Xây dựng hệ thống và phương pháp giải bài tập phần điện học vật lí 9 trung học cơ sở nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC BÙI THỊ TUYẾT XÂY DỰNG HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP PHẦN ĐIỆN HỌC VẬT LÍ 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI THỊ TUYẾT

XÂY DỰNG HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP PHẦN ĐIỆN HỌC VẬT LÍ 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ NHẰM PHÁT HUY TÍNH

TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS BÙI VĂN LOÁT

HÀ NỘI – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI THỊ TUYẾT

XÂY DỰNG HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP PHẦN ĐIỆN HỌC VẬT LÍ 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ NHẰM PHÁT HUY TÍNH

TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN VẬT LÍ)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS BÙI VĂN LOÁT

HÀ NỘI – 2014

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian nghiên cứu và thực hiện, tôi đã hoàn thành đề tài nghiên cứu của mình Để có được kết quả này, ngoài sự nỗ lực, tìm tòi, học hỏi, nghiên cứu của bản thân, tôi luôn nhận được sự ủng hộ của thầy cô, bạn bè và đồng nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học Giáo dục – Đại học quốc gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi được học tập nghiên cứu trong suốt khóa học Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong nhà trường đã truyền thụ cho tôi vốn kiến thức vô cùng quý báu để tôi có thể hoàn thành tốt đề tài và làm giàu thêm hành trang kiến thức trên con đường sự nghiệp của mình

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Bùi Văn Loát – Người đã tận tình chỉ bảo và hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu cùng tập thể giáo viên và học sinh trường THCS Archimedes đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Tác giả

Bùi Thị Tuyết

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ ix

DANH MỤC CÁC HÌNH ix

MỞ ĐẦU 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY GIẢI BÀI TẬP VẬT LÍ PHỔ THÔNG Error! Bookmark not defined 1.1 Khái niệm về giải bài tập vật lí Error! Bookmark not defined 1.2 Vai trò và tác dụng của bài tập vật lí trong dạy học vật líError! Bookmark not defined 1.2.1.Thông qua dạy học về bài tập vật lí sẽ giúp học sinh nắm vững một cách chính xác, sâu sắc và toàn diện hơn các quy luật và hiện tượng vật líError! Bookmark not defined 1.2.2 Bài tập vật lí là công cụ và là phương tiện giúp học sinh nghiên cứu tài liệu mới ………E rror! Bookmark not defined 1.2.3 Bài tập vật lí là phương tiện để học sinh rèn luyện kỹ năng, khả năng vận dụng kiến thức, liên hệ lý thuyết với thực tiễn, học tập với đời sống………

Error! Bookmark not defined

1.2.4 Bài tập vật lí có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc rèn luyện tư duy, bồi

dưỡng phương pháp nghiên cứu khoa học cho học sinhError! Bookmark not

defined

1.2.5 Bài tập vật lí là phương tiện giúp học sinh ôn tập, củng cố kiến thức đã học

một cách sinh động và có hiệu quả Error! Bookmark not defined

1.2.6.Bài tập vật lí là phương tiện kiểm tra đánh giá kiến thức, kỹ năng của học sinh

một cách chính xác Error! Bookmark not defined

1.2.7 Bài tập vật lí góp phần xây dựng một thế giới quan duy vật biện chứng cho học sinh, làm cho họ hiểu thế giới tự nhiên là thế giới vật chất, vật chất luôn ở trạng thái vận động, giúp họ tin vào sức mạnh của mình, mong muốn đem tài năng trí tuệ

cải tạo tự nhiên Error! Bookmark not defined 1.3 Phân loại bài tập vật lí Error! Bookmark not defined 1.3.1 Phân loại bài tập theo nội dung Error! Bookmark not defined 1.3.2 Phân loại theo yêu cầu mức độ phát triển tư duyError! Bookmark not defined

1.3.3 Phân loại theo phương thức cho điều kiện và phương thức giải Error!

Bookmark not defined

1.4 Tư duy trong giải bài tập vật lí Error! Bookmark not defined 1.5 Phương pháp giải bài tập vật lí Error! Bookmark not defined 1.6 Những yêu cầu chung trong dạy học về bài tập vật líError! Bookmark not defined

1.6.1 Tiêu chuẩn lựa chọn hệ thống bài tập vật lí Error! Bookmark not defined 1.6.2 Các yêu cầu khi dạy học bài tập vật lí Error! Bookmark not defined 1.7 Hướng dẫn cho học sinh giải bài tập vật lí Error! Bookmark not defined 1.7.1 Kiểu hướng dẫn thứ nhất: Hướng dẫn theo mẫu (Hướng dẫn angorit) Error!

Bookmark not defined

1.7.2 Kiểu hướng dẫn thứ hai: Hướng dẫn tìm tòi Error! Bookmark not defined 1.7.3 Kiểu hướng dẫn thứ ba: Hướng dẫn khái quát chương trình hóa Error!

Bookmark not defined

1.8 Các hình thức dạy học về bài tập vật lí Error! Bookmark not defined 1.8.1 Giải bài tập trong tiết nghiên cứu tài liệu Error! Bookmark not defined 1.8.2 Giải bài tập trong tiết luyện tập về bài tập Error! Bookmark not defined 1.8.3 Giải bài tập trong tiết ôn tập, tiết củng cố kiến thứcError! Bookmark not

defined

1.8.4 Giải bài tập trong các buổi ngoại khóa Error! Bookmark not defined 1.9 Phát triển tính tích cực, tự chủ của học sinhError! Bookmark not defined

1.9.1 Tính tích cực và tự chủ Error! Bookmark not defined 1.9.2 Phương pháp dạy học tích cực Error! Bookmark not defined 1.9.3 Các đặc trưng của phương pháp dạy học tích cựcError! Bookmark not defined

1.9.4 Các yếu tố thúc đẩy dạy học tích cực Error! Bookmark not defined

1.10 Tìm hiểu thực trạng hoạt động dạy giải bài tập vật lí ở một số trường

THCS hiện nay Error! Bookmark not defined 1.10.1 Đối tượng và phương pháp điều tra Error! Bookmark not defined

1.10.2 Nhận xét chung về kết quả điều tra ở trường trung học cơ sở Archimedes –

Hà Nội Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƯỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP PHẦN ĐIỆN HỌC Error! Bookmark not defined

2.1 Cấu trúc nội dung chương “Điện học” vật lí 9Error! Bookmark not defined

2.1.1 Vị trí chương “Điện học” trong chương trình vật lí THCSError! Bookmark

not defined

2.1.2 Mục tiêu dạy học chương Điện học Error! Bookmark not defined 2.1.3 Phân tích nội dung khoa học kiến thức phần “Điện học” vật lí 9 Error!

Bookmark not defined

2.1.4 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương “Điện học” vật lí 9Error! Bookmark not

defined

2.2 Những kỹ năng học sinh cần đạt được Error! Bookmark not defined 2.3 Phân loại bài tập phần Điện học Error! Bookmark not defined 2.4 Hệ thống bài tập phần điện học Error! Bookmark not defined

2.4.1 Chủ đề 1: Bài tập ứng dụng định luật Ôm trong các mạch điện nối tiếp, song

song, mạch hỗn hợp Error! Bookmark not defined 2.4.2 Chủ đề 2: Bài tập về công thức tính điện trở và biến trởError! Bookmark not

defined

2.4.3 Chủ đề 3: Bài tập phần công công suất Điện năng tiêu thụ Định luật

Jun -len – xơ Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Tiến trình thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.4 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệmError! Bookmark not defined

3.4.1 Đánh giá định tính về việc nắm vững kiến thức, phát huy tính tích cực của

học sinh Error! Bookmark not defined

3.4.2 Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm bằng phương pháp thống

kê toán học Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 1 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 1.1 Kết quả điều tra giáo viên trường THCS Archimedes – Thanh Xuân, Hà Nội 28 Bảng 1.2 Kết quả điều tra học sinh 29 Bảng 3.1 Thống kê số điểm kiểm tra sau khi TNSP của các lớp TN và lớp ĐC 76 Bảng 3.2 Bảng xử lí kết quả 77 Bảng 3.3 Các tham số đặc trưng 78 Bảng 3.4 Bảng tần suất và tần suất tích lũy 79

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Trang

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ phân loại bài tập Vật lí 8

Sơ đồ 1.2 Sơ đồ lập luận theo phương pháp phân tích 12

Sơ đồ 1.3 Sơ đồ lập luận theo phương pháp tổng hợp 13

Sơ đồ 2.1 Cấu trúc nội dung chương “Điện học” Vật lí 9 38

DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 3.1 Phân bố điểm theo 11 bậc lớp TN và lớp ĐC 86

Hình 3.2 Đường phân bố tần số tích lũy của lớp TN và lớp ĐC 86

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Chúng ta đang ở kỷ nguyên của nền kinh tế tri thức, sự bùng nổ thông tin

và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, làm cho mâu thuẫn giữa lượng tri thức cần phải trang bị cho học sinh với thời lượng có hạn của tiết học ngày càng trở nên gay gắt Trong bối cảnh đó, phương pháp dạy học truyền thống mà chủ yếu là thầy thông báo kiến thức trò lắng nghe và ghi chép không còn phù hợp Đó là tất yếu khách quan đòi hỏi phải đổi mới phương pháp dạy và học

Đổi mới phương pháp dạy học không chỉ cung cấp kiến thức mà còn phải xây dựng năng lực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh đồng thời còn phải rèn luyện cho học sinh phương pháp nghiên cứu khoa học nói chung và Vật lí học nói riêng Tuy nhiên, phương pháp dạy học các bộ môn khoa học tự nhiên nói chung và bộ môn Vật lí nói riêng ở trường phổ thông vẫn mang nặng tính chất thông báo, tái hiện Học sinh ít được tạo điều kiện bồi dưỡng các phương pháp nhận thức, rèn luyện và tư duy khoa học, phát triển năng lực giải quyết vấn đề

Quá trình dạy học Vật lí có thể nâng cao chất lượng học tập và phát triển năng lực của học sinh bằng nhiều phương pháp và cách thức khác nhau Trong đó giải bài tập vật lí với tư cách là phương pháp được xác định từ lâu trong giảng dạy Vật lí có tác dụng tích cực đến việc giáo dục và phát triển năng lực của học sinh Đó là thước đo đúng đắn, thực chất sự tiếp thu, vận dụng kiến thức kỹ năng, kỹ xảo của học sinh Bài tập vật lí giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn những quy luật vật lí, những hiện tượng vật lí và biết phân tích vào các vấn đề thực tiễn Thông qua các dạng bài tập vật lí, tạo điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức để tự lực giải quyết thành công những tình huống

cụ thể khác thì kiến thức đó mới trở nên sâu sắc, hoàn thiện và biến thành vốn riêng của học sinh

1 Bộ giáo dục và đào tạo, Sách giáo khoa Vật lí 9 Nhà xuất bản giáo dục

Hà Nội

2 Bộ giáo dục và đào tạo, Sách bài tập Vật lí 9 Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội

3 Bộ giáo dục và đào tạo, Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên

THCS, chu kì III (2004 – 2007) – quyển Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội

4 Bộ giáo dục và đào tạo, Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên

THCS, chu kì III (2004 – 2007) – quyển 2 Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội

5 Bộ giáo dục và đào tạo, Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục THCS

Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội

6 Bộ giáo dục và đào tạo, Tài liệu bồi dưỡng giáo viên dạy SGK lớp 9 Nhà

xuất bản giáo dục Hà Nội

7 Bộ giáo dục và đào tạo (2005), Sách giáo viên vật lí 9 Nhà xuất bản giáo

dục Hà Nội

8 Bộ giáo dục và đào tạo (1979), Phương pháp giảng dạy vật lí ở trường

phổ thông, tập 1 Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội

9 Bộ giáo dục và đào tạo, Phương pháp dạng bài tập vật lí Nhà xuất bản

giáo dục Hà Nội

10 Bộ giáo dục và đào tạo, Phương pháp giải bài tập Vật Lí THCS Nhà xuất bản

giáo dục Hà Nội

11 Bộ giáo dục và đào tạo, Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học

môn Vật lí ở trường THCS Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội

12 Bộ giáo dục và đào tạo, Câu hỏi trắc nghiệm Vật Lí 9 Nhà xuất bản giáo

dục Hà Nội

13 Bộ giáo dục và đào tạo, 400 bài tập Vật Lí 9 Nhà xuất bản Đại học quốc

gia Hà Nội

14 Đặng Đức Trọng – Nguyễn Đức Tấn – Vũ Minh Nghĩa (2008), Bồi

dưỡng năng lực tự học Vật lí 9, Nhà xuất bản Đại học quốc gia Thành phố

Hồ Chí Minh

15 Đỗ Hương Trà (2009), Dạy học bài tập vật lí ở trường trung học phổ

thông Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội

16 Đỗ Hương Trà (2008), Bài giảng chuyên đề phương pháp dạy học vật lí

Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội

17 Nguyễn Văn Khải (2008), Lí luận dạy học vật lí ở trường phổ thông Nhà

xuất bản Giáo dục

18 Ngô Diệu Nga (2009), Bài giảng chuyên đề, phương pháp nghiên cứu

khoa học dạy học vật lí Đại học sư phạm Hà Nội

19 Nguyễn Ngọc Quang (1977), Bàn về một hệ thống phương pháp nhận

thức trong bộ môn vật lí ở trường phổ thông Hà Nội

20 Nguyễn Đức Thâm, Nguyễn Ngọc Hưng (1998), Giáo trình tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong dạy học vật lí ở trường phổ thông

Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội

21 Nguyễn Đức Thâm (chủ biên), Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quê

(2002), Phương pháp dạy học vật lí ở trưởng phổ thông Nhà xuất bản Đại

học Sư phạm

22 Nguyễn Thanh Hải (2005), Ôn tập và kiểm tra Vật lí 9, Nhà xuất bản

Hải Phòng

23 Phạm Hữu Tòng (2007), Dạy học vật lí ở trường phổ thông theo định

hướng phát triển hoạt động học tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội

24 Phạm Hữu Tòng (1994), Bài tập về phương pháp dạy bài tập vật lí Nhà

xuất bản Giáo dục

25 Phan Hoàng Văn (2007), 500 bài tập Vật lí THCS, Nhà xuất bản Đại học

quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh