Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh cho định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường khu vực hạ long – cẩm phả, tỉnh quảng ninh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --- Nguyễn Thị Lan Hương NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN NHÂN SINH CHO ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-

Nguyễn Thị Lan Hương

NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN NHÂN SINH CHO ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG KHU VỰCHẠ LONG - CẨM PHẢ, TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-

Nguyễn Thị Lan Hương

NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN NHÂN SINH CHO ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG KHU VỰC HẠ LONG - CẨM PHẢ, TỈNH QUẢNG NINH

Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường

Mã số: 60850101

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

GS.TS Nguyễn Cao Huần

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành luận văn này, tác giả xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, cô giáo trong Khoa Địa lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và Bộ môn Sinh thái Cảnh quan và Môi trường đã tận tình chỉ bảo và giúp đỡ tác giả trong quá trình thực hiện và hoàn thiện luận văn

Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới GS.TS Nguyễn Cao Huần, người đã tận tình chỉ bảo và giúp đỡ tác giả trong suốt thời gian học tập

và thực hiện luận văn này

Tác giả xin cảm ơn chủ nhiệm đề tài Nafosted MS 105.07 – 2013.19 đã tạo điều kiện và hỗ trợ cho học viên trong quá trình thực hiện luận văn

Cảm ơn sự giúp đỡ và động viên của gia đình, bạn bè trong suốt quá trình học tập cũng như trong quá trình thực hiện luận văn

Do thời gian và trình độ còn nhiều hạn chế nên luận văn chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp tích cực của quý thầy

cô và các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 2 năm 2015

NGUYỄN THỊ LAN HƯƠNG

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG iii

DANH MỤC HÌNH iv

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CẢNH

QUAN NHÂN SINH Error! Bookmark not defined.

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tàiError! Bookmark not defined.

1.1.1 Các nghiên cứu về cảnh quan nhân sinh trên thế giớiError! Bookmark

not defined.

1.1.2 Các nghiên cứu cảnh quan nhân sinh ở Việt NamError! Bookmark not

defined.

1.1.3 Các công trình nghiên cứu có liên quan ở khu vực Hạ Long – Cẩm Phả

Error! Bookmark not defined.

1.2 Một số vấn đề cơ bản về cảnh quan nhân sinhError! Bookmark not defined.

1.2.1 Khái niệm, cấu trúc và phân loại cảnh quan nhân sinhError! Bookmark

not defined.

1.2.2 Tính chất khác biệt của cảnh quan nhân sinhError! Bookmark not

defined.

1.2.3 Sự biến đổi cảnh quan nhân sinh Error! Bookmark not defined.

1.3 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

1.3.1 Quan điểm nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

1.3.2 Phương pháp và quy trình nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 2 CẢNH QUAN NHÂN SINH KHU VỰC HẠ LONG - CẨM PHẢ,

TỈNH QUẢNG NINH Error! Bookmark not defined.

2.1 Các yếu tố thành tạo cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm PhảError! Bookmark not defined.

2.1.1 Vị trí địa lý – yếu tố ảnh hưởng gián tiếp tới thành tạo cảnh quan nhân

sinh khu vực Hạ Long – Cẩm Phả Error! Bookmark not defined.

ii

2.1.2 Đặc điểm và vai trò chủ đạo của các hợp phần tự nhiên trong thành tạo

cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm PhảError! Bookmark not

defined.

2.1.3 Con người và các hoạt động khai thác tài nguyên – yếu tố quyết định sự

hình thành và phát triển cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long - Cẩm Phả

Error! Bookmark not defined.

2.2 Đặc điểm và sự phân bố cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm PhảError! Bookmark not defined 2.2.1 Nguyên tắc, chỉ tiêu và hệ thống phân loại cảnh quan nhân sinh Error!

Bookmark not defined.

2.2.2 Đặc điểm cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm Phả Error!

Bookmark not defined.

CHƯƠNG 3 PHÂN TÍCH CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG NẢY SINH VÀ ĐỀ

XUẤT HƯỚNG SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ CẢNH QUAN KHU VỰC HẠ LONG –

CẨM PHẢ, TỈNH QUẢNG NINH Error! Bookmark not defined.

3.1 Hiện trạng môi trường và vấn đề tai biến thiên nhiên nảy sinh trong các cảnh

quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm Phả, tỉnh Quảng NinhError! Bookmark not defined.

3.1.1 Khái quát hiện trạng môi trường và tai biến thiên nhiên khu vực Hạ

Long – Cẩm Phả Error! Bookmark not defined.

3.1.2 Hiện trạng môi trường ở một số dạng cảnh quan nhân sinh tiêu biểu 49

3.2 Dự báo xu thế biến đổi cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm PhảError! Bookmark not defined 3.2.1 Phân tích quy hoạch phát triển và khai thác tài nguyên tại khu vựcError!

Bookmark not defined.

3.2.2 Xu thế biến đổi cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm Phả

Error! Bookmark not defined.

3.3 Định hướng sử dụng hợp lý và bảo vệ môi trường các cảnh quan nhân sinh

khu vực Hạ Long – Cẩm Phả Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Nguyên tắc chung Error! Bookmark not defined.

3.3.2 Định hướng sử dụng hợp lý và bảo vệ môi trường các cảnh quan nhân

sinh khu vực nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

iv

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Các khái niệm chính liên quan đến mục tiêu và hướng lựa chọn chỉ tiêu

cảnh quan cho phân tích biến đổi cảnh quan Error! Bookmark not defined.

Bảng 1.2 Hệ thống phân loại CQNS ở Kon Tum Error! Bookmark not defined.

Bảng 1.3 Hệ thống phân vị và chỉ tiêu phân loại CQNS Việt NamError! Bookmark not defined.

Bảng 2.1 Trữ lượng than đã được tìm kiếm thăm dò vùng Hạ Long - Cẩm PhảError! Bookmark not defined.

Bảng 2.2 Trữ lượng và phân bố khoáng sản, vật liệu xây dựng vùng Hạ Long -

Cẩm Phả Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.3 Thống kê diện tích các loại hình sử dụng đất khu vực Hạ Long - Cẩm Phả

(ha) Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.4 Hệ thống đơn vị và chỉ tiêu phân loại cảnh quan nhân sinh ở Hạ Long –

Cẩm Phả 40

Bảng 3.1 Hiện trạng môi trường và tai biến thiên nhiên ở các nhóm dạng cảnh quan

nhân sinh 49

Bảng 3.2 Chất lượng môi trường không khí tại khu khai thác, chế biến và kinh

doanh than Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.3 Kết quả đo độ bụi tại công ty than Cao Sơn (2011)Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.4 Chất lượng môi trường không khí tại khu vực hoạt động của khu công

nghiệp, nhà máy Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.5 Kết quả phân tích nguồn nước mặt vùng khai thác than Hạ Long - Cẩm

Phả Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.6 Kết quả quan trắc môi trường đất tại khu vực gần bãi khai thác thanError! Bookmark not defined.

Bảng 3.7 Kết quả quan trắc không khí tại các tuyến giao thông chính tại khu vực

Hạ Long – Cẩm Phả Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.8 Chất lượng môi trường không khí khu đô thị, dân cư tập trung và khu du

lịch Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.9 Chất lượng môi trường không khí khu vực chôn lấp rácError! Bookmark not defined.

Bảng 3.10 Chất lượng môi trường nước cung cấp cho sinh hoạt khu vực Hạ Long –

Cẩm Phả Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.11 Kết quả quan trắc chất lượng nước giếngError! Bookmark not defined.

Bảng 3.12 Kết quả quan trắc nước thải sinh hoạt Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.13 Kết quả quan trắc nước thải công nghiệp và bãi rác khu vực Hạ Long -

Cẩm Phả Error! Bookmark not defined.

Bảng 3.14 Kết quả quan trắc môi trường đất tại vùng sản xuất nông nghiệpError! Bookmark not defined.

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Quan niệm về cảnh quan văn hóa (Carl Sauer, 1926)Error! Bookmark not defined.

Hình 1.2 Chỉ tiêu cảnh quan (Atilia Peano & Claudia Casatela, 2011)Error! Bookmark not defined.

Hình 1.3 Mối quan hệ giữa con người và cảnh quan (A.P.A Vink, 1983)Error! Bookmark not defined.

Hình 1.4 Các dạng cảnh quan nhân sinh ở Kon Tum (Nguyễn Đăng Hội, 2004)Error! Bookmark not defined.

Hình 1.5 Mô hình cấu trúc cảnh quan nhân sinh (Nguyễn Cao Huần, Trần Anh

Tuấn, 2002) Error! Bookmark not defined.

Hình 1.6 Phân loại cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm PhảError! Bookmark not defined.

Hình 1.7 Các bước nghiên cứu cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm Phả,

tỉnh Quảng Ninh Error! Bookmark not defined.

6

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hóa hiện đại hóa với những bước đi vững chắc, đạt được những thành tựu lớn cả trong lĩnh vực khoa học và phát triển kinh tế xã hội Bên cạnh những thành tựu như vậy, thực tiễn cho thấy thiên nhiên đang ngày càng chịu sức ép mạnh mẽ từ phía con người: nạn khai thác tài nguyên thiên nhiên thiếu cơ sở khoa học, lạm dụng tài nguyên tái tạo, lãng phí tài nguyên không tái tạo, trình độ công nghệ vẫn chưa cao, trình độ dân trí chưa đồng đều… Điều này đã tác động tiêu cực đến cảnh quan và làm cho tiềm năng dự trữ tài nguyên của cảnh quan bị giảm sút nghiêm trọng Chính do những tác động đó

mà các đơn vị cảnh quan nhiệt đới gió mùa của Việt Nam ở nhiều nơi không còn giữ được cấu trúc, chức năng của mình, hệ quả là tạo ra những đơn vị cảnh quan nhân sinh với đặc điểm cấu trúc, chức năng mới mà trong đó nguồn tài nguyên dự trữ nghèo nàn và kém bền vững

Khu vực Hạ Long – Cẩm Phả nằm ở trung tâm của tỉnh Quảng Ninh, nơi giao lưu văn hóa, phát triển kinh tế và du lịch.Đây là khu vực có vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế của tỉnh,vừa có tài nguyên khoáng sản than đá phong phú lại nằm bên vịnh Hạ Long – di sản thiên nhiên thế giới, tạo điều kiện phát triển ngành

du lịch đa dạng nhiều loại hình Tuy nhiên, trong những năm qua, hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đã tác động tới cảnh quan nơi đây, đặc biệt là di sản vịnh Hạ Long Hơn thế nữa, hệ quả của mối tác động tổng hợp và đa chiều này đã và đang làm thay đổi mạnh mẽ cảnh quan theo hướng tiêu cực, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống dân cư, chiến lược phát triển kinh

tế xã hội của khu vực cũng như của cả tỉnh

Từ những yêu cầu bức xúc cả về cơ sở lý luận và thực tiễn đặt ra như vậy chúng ta cần phải đi sâu nghiên cứu tổng hợp, cụ thể các hợp phần tự nhiên, nghiên cứu mối quan hệ giữa con người với tự nhiên đồng thời tìm ra xu thế phát triển của chúng với mục tiêu khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường Nhằm góp phần giải quyết những nhiệm vụ cấp bách và thiết thực nói trên, trong

khuôn khổ đề tài Nafosted MS 105.07 – 2013.19, luận văn với tiêu đề “Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh cho định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo

vệ môi trường khu vực Hạ Long – Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh” đã được lựa chọn

nghiên cứu và hoàn thành

2 Mục tiêu nghiên cứu

Làm rõ đặc điểm của các cảnh quan nhân sinh và các vấn đề môi trường nảy sinh làm cơ sở đề xuất sử dụng hợp lývà bảo vệ môi trường các cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm Phả của tỉnh Quảng Ninh

3 Nội dung nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu trên, học viên đã tiến hànhthu thập các tài liệu về cơ sở lý luận cảnh quan nhân sinh cũng như các số liệu, tài liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội liên quan đến khu vực nghiên cứu, nhằm thực hiện những nội dung chính sau:

- Xây dựng cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu cảnh quan nhân sinh

- Đặc điểm và sự phân hóa cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm Phả

- Phân tích các vấn đề môi trường chính và tai biến thiên nhiên nảy sinh trong các cảnh quan nhân sinh

- Dự báo xu thế biến đổi cảnh quan nhân sinh

- Định hướng sử dụng hợp lý và bảo vệ môi trường các cảnh quan nhân sinh

khu vực nghiên cứu

4 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: khu vực Hạ Long – Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh

- Phạm vi khoa học:

+ Tập trung nghiên cứu cảnh quan nhân sinh (phần đất liền) khu vực Hạ Long – Cẩm Phả

+ Đề xuất không gian sử dụng hợp lý và bảo vệ môi trườngtrong các cảnh

quan khu vực nghiên cứu

5 Cơ sở tài liệu thực hiện luận văn

Các tài liệu về lý thuyết:Các giáo trình, sách chuyên khảo trong và ngoài

nước về cảnh quan nói chung và cảnh quan nhân sinh nói riêng (cấu trúc cảnh quan, chức năng cảnh quan), khoa học môi trường và phát triển bền vững (tài nguyên và môi trường đất, nước; sử dụng hợp lý tài nguyên)

Các tài liệu về khu vực nghiên cứu:

8

- Các dữ liệu bản đồ hợp phần ở khu vực (Bản đồ địa chất, bản đồ địa mạo,

bản đồ thổ nhưỡng, bản đồ hiện trạng sử dụng đất ở tỷ lệ 1/100.000)

- Các số liệu về kinh tế - xã hội, hiện trạng môi trường và các quy hoạch kinh

tế - xã hội, quy hoạch khai thác than, quy hoạch môi trường của khu vực cũng như

cả tỉnh Quảng Ninh

- Các tài liệu thu thập được trong quá trình tham gia thực hiện đề tài Nafosted

MS 105.07 – 2013.19

- Các tài liệu nghiên cứu của học viên trong thời gian thực hiện luận văn

6 Các kết quả đạt được

- Đã làm rõ đặc điểm và sự phân bố cảnh quan nhân sinh khu vực nghiên cứu

- Đã đề xuất hướng sử dụng và bảo vệ môi trường các cảnh quan nhân sinh tại khu vực nghiên cứu

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

- Ý nghĩa khoa học: Đề tài luận văn góp phần làm phong phú hướng nghiên

cứu cảnh quan nhân sinh trong hệ thống cơ sở lý luận về cảnh quan học nói chung

và cảnh quan nhân sinh nói riêng

- Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu tạo cơ sở dữ liệu về điều kiện tự

nhiên, tài nguyên thiên nhiên và các phương án định hướng sử dụng cảnh quan, đây

là cơ sở khoa học phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường khu vực

Hạ Long – Cẩm Phả

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm có các chương như sau:

Chương 1 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu cảnh quan nhân sinh khu vực

Hạ Long – Cẩm Phả

Chương 2 Cảnh quan nhân sinh khu vực Hạ Long – Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh Chương 3 Phân tích các vấn đề môi trường chính nảy sinh và đề xuất hướng sử dụng và bảo vệ cảnh quan khu vực Hạ Long – Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1 Armand (1982), Khoa học về cảnh quan, NXB Khoa học & Kỹ thuật, Hà Nội

2 Nguyễn Cao Huần, Trần Anh Tuấn (2002), Nghiên cứu phân loại cảnh quan nhân sinh Việt Nam, Thông báo khoa học của các trường đại học – Khoa học

địa lý, Bộ GD & ĐT

3 Nguyễn Đăng Hội (2004), Nghiên cứu, đánh giá cảnh quan nhân sinh lãnh thổ Kon Tum phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên đất, rừng, Luận án tiến sỹ địa lý,

Hà Nội

4 Nguyễn Đăng Hội (2007), Quan điểm tiếp cận nhân sinh trong nghiên cứu cảnh quan địa lý hiện đại, Journal of Science of Hanoi National University of

Education Natural Science, Volume 52, Number 4, pp 180 – 187

5 Nguyễn Đình Giang (2005), Cảnh quan rừng trong sự biến đổi và diễn thế nhân tác các cảnh quan tự nhiên – nhân sinh ở Yên Bái, Tạp chí khoa địa lý,

Đại học sư phạm Hà Nội

6 A.G Ixatrenko (1969), Cơ sở cảnh quan học và phân vùng địa lý tự nhiên,

NXB Khoa học

7 Vũ Tự Lập (1976), Cảnh quan địa lý miền Bắc Việt nam, NXB Khoa học & Kỹ

thuật, Hà Nội

8 Trần Thị Phương (2009), Nghiên cứu cảnh quan nhân sinh Thành phố Vinh phục vụ mục tiêu phát triển bền vững, Luận văn thạc sỹ khoa học, Hà Nội

9 UBND Tỉnh Quảng Ninh (2013), Báo cáo quan trắc hiện trạng môi trường tỉnh Quảng Ninh

10 UBND Tỉnh Quảng Ninh (2013), Quy hoạch xây dựng vùng tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và ngoài 2050

11 UBND Tỉnh Quảng Ninh (2014), Quy hoạch môi trường tỉnh Quảng Ninh đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030; Quy hoạch môi trường vịnh Hạ Long đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, Tập đoàn Nippon Koie – Nhật Bản thực hiện

12 UBND Tỉnh Quảng Ninh (2008), Quy hoạch bảo vệ môi trường vùng Hạ Long – Cẩm Phả - Yên Hưng đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020