Tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong dạy học bài giá trị văn học và tiếp nhận văn học sách giáo khoa ngữ văn 12 tập 2 (bộ chuẩn)

Đoàn Đức Phương - người thầy em rất kính phục tài đức từ những ngày còn là sinh viên đại học em được học môn Lí luận văn học thầy dạy, và bây giờ thầy đã rất nhiệt tình, tận tâm và chu đ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐINH THỊ DOAN

TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC BÀI '' GIÁ TRỊ VĂN HỌC VÀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC''- SÁCH GIÁO KHOA NGỮ

VĂN 12 TẬP 2 (BỘ CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐINH THỊ DOAN

TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC BÀI" GIÁ TRỊ VĂN HỌC VÀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC''- SÁCH GIÁO KHOA NGỮ

VĂN 12 TẬP 2 ( BỘ CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

( Bộ môn Ngữ Văn )

Mã số: 60140111

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đoàn Đức Phương

HÀ NỘI – 2014

i

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn nhà trường tạo điều kiện cho chúng em học tập

và các thầy cô giảng viên đã giúp chúng em khám phá nhiều tri thức và có thêm lòng yêu nghề như thầy Trần Khánh Thành, thầy Lê Thời Tân, thầy Nguyễn Ái Học, thầy Phạm Minh Diệu, thầy Đỗ Việt Hùng, cô Nguyễn Thị Ban, cô Đinh Thị Kim Thoa,

Em xin chân thành cảm ơn tới cô giáo Nguyễn Thiên Hương và các thầy

cô dạy Văn trường THPT Bắc Duyên Hà đã cung cấp tư liệu và giúp đỡ em nhiều Em xin gửi lời cảm ơn thầy Nguyễn Tiến Hoạt - người thầy đã nuôi dưỡng niềm đam mê văn học trong em từ thuở bé thơ, dìu dắt em, luôn khuyến khích động viên em cố gắng học tập và phấn đấu!

Đặc biệt em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo - PGS.TS Đoàn Đức Phương - người thầy em rất kính phục tài đức từ những ngày còn là sinh viên đại học em được học môn Lí luận văn học thầy dạy, và bây giờ thầy đã rất nhiệt tình, tận tâm và chu đáo giúp đỡ em, hướng dẫn em hoàn thành luận văn này Em lựa chọn luận văn về phưong pháp dạy Lí luận văn học như một món quà tặng thầy, bởi thầy chính là người đã xua tan nỗi ám ảnh sợ hãi kiến thức lí luận văn học khô khan, khó hiểu trong em, và em muốn làm được phép màu đó với những học trò bé bỏng của em, để giúp các em học sinh yêu lí luận văn học

và học lí luận văn học tốt hơn nữa!!

Tôi xin chân thành cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn bên tôi, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này!

Tác giả

Đinh Thị Doan

ii

CÁC KÍ HIỆU VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

1.Công nghệ thông tin: CNTT 2.Giáo sư: GS

3.Giáo viên : GV 4.Học sinh: HS 5.Lí luận văn học: LLVH 6.Nhà xuất bản: Nxb 7.Phó giáo sư: PGS 8.Phương pháp dạy học: PPDH 9.Sách giáo khoa: SGK

10.Sách giáo viên: SGV 11.Tiến sĩ: TS

12.Trung học cơ sở: THCS 13.Trung học phổ thông: THPT

iii

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các kí hiệu viết tắt ( xếp theo A B C ) ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng vi

MỞ ĐẦU .1

1.Lý do chọn đề tài 1

2.Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Cấu trúc luận văn 5

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC CÁC BÀI VỀ LÍ LUẬN VĂN HỌC 6

1.1 Định hướng đổi mới PPDH .6

1.1.1 Định hướng chung 6

1.1.2 Những định hướng chính trong đổi mới cách thực hiện PPDH .16

1.2 Đặc trưng loại bài LLVH 28

1.2.1 Vai trò của kiến thức LLVH 28

1.2.2 Các bài LLVH trong trường phổ thông .29

1.2.3 Một số nét đặc trưng của loại bài LLVH .31

1.3 Thực trạng dạy bài LLVH ở trường phổ thông hiện nay .34

1.3.1 Những thuận lợi và khó khăn trong dạy học LLVH ở trường phổ thông hiện nay 34

iv

1.3.2 Điều tra thực trạng dạy - học bài '' Gía trị văn học và tiếp nhận

văn học'' ở lớp 12 THPT .36

CHƯƠNG 2 : ĐỀ XUẤT ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀI '' GIÁ TRỊ VĂN HỌC VÀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC'' Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 39

2.1 Phương pháp dạy học tích cực 39

2.1.1 Dấu hiệu đặc trưng của PPDH theo hướng tích cực hoá 39

2.1.2 Một số PPDH phát huy tính tích cực học tập ở HS 42

2.1.3 Một số kĩ thuật dạy học tích cực 54

2.2 Những điều cần lưu ý khi dạy học các bài về LLVH 62

2.2.1 Chú ý tính vừa sức, phù hợp trình độ và tâm lí lứa tuổi của học sinh THPT 62

2.2.2 Cần bám sát ''Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Ngữ văn'' và định hướng giảng dạy trong SGV của Bộ Giáo dục và đào tạo 66

2.2.3 Hướng dẫn HS chuẩn bị bài ở nhà một cách cụ thể và chi tiết hơn những giờ học khác 66

2.2.4 Cần phải làm rõ các khái niệm, các thuật ngữ cơ bản của LLVH sử dụng trong bài 68

2.2.5 Cần hoá giải được những kiến thức trừu tượng, khái quát cao thành những vấn đề cụ thể, dễ hiểu bằng việc đi sâu phân tích các luận điểm, các vấn đề chính của bài, đồng thời đưa ra những dẫn chứng minh hoạ gần gũi với HS 68

2.2.6 Kiến thức lí luận cần phải gắn liền với vận dụng, thực hành để khắc sâu, củng cố, nâng cao .69

2.3 Đổi mới PPDH bài '' Gía trị văn học và tiếp nhận văn học'' theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của HS .70

v

2.3.1 Phương hướng chung 70

2.3.2 Các biện pháp cụ thể 70

CHƯƠNG 3 :THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM VỚI BÀI '' GIÁ TRỊ VĂN HỌC VÀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC'' 84

3.1 Thiết kế bài giảng thực nghiệm .84

3.2 Các bước tiến hành thực nghiệm 107

3.2.1 Mục đích thực nghiệm 107

3.2.2 Chọn địa bàn, lớp thực nghiệm 107

3.2.3 Thời gian thực nghiệm 107

3.2.4 Dạy thực nghiệm 108

3.2.5 Tiến hành đưa câu hỏi khảo sát để kiểm tra kết quả thực nghiệm 108

3.2.6 Những nhận xét và đánh giá 110

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 112

1 Kết luận 112

2 Khuyến nghị 113

TÀI LIỆU THAM KHẢO 116

PHỤ LỤC 119

vi

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Mẫu tìm hiểu các giá trị văn học 72 Bảng 2.2 Các giá trị văn học 73 Bảng 3 Thống kê kết quả khảo sát học sinh 109

1

MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài

1.1 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học văn nói riêng

Trước đây, việc dạy học chỉ chú trọng tới việc truyền thụ kiến thức, PPDH chủ yếu là đọc chép, thuyết giảng Những giờ giảng văn thành công là những giờ người thầy say sưa nói về tác phẩm với một thứ men đặc biệt khiến trò ngơ ngẩn tròn xoe mắt lắng nghe Giờ văn cũng là những giờ trò mải mê chép, chép mỏi tay bởi dường như người thầy là nguồn tri thức duy nhất cung cấp kiến thức cho HS Người thầy là trung tâm của giờ dạy học văn, tất cả mọi hoạt động chính của giờ học đều tập trung ở người thầy Giờ đây, khi xã hội phát triển với sự bùng nổ của công nghệ thông tin, người thầy không còn là nguồn tri thức duy nhất, xung quanh trò có cả bầu trời của thế giới sách và những tư liệu điện tử vô cùng phong phú Vai trò của người thầy và người học cũng đã thay đổi Việc dạy học lấy HS làm trung tâm đã khẳng định một hướng đi đúng đắn

Nhà giáo dục Mĩ Jonh Dewey đã khẳng định : '' HS là mặt trời, xung quanh nó quy tụ mọi phương diện giáo dục" Việc đổi mới PPDH theo hướng tích cực hoá

hoạt động của HS là một yêu cầu thiết yếu và cũng là nhiệm vụ cao cả của những

ai đang bước chân đi trên con đường của sự nghiệp trồng người Bởi vì : " Mục tiêu đích thực của bất cứ ai mong muốn trở thành người thầy không phải là truyền đạt ý kiến mình mà là khơi dậy tư duy" - Frederick William Robertson

[9, tr.45]

1.2.Yêu cầu thay đổi nhận thức về cách học, cách dạy phần kiến thức lí luận văn học

LLVH thường bị HS xem là kiến thức khô - khó - khổ khi học, hứng thú

và động lực học không được cao như những phần kiến thức khác Hầu hết HS đều e ngại với mảng kiến thức này và nhiều HS học một cách đại khái với tư tưởng kiến thức LLVH không cần học kĩ vì đề thi hầu như không có câu hỏi

2

chuyên biệt về LLVH Các em dường như còn coi nhẹ vai trò của LLVH trong học văn và làm văn Ngay cả GV cũng nhiều khi không thiết tha lắm với mảng kiến thức vẫn bị coi là khô khan này Tư tưởng đổi mới PPDH để tăng hứng thú cho HS trong những giờ học LLVH còn ít được chú ý tới Chính vì thế người thầy cần thay đổi suy nghĩ và cách nhìn nhận về mảng kiến thức LLVH, cần đẩy mạnh tích cực hoá hoạt động học tập của HS để giúp HS tự tạo được hứng thú và duy trì hứng thú khi học Đó cũng là cách để nâng cao hiệu quả những giờ dạy LLVH và dần xua đi nỗi ám ảnh sợ hãi, e ngại của HS với mảng kiến thức này

1.3 Yêu cầu từ việc phát huy công năng của lí luận văn học trong dạy học văn

LLVH rất quan trọng đối với dạy học văn, đó là công cụ tư duy hữu hiệu,

là công thức kì diệu cho những khám phá mới mẻ, là phép đo chiều sâu nhận

thức và cảm nhận Bài " Giá trị văn học và tiếp nhận văn học" là một trong

những kiến thức LLVH rất cần thiết để HS đến với thế giới văn chương nghệ thuật, hiểu sâu hơn giá trị của những tác phẩm văn học và con đường chiếm lĩnh những giá trị ấy nơi bạn đọc Để phát huy tốt hiệu quả vận dụng của bài học này trong học văn và làm văn, GV cần phát huy được tính tích cực chủ động sáng tạo của HS trong giờ học để các em chiếm lĩnh được kiến thức một cách nhẹ nhàng và có thể vận dụng một cách linh hoạt nhất

Với tất cả những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài nghiên

cứu khoa học : " Tích cực hoá hoạt động học tập của HS trong dạy học bài '' Giá trị văn học và tiếp nhận văn học'' chương trình Ngữ văn 12 với một niềm say

mê và khát khao vượt qua thử thách Chúng tôi hi vọng luận văn này sẽ góp phần xua đi những e ngại ám ảnh của thầy và trò trong dạy học LLVH ở phổ thông và hoà chung bản hoà ca của công cuộc đổi mới PPDH văn trong nhà trường hiện nay

2.Lịch sử vấn đề

2.1 Vấn đề tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh đã được nhiều nhà

3

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê A ( chủ biên, 1996), Nguyễn Quang Ninh, Bùi Minh Toán, Phương pháp

dạy học Tiếng Việt Nxb Giáo dục, Hà Nội

2 Bộ Giáo dục và đào tạo ( 2010), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ

năng môn Ngữ văn lớp 12 Nxb Giáo dục, Hà Nội

3 Bộ Giáo dục và Đào tạo ( 2013), SGK, SGV Ngữ Văn 12 tập 2 Nxb Giáo

dục, Hà Nội

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), SGK, SGV Ngữ văn 12 tập 2 nâng cao Nxb

Giáo dục, Hà Nội

5 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2004), SGK Văn học 12 tập 2 Nxb Giáo dục, Hà

Nội

6 Nguyễn Viết Chữ ( 2010), Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong

nhà trường Nxb Giáo dục, Hà Nội

7 Vũ Cao Đàm (2009), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nxb Giáo dục,

Hà Nội

8 Vũ Cao Đàm ( 2011), Giáo trình phương pháp luận nghiên cứu khoa học

Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội

9 Trần Tiễn Cao Đăng (2007), Trái tim người thầy Nxb Trẻ, TP Hồ Chí

Minh

10 Hà Minh Đức ( 2003), Lí luận văn học Nxb Giáo dục, Hà Nội

11 Bùi Thanh Hiên ( 2013), ''Tiếp nhận văn học từ góc độ mĩ học - một hướng

nghiên cứu cần thiết, nhiều triển vọng'', Tạp chí Khoa học ĐHSP TP Hồ Chí Minh(49), tr 140- 149

12 Nguyễn Ái Học (2010), Phương pháp tư duy hệ thống trong dạy học văn

Nxb Giáo dục, Hà Nội

13 Lê Văn Hồng ( chủ biên, 1998), Tâm lí học lứa tuổi và tâm lí học sư phạm

Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội

4

14 Nguyễn Thanh Hùng (2008), Dạy văn, học văn Nxb Giáo dục, Hà Nội

15 Nguyễn Thanh Hùng (2002), Đọc và tiếp nhận văn chương.Nxb Giáo dục,

Hà Nội

16 Nguyễn Thanh Hùng (2011), Kỹ năng đọc hiểu văn Nxb Đại học Sư phạm,

Hà Nội

17 Nguyễn Thanh Hùng (Chủ biên, 2007),Lê Thị Diệu Hoa, Phương pháp

dạy học Ngữ văn Trung học phổ thông, những vấn đề cập nhật Nxb Đại học sư

phạm, Hà Nội

18 Nguyễn Kỳ ( chủ biên, 1996), Mô hình dạy học tích cực lấy người học làm

trung tâm, Trường cán bộ quản lí giáo dục và đào tạo Hà Nội

19 Nguyễn Lai ( 1998), Ngôn ngữ với sáng tạo và tiếp nhận văn học Nxb Giáo

dục, Hà Nội

20 Phan Trọng Luận (2012), Phương pháp dạy học Văn Nxb Đại học sư

phạm, Hà Nội

21 Phan Trọng Luận (1993), Phương pháp dạy học văn học, Tập I Nxb Giáo

dục, Hà Nội

22 Phan Trọng Luận (1993), Phương pháp dạy học văn học, Tập II Nxb Giáo

dục, Hà Nội

23 Phan Trọng Luận (2010), Thiết kế bài học Ngữ văn 12 tập 2 Nxb Giáo

dục, Hà Nội

24 Phan Trọng Luận (2011), Văn chương, bạn đọc, sáng tạo Nxb Đại học sư

phạm, Hà Nội

25 Phan Trọng Luận (2011), Văn học nhà trường – Nhận diện, tiếp cận, đổi

mới Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội

26 Phương Lựu ( chủ biên, 1997), Lí luận văn học Nxb Giáo dục, Hà Nội

27 Lê Đức Ngọc (2013), Đo lường và đánh giá hoạt động học tập, Trung tâm

kiểm định, đo lường và đánh giá chất lượng giáo dục, Hà Nội

5

28 Trần Đình Sử ( 2000), Lí luận và phê bình văn học ( Những vấn đề và quan

niệm hiện đại) Nxb Giáo dục, Hà Nội

29 Đặng Thiêm (2007), Cùng học sinh khám phá qua mỗi giờ văn Nxb Giáo

dục, Hà Nội

30 Trần Nho Thìn ( 2003), Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hoá

Nxb Giáo dục, Hà Nội

31 Đinh Thị Kim Thoa (2012), Tâm lý học dạy học Nxb Đại học Quốc gia, Hà

Nội

32 Nguyễn Cảnh Toàn ( 1998), Quá trình dạy tự học Nxb Giáo dục, Hà Nội

33 Nguyễn Thế Truyền (2007), Vui học Tiếng Việt tập 2 Nxb Giáo dục, Hà

Nội

34 Nguyễn Văn Tùng (2012), Lí luận văn học và đổi mới đọc hiểu tác

phẩm.Nxb Giáo dục, Hà Nội

35 M Gorky (1970), Gorky bàn về văn học, tập 1 Nxb Văn học, Hà Nội