học đại cương Nhà xuất bản đại học Quốc Gia Hà Nội
17 Lê Thanh Xuân (2008), Các dạng toán và phương pháp giải hóa học phần hữu
cơ lớp 12 Nhà xuất bản Giáo dục
18 Khoa hóa học - trường đại học sư phạm Hà Nội (2012), Kỷ yếu hội thảo khoa
học phát triển năng lực nghề nghiệp của sinh viên sư phạm khoa hóa học Nhà
xuất bản đại học Sư phạm
19 Sách giáo khoa hóa học 12 (2010) Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội
20 Sánh giáo viên hóa học 12 (2010) Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội