Độc lập tư pháp và việc bảo đảm quyền con người

Chính vì vậy, vấn đề bảo đảm, bảo vệ quyền con người đã trở thành một yếu tố không thể thiếu khi hoạch định chính sách, pháp luật và quan hệ đối ngoại của các quốc gia.. Do đó, việc nghi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐẶNG THUỲ DƯƠNG

ĐỘC LẬP TƯ PHÁP

VÀ VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐẶNG THUỲ DƯƠNG

ĐỘC LẬP TƯ PHÁP

VÀ VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI

Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật

Mã số: 60 38 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Phạm Hồng Thái

Hà Nội – 2015

MỤC LỤC

Trang Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục các hình vẽ

MỞ ĐẦU 1

1 Đặt vấn đề 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Tình hình nghiên cứu 2

1.4 Tính mới và những đóng góp của luận văn 3

1.5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

2 Địa điểm và phương pháp nghiên cứu 5

2.1 Địa điểm nghiên cứu 5

2.2 Phương pháp nghiên cứu 5

3 Kết cấu luận văn 6

CHƯƠNG 1 - TƯ PHÁP VÀ ĐỘC LẬP TƯ PHÁP Error! Bookmark not defined 1.1 Tư pháp Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm tư pháp Error! Bookmark not defined 1.1.2 Hoạt động tư pháp Error! Bookmark not defined

1.2 Độc lập tư pháp Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm độc lập tư pháp Error! Bookmark not defined 1.2.2 Các tiêu chí về độc lập tư pháp Error! Bookmark not defined 1.2.3 Các điều kiện bảo đảm độc lập tư pháp Error! Bookmark not defined

1.3 Độc lập tư pháp và Nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG II - MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐỘC LẬP TƯ PHÁP VÀ QUYỀN CON

NGƯỜI Error! Bookmark not defined 2.1 Khái quát về quyền con người Error! Bookmark not defined

2.1.1 Khái niệm và nội dung quyền con người Error! Bookmark not defined 2.1.2 Cơ chế pháp lý bảo đảm quyền con người Error! Bookmark not defined

2.2 Sự cần thiết, ý nghĩa của độc lập tư pháp với việc bảo đảm quyền con người

Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Độc lập tư pháp giúp bảo đảm khả năng kiểm soát hành vi xâm hại quyền con

người của cơ quan nhà nước Error! Bookmark not defined

2.2.2 Độc lập tư pháp giúp bảo đảm khả năng thực thi công lý của hệ thống Tòa án

với những vi phạm nhân quyền Error! Bookmark not defined

2.2.3 Độc lập tư pháp giúp bảo đảm khả năng xét xử khách quan, vô tư của Tòa án

và Thẩm phán Error! Bookmark not defined

2.3 Các quyền con người có liên hệ chặt chẽ với độc lập tư phápError! Bookmark not defined.

2.3.1 Quyền có một phiên tòa độc lập, khách quan, công khai và kịp thời Error!

Bookmark not defined.

2.3.2 Quyền có một phiên tòa công bằng Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 - ĐỘC LẬP TƯ PHÁP VÀ VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined 3.1 Độc lập tư pháp ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined

3.1.1 Khái quát “tư pháp” và “độc lập tư pháp” qua các bản Hiến pháp Error!

Bookmark not defined.

3.1.2 Quan điểm về “tư pháp” ở Việt Nam hiện nayError! Bookmark not defined.

3.1.3 Quan điểm về độc lập tư pháp ở Việt Nam hiện nayError! Bookmark not

defined.

3.1.4 Khái quát về cơ cấu tổ chức hệ thống Tòa án ở Việt Nam theo quy định của

Hiến pháp 2013 và Luật TCTAND 2014 Error! Bookmark not defined

3.1.5 Thực trạng độc lập tư pháp ở Việt Nam hiện nayError! Bookmark not defined.

3.1.6 Nhận xét chung Error! Bookmark not defined

3.2 Thực trạng độc lập tư pháp và ảnh hưởng đến việc bảo đảm quyền con người ở

Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined

3.2.1 Kết quả đạt được Error! Bookmark not defined

3.2.2 Một số hạn chế, bất cập về độc lập tư pháp và ảnh hưởng đến việc bảo đảm

quyền con người ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined

3.3 Một số quan điểm, giải pháp nâng cao độc lập tư pháp để bảo đảm quyền con

người ở Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

1.1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Quyền con người là một giá trị cao quý, là thành quả đấu tranh chung của toàn thể nhân loại Xây dựng một xã hội mà trong đó tất cả mọi người đều được tự do và hưởng các quyền con người một cách thực chất, đầy đủ và bình đẳng là một vấn đề cấp thiết được đặt ra đối với các quốc gia trên thế giới, nhất là trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay

Chính vì vậy, vấn đề bảo đảm, bảo vệ quyền con người đã trở thành một yếu tố không thể thiếu khi hoạch định chính sách, pháp luật và quan hệ đối ngoại của các quốc gia Một trong những bảo đảm quan trọng hàng đầu là sự độc lập của tư pháp, bởi đó là điều kiện tiên quyết để giới hạn và kiểm soát quyền lực nhà nước, từ đó nhằm đảm bảo, bảo vệ quyền con người

Vấn đề độc lập tư pháp đã được ghi nhận không chỉ trong nhiều văn kiện quốc

tế mà trong cả Hiến pháp và pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới Chẳng hạn,

Điều 104 Hiến pháp Ý năm 2003 quy định “Cơ quan tư pháp tự chủ và độc lập với mọi quyền lực khác” [49, tr.9]; Điều 138 Hiến pháp An-giê-ri năm 2002 quy định

“Quyền lực tư pháp là độc lập Nó được thực thi trong khuôn khổ pháp luật” [49, tr.9]; Điều 64 Hiến pháp Cộng hòa Pháp năm 2005 quy định “Tổng thống nước Cộng hòa là nhà bảo trợ cho sự độc lập của cơ quan tư pháp” [49, tr.9]

Riêng đối với Việt Nam, nguyên tắc độc lập tư pháp không được ghi nhận một cách trực tiếp và chính thức trong Hiến pháp Việt Nam, mà thông qua một hình thức gián tiếp khác, đó là khẳng định tính độc lập của Thẩm phán trong quá trình

xét xử Khoản 2 Điều 103 Hiến pháp Việt Nam khẳng định “Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm” [28]

Có thể khẳng định sự độc lập tư pháp ngày càng trở thành yếu tố cần thiết trong xây dựng nhà nước pháp quyền, bảo đảm, bảo vệ công lý, mà ở đó quyền con người được bảo đảm ở mức độ cao nhất Đây thực sự là một vấn đề được rất nhiều nhà

khoa học, luật gia, cũng như những nhà lập pháp quan tâm và chú trọng Do đó, việc nghiên cứu độc lập tư pháp và việc bảo đảm quyền con người rất bổ ích, đặc biệt đối với Việt Nam đang trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay Sự độc lập của tư pháp chắc chắn là tiêu chí cốt lõi để Việt Nam thiết lập một nền tư pháp công bằng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người Mà thực tế hiện nay, những quy định pháp luật về cơ chế bảo đảm cho việc thực thi nguyên tắc độc lập tư pháp ở Việt Nam vẫn còn chưa hiệu quả và nhiều hạn chế

Đó là lý do tác giả chọn đề tài “Độc lập tư pháp và việc bảo đảm quyền con người” làm luận văn thạc sỹ

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

a) Mục tiêu tổng quát

Mục tiêu tổng quát là nghiên cứu, đánh giá cơ chế bảo đảm tính độc lập tư pháp với việc bảo đảm quyền con người theo quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam

b) Mục tiêu cụ thể

Mục tiêu cụ thể của luận văn là trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thông qua phân tích đánh giá thực tiễn xác định các yếu tố cần thiết nhằm nâng cao tính độc lập tư pháp nhằm bảo đảm, bảo vệ quyền con người ở Việt Nam hiện nay

1.3 Tình hình nghiên cứu

Liên quan đến vấn đề độc lập tư pháp và quyền con người cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu và nhiều bài viết về các đề tài này, như:

(i) Luận án tiến sỹ của Tô Văn Hòa, Tính độc lập của Tòa án – Nghiên cứu

pháp lý về các khía cạnh lý luận, thực tiễn ở Đức, Mỹ, Pháp, Việt Nam và các kiến nghị đối với Việt Nam, NXB Lao động, Hà Nội, 2007

(ii) Bài viết “Những bảo đảm cho nguyên tắc Tòa án độc lập xét xử có hiệu lực thực tế” của GS.TS Nguyễn Đăng Dung đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số

19 năm 2007; và “Quyền tư pháp trong mối quan hệ với các quyền lập pháp, hành pháp theo nguyên tắc phân chia quyền lực” đăng trên Tạp chí Luật học số 25 năm

2009

(iii) Luận án tiến sỹ của TS Lưu Tiến Dũng, Những vấn đề về độc lập xét xử

trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta tại Học viện Khoa học xã

hội, 2011

(iv) Luận văn Thạc sỹ Luật của Ngô Thị Thanh, Bảo đảm quyền con người

trong hoạt động xét xử vụ án hình sự, bảo vệ tại Khoa Luật năm 2013

trong việc thu hồi đất: qua thực tiễn ở tỉnh Quảng Bình, bảo vệ tại Khoa Luật năm

2013

Có thể nói vấn đề độc lập tư pháp không còn là điều mới mẻ trên thế giới và điều này được ghi nhận trong Hiến pháp của nhiều quốc gia, tuy nhiên vấn đề độc lập tư pháp mới được đặt ra trong những năm gần đây ở Việt Nam Nhìn chung những nghiên cứu ở Việt Nam đều chỉ đề cập đến hoặc tính độc lập tư pháp hoặc cơ chế bảo đảm quyền con người trong từng lĩnh vực cụ thể mà không đề cập rõ ràng tới vai trò của độc lập tư pháp trong việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người; cũng như chưa đề cập đến quy định của pháp luật quốc tế về những điều kiện bảo đảm sự độc lập tư pháp một cách toàn diện và hệ thống

1.4 Tính mới và những đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu có tính hệ thống về tính độc lập tư pháp gắn với việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người, thể hiện ở các nội dung cơ bản sau đây:

- Làm rõ được vai trò của độc lập tư pháp trong việc bảo đảm quyền con người

và mối liên hệ giữa quyền con người với độc lập tư pháp;

- Chỉ ra được những tiêu chí đảm bảo tính độc lập tư pháp theo quy định của pháp luật quốc tế, cụ thể là Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền 1948, Bộ luật tiêu chuẩn tối thiểu về độc lập tư pháp của Hiệp hội Luật sư thế giới 1982, Tuyên bố quốc tế Montreal về độc lập tư pháp 1983, Các nguyên tắc cơ bản của Liên hợp quốc về độc lập tư pháp do Đại hội đồng thông qua năm 1985, Bộ nguyên tắc Bangalore về Đạo đức tư pháp 2002; và pháp luật một số nước;

- Phân tích, đánh giá đúng thực trạng các quy định của pháp luật Việt Nam về độc lập tư pháp và ảnh hưởng đến việc bảo đảm, bảo vệ quyền con người theo Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014 (có hiệu lực từ ngày 01-6-2015, sau đây gọi tắt là “Luật TCTAND”)

- Chỉ ra những yếu tố cần thiết để nâng cao tính độc lập tư pháp nhằm bảo đảm, bảo vệ quyền con người ở Việt Nam

Với những điểm mới nêu trên, Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho các nhà lập pháp; hỗ trợ có hiệu quả trong công tác thực tiễn của tác giả cũng như các cán bộ làm công tác xét xử tại Toà án nhân dân

1.5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a) Đối tượng nghiên cứu

- Vai trò của độc lập tư pháp trong việc bảo đảm quyền con người;

- Tiêu chí đảm bảo tính độc lập tư pháp theo quy định một số văn kiện quốc tế

và pháp luật một số quốc gia;

- Quy định của pháp luật Việt Nam về tính độc lập tư pháp;

- Thực trạng độc lập tư pháp và ảnh hưởng đến việc bảo đảm quyền con người

ở Việt Nam hiện nay

b) Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài không: (i) phân tích các khái niệm về độc lập tư pháp và quyền con người, (ii) đi sâu vào nghiên cứu một cách chi tiết, cụ thể

về cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người; (iii) không phân tích trình tự thủ tục tố tụng của bất kỳ một ngành luật nào, như dân sự, hình sự, hành chính v.v về việc bảo đảm quyền con người theo quy định của pháp luật Việt Nam; (iv) đối với Việt Nam, đề tài sẽ không đi sâu phân tích việc so sánh giữa các quy định của Hiến pháp

2013 và những bản Hiến pháp trước (Hiến pháp 1946, 1960, 1980, 1992 (sửa đổi 2001)); giữa Luật TCTAND 2014 và Luật TCTAND 2002 về cơ cấu tổ chức và hoạt động của hệ thống Tòa án

Đề tài chỉ tập trung, nhấn mạnh vào những vấn đề sau:

(i) Phân tích, đánh giá những quy định về độc lập tư pháp của một số văn kiện pháp luật quốc tế căn bản nhất, không phân tích toàn bộ nội dung của văn kiện đó (ii) Phân tích, đánh giá việc bảo đảm độc lập tư pháp của một số quốc gia trên

cơ sở quy định của pháp luật quốc gia đó, không phân tích thực trạng thực thi (iii) Đánh giá vai trò của độc lập tư pháp với việc bảo đảm quyền con người và chỉ ra mối liên hệ giữa quyền con người với độc lập tư pháp

(iv) Thực trạng độc lập tư pháp và ảnh hưởng đến việc bảo đảm quyền con người ở Việt Nam hiện nay

Do Luật TCTAND 2014 vừa mới có hiệu lực, nên chưa thể đánh giá được tính hiệu quả của Luật trong việc áp dụng vào thực tế Ngoài ra, Luật TCTAND mới ra đời được hơn một năm nên pháp luật về tố tụng trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, vẫn chưa được sửa đổi cho phù hợp Do đó, không thể đánh giá thực trạng thực thi sự độc lập của tư pháp và bảo đảm quyền con người ở Việt Nam hiện nay Mà chỉ có thể phân tích, đánh giá dựa trên những quy định pháp luật hiện hành, cụ thể là trên hai văn bản chủ đạo là Hiến pháp 2013 và Luật TCTAND 2014

2 Địa điểm và phương pháp nghiên cứu

2.1 Địa điểm nghiên cứu

Do tính chất và phạm vi nghiên cứu nên đề tài được thực hiện tại Hà Nội trên

cơ sở thu thập tài liệu trong nước và nước ngoài ở thư viện, trên sách báo và trên

trang điện tử

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện trên cơ sở quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng, quan điểm của Đảng, Nhà nước và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật

Đồng thời, trong quá trình nghiên cứu, tác giả còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học truyền thống như phương pháp phân tích, phương pháp so sánh, phương pháp tổng hợp và phương pháp thực tiễn

3 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1: Tư pháp và độc lập tư pháp

Chương 2: Mối quan hệ giữa độc lập tư pháp và quyền con người

Chương 3: Độc lập tư pháp và việc bảo đảm quyền con người ở Việt Nam hiện

nay

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Tài liệu tiếng Việt

1 Nguyễn Hoàng Anh (2014), Tư pháp hành chính và vấn đề bảo vệ quyền con người, Cải cách tư pháp vì một nền liêm chính (sách chuyên khảo), NXB Đại

học Quốc gia, Hà Nội, tr 278-284

2 Nguyễn Cảnh Bình (2013), Hiến pháp Mỹ được làm ra như thế nào, tái bản

lần thứ 4 có bổ sung, Nhà xuất bản thế giới, Hà Nội

3 Trương Hòa Bình, Ngô Cường (2014), Hệ thống Tòa án của một số nước trên thế giới (Kinh nghiệm cho Việt Nam)

4 Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2/6/2005 của Bộ Chính trị

về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, đăng trên Báo Điện tử Đảng

Cộng Sản Việt Nam ngày 19-7-2006 tại địa chỉ http://123.30.190.43/tiengviet/tulieuvankien/vankiendang/details.asp?topic=191

&subtopic=279&leader_topic=&id=BT1261435099, truy cập ngày 26-2-2015

5 Bộ Tư pháp (2012), Báo cáo khảo sát thực trạng quản lý hành chính Tòa án nhân dân địa phương ở Việt Nam, Dự án 00058492, Chính phủ Việt Nam –

Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc

6 Lê Cảm (2012), Bàn về quyền tư pháp trong Hiến pháp Việt Nam sửa đổi, Sửa đổi,

bổ sung Hiến pháp 1992, Những vấn đề lý luận thực tiễn, Tập 1: Những vấn đề

chung về Hiến pháp và bộ máy nhà nước, NXB Hồng Đức, Hà Nội, tr.554-578

7 Nguyễn Văn Cương, Quyền tư pháp trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa - Những vấn đề đặt ra trong tình hình mới, đăng trên trang web của Bộ

Tư pháp ngày 24-5-2013 tại địa chỉ http://moj.gov.vn/ct/tintuc/Pages/nghien-cuu-trao-doi.aspx?ItemID=5931, truy cập ngày 28-2-2015

quốc gia, Hà Nội

9 Nguyễn Đăng Dung và Vũ Công Giao, Tư pháp độc lập – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn (kỳ 1),đăng trên Cổng thông tin điện tử Viện Nghiên cứu lập

pháp ngày 29-11-2012, tại địa chỉ