ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT LÊ LAN ANH ĐIỀU TRẦN TẠI ỦY BAN CỦA NGHỊ VIỆN MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆC ÁP DỤNG CHO HỘI ĐỒNG DÂN TỘC VÀ CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI VIỆT NAM LUẬN
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
LÊ LAN ANH
ĐIỀU TRẦN TẠI ỦY BAN CỦA NGHỊ VIỆN MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆC ÁP DỤNG CHO HỘI ĐỒNG DÂN TỘC VÀ CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
LÊ LAN ANH
ĐIỀU TRẦN TẠI ỦY BAN CỦA NGHỊ VIỆN MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆC ÁP DỤNG CHO HỘI ĐỒNG DÂN TỘC VÀ CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI VIỆT NAM
Chuyên ngành: Lý luận lịch sử nhà nước và pháp luật
Mã số: 60 38 01 01
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS VŨ CÔNG GIAO
HÀ NỘI – 2015
Trang 3iii
MỤC LỤC Lời cam đoan
Danh mục các chữ viết tắt i Danh mục các bảng ii
MỞ ĐẦU 1 Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM CỦA NGHỊ VIỆN MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VỀ ĐIỀU TRẦN Error!
Bookmark not defined
1.1 Những vấn đề lý luận về điều trần tại ủy ban của nghị viện Error!
Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm điều trần Error! Bookmark not defined 1.1.2 Mục đích, ý nghĩa của điều trần Error! Bookmark not defined 1.1.3 Chủ thể của điều trần Error! Bookmark not defined 1.1.4 Đối tượng được mời tham gia điều trần Error! Bookmark not defined 1.1.5 Nội dung của điều trần Error! Bookmark not defined 1.1.6 Thời điểm tổ chức và tính công khai của điều trầnError! Bookmark not defined.
1.1.7 Thủ tục điều trần Error! Bookmark not defined 1.1.8 Kết quả của hoạt động điều trần Error! Bookmark not defined 1.1.9 Khuôn khổ pháp lý về điều trần Error! Bookmark not defined.
1.2 Thực tiễn hoạt động điều trần tại ủy ban của nghị viện một số nước trên thế giới Error! Bookmark not defined.
1.2.1 Nghị viện Nhật Bản Error! Bookmark not defined 1.2.2 Nghị viện Hoa Kỳ Error! Bookmark not defined 1.2.3 Nghị viện Ba Lan Error! Bookmark not defined 1.2.4 Nghị viện New Zealand Error! Bookmark not defined.
Trang 4iv
1.3 Một số đánh giá về điều trần tại ủy ban của nghị viện các nước và bài học kinh nghiệm cho Quốc hội Việt Nam Error! Bookmark not defined.
1.3.1 Một số đánh giá về áp dụng điều trần tại ủy ban của nghị các nước Error! Bookmark not defined 1.3.2 Những bài học kinh nghiệm cho Quốc hội Việt NamError! Bookmark
not defined.
Chương 2 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CÓ TÍNH TƯƠNG ĐỒNG VỚI ĐIỀU TRẦN TẠI HĐDT VÀ CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI VIỆT NAM Error! Bookmark not defined 2.1 Giải trình: hoạt động có tính tương đồng với điều trần Error!
Bookmark not defined
2.2 Các quy định pháp luật liên quan đến hoạt động giải trình tại HĐDT
và các ủy ban của Quốc hội Việt Nam Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Các quy định trước khi Hiến pháp 2013 được ban hành Error!
Bookmark not defined.
2.2.2 Hiến pháp 2013 và các văn bản cụ thể hóa Hiến pháp Error!
Bookmark not defined.
2.3 Thực tiễn tổ chức các phiên giải trình tại HĐDT và các ủy ban của Quốc hội Việt Nam Error! Bookmark not defined.
2.3.1 Phiên giải trình đầu tiên và xu hướng phát triểnError! Bookmark not
defined.
2.3.2 Một số phiên giải trình tiêu biểu trong thời gian gần đây Error!
Bookmark not defined.
2.4 Những kết quả đạt được và những hạn chế của hoạt động giải trình Error!
Bookmark not defined
2.4.1 Những kết quả đạt được Error! Bookmark not defined 2.4.2 Những hạn chế và nguyên nhân Error! Bookmark not defined.
Trang 5v
Chương 3 ÁP DỤNG ĐIỀU TRẦN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA HĐDT
VÀ CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI NƯỚC TA HIỆN NAY Error!
Bookmark not defined
3.1 Sự cần thiết, cơ sở và phạm vi của việc áp dụng điều trần trong hoạt động của HĐDT và các ủy ban của Quốc hội Error! Bookmark not defined 3.2 Các nguyên tắc áp dụng điều trần vào hoạt động của HĐDT và các
ủy ban của Quốc hội Error! Bookmark not defined.
3.2.1 Góp phần phát huy dân chủ, tăng cường tính công khai, minh bạch trong hoạt động của Quốc hội Error! Bookmark not defined 3.2.2 Bảo đảm điều trần phải gắn với việc tăng cường vai trò đại diện, nắm bắt ý nguyện của người dân Error! Bookmark not defined 3.2.3 Bảo đảm phiên điều trần phải gắn với việc đổi mới tổ chức và hoạt động của các ủy ban của Quốc hội Error! Bookmark not defined 3.2.4 Bảo đảm điều trần phải góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của Quốc hội Error! Bookmark not defined.
3.3 Một số giải pháp áp dụng điều trần vào hoạt động của HĐDT và các
ủy ban của Quốc hội nước ta hiện nay Error! Bookmark not defined.
3.3.1 Tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý về hoạt động giải trình Error!
Bookmark not defined.
3.3.2 Đẩy mạnh tổ chức thông tin, tuyên truyền rộng rãi về điều trần trong hoạt động của Quốc hội Error! Bookmark not defined 3.3.3 Hoàn thiện tổ chức, hoạt động của HĐDT, các ủy ban của Quốc hội Error! Bookmark not defined 3.3.4 Tăng cường năng lực của bộ máy giúp việc của Quốc hội Error!
Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 6
Trang 6vi
Trang 71
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài luận văn
Có một sự thống nhất trong các nghiên cứu về nghị viện là duy trì một
hệ thống ủy ban mạnh sẽ tạo cho nghị viện khả năng tốt hơn để gây ảnh hưởng về mặt chính sách đối với công chúng và để giám sát tốt hơn đối với các hoạt động của ngành hành pháp [18, tr.37] Một trong những công cụ hữu hiệu được các ủy ban của nghị viện sử dụng để thực hiện các chức năng,
nhiệm vụ của mình là tổ chức phiên điều trần Đây là một cơ chế chính thức
để các ủy ban có thể thu thập thông tin về những vấn đề chính sách từ các cơ quan thuộc chính phủ, các chuyên gia từ bên ngoài, các tổ chức dân sự, các đối tượng có liên quan khác… nhằm mục đích tăng cường chất lượng của quá trình ra quyết định
Ở Việt Nam, trong điều kiện Quốc hội chưa hoạt động thường xuyên thì vai trò của HĐDT và các ủy ban ngày càng được coi trọng Quốc hội Việt Nam đã có những nỗ lực để đổi mới cơ cấu tổ chức, thẩm quyền và phương thức hoạt động của Ủy ban trong thời gian gần đây và thể hiện tập trung nhất
là trong Luật tổ chức Quốc hội 2015
Tuy nhiên, ở Việt Nam, điều trần chỉ mới được sử dụng dưới góc độ nghiên cứu mà chưa được sử dụng chính thức Trong Hiến pháp 2013, Luật tổ chức Quốc hội 2014 cũng chỉ quy định về vấn đề “giải trình” trước HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội chứ chưa quy định về “điều trần” Về mặt ngữ nghĩa tiếng Việt, giải trình và điều trần thể hiện tính chất hoàn toàn khác nhau Việc lựa chọn thuật ngữ “giải trình” vô hình trung đã thu hẹp đáng kể đối tượng mà các ủy ban của Quốc hội có thể nghe và cần phải nghe
Trang 82
Thực tế trong thời gian qua, HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội Việt
Nam đã tổ chức các phiên giải trình đối với các vấn đề được dư luận xã hội
quan tâm và đã nhận được phản hồi tích cực từ phía cử tri cả nước Tuy nhiên,
do chưa có quy định cụ thể về thủ tục tiến hành nên việc triển khai còn gặp nhiều khó khăn, trở ngại và chưa thống nhất Cách làm tùy thuộc vào sự sáng tạo của mỗi ủy ban Về cơ bản vẫn là sự giải trình, báo cáo của bộ ngành trước ủy ban về một vấn đề cụ thể kết hợp tham khảo thêm một số yếu tố của phiên điều trần của nghị viện các nước
Chính vì vậy, để tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động của HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội việc nghiên cứu áp dụng hình thức điều trần là vấn đề rất cần thiết và có ý nghĩa Việc áp dụng hình thức điều trần trong hoạt động của HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội sẽ mang lại những hiệu quả tích cực, giải quyết được những hạn chế trong họat động giải trình
hiện nay Xuất phát từ những lý do trên, tác giả chọn đề tài “Điều trần tại ủy
ban của nghị viện một số nước trên thế giới và việc áp dụng cho HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội Việt Nam” làm luận văn Thạc sĩ Luật học, chuyên
ngành Lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Liên quan đến điều trần tại các Ủy ban của Quốc hội, trong thời gian qua, đã có nhiều cá nhân và tổ chức tiến hành nghiên cứu dưới hình thức sách,
đề tài khoa học, luận án, báo cáo nghiên cứu chuyên đề, các bài báo, tạp chí khoa học Một số nghiên cứu tiêu biểu có thể kể như sau:
- TS Ngô Đức Mạnh, “Suy nghĩ về việc đổi mới tổ chức các Ủy ban
của Quốc hội”, Hiến kế lập pháp, số 5/2006
Trang 93
- Nghiên cứu sinh Trần Hồng Nguyên, “Nâng cao chất lượng hoạt
động lập pháp của Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” (2007), Luận án tiến sĩ luật học bảo vệ tại Học viện
Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
- GS.TS Trần Ngọc Đường “Thẩm tra các dự án luật, pháp lệnh của
HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội - Thực trạng và giải pháp”, Nghiên cứu
lập pháp, số 113, tháng 1/2008
- GS.TS Trần Ngọc Đường, Phát huy vai trò của HĐDT và các Ủy ban
của Quốc hội trong hoạt động lập pháp, Bài viết tại Hội thảo “Hoạt động của
các Ủy ban của Quốc hội - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” Viện nghiên cứu lập pháp, 8/2010
- Trung tâm Thông tin, Thư viện và Nghiên cứu khoa học, Văn phòng
Quốc hội, “Xây dựng quy trình làm việc mẫu của các Ủy ban của Quốc hội”,
Hà Nội, 2008
- PGS.TS Trương Thị Hồng Hà, Hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm chức
năng giám sát của Quốc hội, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2009
- TS Hoàng Thị Ngân, Về cách tiếp cận quyền giám sát của Quốc hội
của tác giả, bài viết in trong sách: Giám sát và cơ chế thực hiện quyền giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước ở nước ta hiện nay, Nxb Công an nhân
dân, Hà Nội, 2003
- GS.TS Trần Ngọc Đường, Quyền giám sát tối cao và một số suy nghĩ
về việc nâng cao hiệu lực và hiệu quả thực hiện quyền giám sát tối cao của Quốc hội, giám sát của Ủy ban thường vụ Quốc hội, HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội, bài viết in trong Kỷ yếu Đề tài khoa học cấp Bộ năm 2000 -
2001: Tăng cường giám sát của Quốc hội nước ta hiện nay, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Trang 104
- Nguyễn Đức Hiền, Nguyễn Quốc Thắng, Một vài suy nghĩ về nâng
cao hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội, bài viết in trong Kỷ yếu Hội
thảo khoa học về hoạt động giám sát của Quốc hội của Quốc hội, Văn phòng Quốc hội, Hà Nội, 1999
- Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Tăng cường hoạt động
giám sát của Quốc hội, Báo cáo tổng quan đề tài khoa học cấp Bộ, Hà Nội,
2000-2011
- Ủy ban Tư pháp của Quốc hội khoá XII, “Báo cáo kết quả đoàn nghiên
cứu về hoạt động giám sát của Quốc hội Đức và Na Uy”, Hà nội, 4/2010
- Đinh Thi Minh Thư, Mở rộng các hình thức liên hệ cử tri, Báo Đại
biểu nhân dân, 12/4/2010
- Đoàn Đình Anh, Điều trần ở HĐND tỉnh Hà Tĩnh, Báo Đại biểu nhân
dân, 30/7/2010
- Nguyễn Hải Long, Vấn đề pháp lý về điều trần, chất vấn tại HĐDT và
các Ủy ban của Quốc hội Việt Nam, Trang thông tin điện tử của Trung tâm
02/11/2010
- Nguyễn Đức Lam, Hoàng Minh Hiếu, John Patterson, Kit Dawnay,
Điều trần tại Ủy ban: Nghiên cứu khả năng áp dụng ở Việt Nam, Báo cáo
nghiên cứu thực hiện trong khuôn khổ Dự án “Tăng cường năng lực của các
cơ quan đại diện ở Việt Nam”, Văn phòng Quốc hội, Hà Nội, 2011
- TS Nguyễn Sĩ Dũng, Giải trình hay điều trần? Báo lao động điện tử,
- TS Nguyễn Sĩ Dũng (chủ biên), Giám sát của Quốc hội dưới góc nhìn
tham chiếu, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2004
Trang 115
- TS Ngô Huy Cương, Điều trần ủy ban của Quốc hội và sự cần thiết
tiếp nhận chế định này ở Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 191,
tháng 3/2011
Qua khảo sát cho thấy, phần lớn các công trình nghiên cứu nói trên tập trung khảo cứu về hoạt động của cơ quan dân cử, trong đó có đề cập về điều trần tại các Ủy ban của Quốc hội
Một số ít công trình nghiên cứu trực tiếp về hoạt động điều trần, tuy nhiên các công trình đó mới đề cập đến một số khía cạnh của điều trần như vấn đề pháp lý, kinh nghiệm các nước mà chưa nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện
về lý luận và tổng kết thực tiễn hoạt động có tính tương đồng với điều trần (giải trình) ở Việt Nam, kiến nghị các biện pháp áp dụng điều trần vào hoạt động của HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội Việt Nam Hơn nữa, luận văn được tiến hành trong bối cảnh đã có những văn bản quan trọng liên quan đến hoạt động của ủy ban mới được ban hành như Hiến pháp 2013 và Luật tổ chức Quốc hội
2014 và có văn bản sắp được ban hành như Luật hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân Do vậy, việc lựa chọn và góc độ nghiên cứu của đề
tài “Điều trần tại ủy ban của nghị viện một số nước trên thế giới và việc áp dụng
cho HĐDT và các Ủy ban của Quốc hội Việt Nam” là không trùng lặp với các
công trình khoa học đã được công bố
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
3.1 Mục đích
Luận văn này được nghiên cứu hướng tới một số mục đích như sau:
- Góp phần tiếp tục hoàn thiện những vấn đề lý luận và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về tổ chức và hoạt động của HĐDT và các ủy ban của Quốc hội Việt Nam, trong đó có các văn bản quy định về cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và các văn bản quy định về quy trình, thủ tục hoạt động
Trang 126
TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt
1 Nguyễn Văn An, “Để hoàn thành các nhiệm vụ được giao, các thành
viên thường trực của các ủy ban đều đã trở thành các "anh Bảy, chị Nhật", Xem Hồng Thanh, “Trăn trở lập pháp”, có tại
http://www.nhandan.com.vn
2 Đoàn Đình Anh (2010), "Điều trần ở HĐND tỉnh Hà Tĩnh", Báo Đại
biểu nhân dân, 30/7/2010
3 Ngô Huy Cương, “Điều trần ủy ban của Quốc hội và sự cần thiết tiếp
nhận chế định này ở Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 191,
tháng 3/2011
4 Nguyễn Sĩ Dũng, “Giải trình hay điều trần?”, Báo lao động điện tử, tại
5 Nguyễn Sĩ Dũng, “Đổi mới nghị trường – Kỳ cuối: Phiên điều trần đầu
tiên”, Báo tuổi trẻ điện tử, tại
http://tuoitre.vn/tin/chinh-tri-xa- hoi/phong-su-ky-su/20110523/doi-moi-nghi-truong -ky-cuoi-phien-dieu-tran-dau-tien/439148.html
6 Trần Ngọc Đường (2008), “Thẩm tra các dự án luật, pháp lệnh của
HĐDT và các ủy ban của Quốc hội - Thực trạng và giải pháp”, Nghiên
cứu Lập pháp, (số 113)
7 Trần Ngọc Đường (2010), Phát huy vai trò của HĐDT và các ủy ban
của Quốc hội trong hoạt động lập pháp, Bài viết tại hội thảo “Hoạt động của các ủy ban của Quốc hội-Những vấn đề lý luận và thực tiễn”,
do Viện Nghiên cứu lập pháp tổ chức tại Quảng Ninh
Trang 137
8 Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh (2008), Tập
bài giảng Chính trị học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
9 Hội đồng Dân tộc (1993), Quy chế hoạt động của HĐDT, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội
10 Quỳnh Hoa-Phúc Hằng, “Bộ trưởng GTVT giải trình trước Ủy ban
11 Quỳnh Hoa-Phúc Hằng, “Tái cơ cấu nông nghiệp: Nâng cao chất
lượng, tính cạnh tranh”, có tại
http://www.vietnamplus.vn/tai-co-cau-nong-nghiep-nang-cao-chat-luong-tinh-canh-tranh/299764.vnp
12 Vũ Đức Khiển (2010), Cơ cấu thành viên HĐDT và các ủy ban của
Quốc hội-Cơ sở lý luận và thực tiễn, Bài viết tại hội thảo “Hoạt động của HĐDT và các ủy ban của Quốc hội-Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Hà Nội
13 Nguyễn Đức Lam (2007), Điều trần tại ủy ban : nghiên cứu khả năng
áp dụng ở Việt Nam, Bài cho Hội thảo “Vai trò của các ủy ban trong hoạt động lập pháp của Quốc hội”, Văn phòng Quốc hội,
28-29/6/2007
14 Nguyễn Đức Lam, Hoàng Minh Hiếu, John Patterson, Kit Dawnay
(2010), Báo cáo nghiên cứu điều trần của các ủy ban Nghị viện và khả
năng áp dụng ở Việt Nam, Hà Nội, 2010
15 Nguyên Lâm (2007), “Làm luật: thay đổi từ quan niệm”, Nhà Quản lý,
(số 46)
16 Tiểu Lâm (2009), "Điều trần - hoạt động "đột phá" ở Quốc hội",
Vietnamnet, 15/03/2009