Pháp luật về kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại việt nam

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT KINH TẾ NGẦM TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH HỢP PHÁP TẠI VIỆT NAM HIỆN NAYError!. “Kinh tế ngầm” thông thường được hiểu là các hoạt động sản xuất

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

PHẠM THỊ HÀ

PH¸P LUËT VÒ KIÓM SO¸T KINH TÕ NGÇM

TRONG HO¹T §éNG KINH DOANH HîP PH¸P T¹I VIÖT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

PHẠM THỊ HÀ

PH¸P LUËT VÒ KIÓM SO¸T KINH TÕ NGÇM

TRONG HO¹T §éNG KINH DOANH HîP PH¸P T¹I VIÖT NAM

Chuyên ngành: Luật kinh tế

Mã số: 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THỊ VÂN ANH

HÀ NỘI - 2015

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục ký hiệu, các chữ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục biểu đồ

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KINH TẾ NGẦM VÀ

PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT KINH TẾ NGẦM TRONG

HOẠT ĐỘNG KINH DOANH HỢP PHÁP TẠI VIỆT NAMError! Bookmark not defined 1.1 Khái quát về kinh tế ngầm Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm kinh tế ngầm Error! Bookmark not defined

1.1.2 Các loại kinh tế ngầm Error! Bookmark not defined

1.1.3 Nguyên nhân và các tác động của kinh tế ngầm trong hoạt động

kinh doanh hợp pháp với nền kinh tế Error! Bookmark not defined

1.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển khu vực kinh tế ngầm

trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt NamError! Bookmark not defined

1.2 Khái quát pháp luật về kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt

động kinh doanh hợp pháp tại Việt NamError! Bookmark not defined

1.2.1 Sự hình thành và phát triển của pháp luật về kiểm soát kinh tế

ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt namError! Bookmark not defined

1.2.2 Khái quát nội dung cơ bản của pháp luật về kiểm soát kinh tế

ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt NamError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT KINH

TẾ NGẦM TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH HỢP

PHÁP TẠI VIỆT NAM HIỆN NAYError! Bookmark not defined

2.1 Quy định hiện hành về kiểm soát hoạt động kinh tế ngầm

trong hoạt động kinh doanh hợp phápError! Bookmark not defined

2.1.1 Quy định về kiểm soát hoạt động kinh doanh của cá nhân hoạt

động thương mại độc lập, thường xuyên không phải đăng ký

kinh doanh Error! Bookmark not defined

2.1.2 Quy định về kiểm soát hoạt động kinh doanh nông lâm ngư

nghiệp, làm muối Error! Bookmark not defined

2.1.3 Quy định về pháp luật kiểm soát kinh tế ngầm - kinh tế chính

thức chưa được giám sát được Error! Bookmark not defined

2.2 Thực tiễn thực hiện pháp luật về kiểm soát kinh tế ngầm

trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt NamError! Bookmark not defined

2.2.1 Những thành tựu đạt được trong thực tiễn thực hiện pháp luật

về kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp

pháp tại Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.2.2 Những hạn chế trong thực tiễn thực hiện pháp luật về kiểm soát

kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt NamError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU

QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT KINH TẾ

NGẦM TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH HỢP PHÁP

TẠI VIỆT NAM Error! Bookmark not defined

3.1 Định hướng hoàn thiện pháp luật về quản lý và kiểm soát

khu vực kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp

tại Việt Nam Error! Bookmark not defined

3.2 Giải pháp hoàn thiện chính sách pháp luật nhằm kiểm soát

hiệu quả kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp

tại Việt Nam Error! Bookmark not defined

3.2.1 Cái cách chính sách thuế, kiểm soát chặt chẽ mức doanh thu chịu thuế

của cá nhân hoạt động thương mại không phải đăng ký kinh doanhError! Bookmark not defined

3.2.2 Kiểm soát chặt chẽ các luật liên quan đến bảo vệ người tiêu dùng

như luật giá, luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thực hiện

các văn bản liên quan đến xử phạt các hành vi xâm phạm đến

quyền lợi người tiêu dùng Error! Bookmark not defined

3.2.3 Tạo hành lang pháp lý chặt chẽ cho kinh tế ngầm trong hoạt

động kinh doanh hợp pháp tại Việt NamError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 6

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Nước ta là nước đang có nền kinh tế đang phát triển, việc chuyển đổi

cơ cấu nền kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa làm phát sinh các mối quan hệ về kinh tế phức tạp, trên cơ sở nền kinh tế đa thành phần, đa sở hữu Mặc dù các quy luật của nền kinh tế thị trường vẫn được tôn trọng nhưng không thể phủ nhận sự điều tiết mạnh mẽ của Nhà nước trong nền kinh tế, đặc biệt là các ngành kinh tế mũi nhọn và trọng yếu, được Nhà nước giám sát chặt chẽ Tuy nhiên, thể chế quản

lý mới và non trẻ của Nhà nước với nền kinh tế mới này cùng với các điều kiện đa dạng và phức tạp của nền kinh tế,… là điều kiện hình thành một khu vực kinh tế không nhỏ, nhưng hoàn toàn nằm ngoài sự quản lý và thống kê của Nhà nước, “Kinh tế ngầm” là một phần của khu vực đó

“Kinh tế ngầm” thông thường được hiểu là các hoạt động sản xuất, kinh doanh bất hợp pháp như ma túy, buôn lậu, cờ bạc, mại dâm,…, các hoạt động phi kinh doanh liên quan đến tạo thu nhập bất chính như tham nhũng, hối lộ,

cố ý làm thất thoát ngân sách Nhà nước… Tuy nhiên, tại thời điểm hiện nay, kinh tế ngầm cần được hiểu theo nghĩa rộng hơn, nó bao gồm cả các hoạt động kinh doanh hợp pháp nhưng không được giám sát bởi các cơ quan thuế

và các cơ quan kiểm tra khác như hoạt động kinh doanh của các cả nhân kinh doanh không phải đăng ký kinh doanh, của hộ gia đình, của thương nhân là cá nhân, thông thường, nền kinh tế ngầm phát triển mạnh tại các nước đang phát triển như Việt Nam, khi mà việc trao đổi, thanh toán ít qua một bên trung gian thống kê như Ngân hàng

Kinh tế ngầm có ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế quốc dân, đến ngân sách Nhà nước, tạo ra môi trường kinh doanh bất bình đẳng, giảm năng

2

lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước với thế giới, tạo môi trường kinh doanh nhỏ lẻ, quy mô vốn hạn chế, không đảm bảo an sinh xã hội cho người làm việc, bên cạnh đó, không thể phủ nhận vài trò của nền kinh tế ngầm trong nền kinh tế đang phát triển Khu vực kinh tế ngầm tạo công việc và nguồn thu nhập cho một số lượng không nhỏ người lao động, sự phát triển của khu vực này thông thường nằm ngoài các quy luật khách quan của kinh tế thị trường nên ít chịu ảnh hưởng trong giai đoạn suy thoái kinh tế thế giới hiện nay Hơn nữa, với việc song song đồng hành cùng phát triển với nền kinh tế “chính thống”, đã tạo nên sự thúc đẩy phát triển cho nền kinh tế “không chính thống” Sự phát triển trong khu vực kinh tế ngầm là thước đo vô hình của trình độ quản lý Nhà nước và tỷ lệ nghịch với trình độ này

Vì vậy, việc ra đời và thực thi các chính sách pháp luật nhằm kiểm soát kinh tế ngầm là nhiệm vụ hàng đầu trong quản lý Nhà nước, không thể nói rằng sẽ xóa bỏ được hoàn toàn nền kinh tế ngầm nhưng kiểm soát và hạn chế kinh tế ngầm luôn là một bài toàn khó, để trả lời các câu hỏi: Các hình thái kinh tế nào là hợp pháp nhưng được thống kê vào danh sách kinh tế ngầm? Biện pháp đã đề ra để giám sát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp? Quy định nào được tối ưu hóa, cần phải bổ sung để tăng cường giám sát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp nói riêng và kinh tế

ngầm tại Việt Nam nói chung? Do đó, tôi chọn đề tài nghiên cứu là “Pháp

luật về kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam” là đề tài luận văn thạc sỹ luật học

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của luận văn là nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành về việc kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp thông qua các chính sách pháp luật về quản lý hoạt động đăng ký kinh doanh và giám sát hoạt động kinh doanh của Nhà nước, các quy định và

3

chế độ về kế toán, kiểm toán, Ngân hàng liên quan đến giám sát kinh tế ngầm tại Việt Nam

Cùng với việc hệ thống và phân tích các chính sách pháp lý trên cơ

sở áp dụng thực tiễn của các chính sách này để đưa ra các giải pháp nhằm kiểm soát mạnh hơn kinh tế ngầm hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam hiện nay

Xuất phát từ mục đích nêu trên, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra của luận văn này là: Hệ thống hóa các quan điểm khoa học và làm rõ kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp, từ đó, tìm hiểu các quy định của pháp luật liên quan đến việc kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam Nhận xét, đánh giá các quy định của pháp luật Việt Nam hiện nay liên quan đến vấn đề kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp và đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật

về kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp này

3 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề về kinh tế ngầm thực sự giành được nhiều quan tâm của các nhà kinh tế và các chuyên gia pháp luật với nhiều cuộc điều tra, khảo sát và có

những kết quả nhất định như cuốn “Hoạt động không chính thức và môi

trường kinh doanh tại Việt Nam” – năm 2003 của Công ty tài chính quốc tế

(IFC) và Ngân hàng thế giới [10] hay đề tài nghiên cứu khoa học “Khu vực

kinh tế phi chính thức – Vấn đề đặt ra cho các nhà quản lý” – năm 2004 của

tác giả Phạm Văn Dũng [9] Tuy nhiên, các tác phẩm này đã không còn phù hợp với những thay đổi pháp luật hiện nay như việc áp dụng Luật thương mại

2005, Luật doanh nghiệp 2005 và mới đây nhất là Luật doanh nghiệp 2014 Những công trình nghiên cứu khác của các tác giả, nổi bật nhất là công trình nghiên cứu của các giả Lê Đăng Doanh, Nguyễn Minh Tú, Nguyễn Hữu Đạt,

4

tuy nhiên, mặc dù có cái nhìn chuyên sâu về kinh tế hay pháp luật nhưng thường xoay quanh một luận điểm nhỏ của Kinh tế ngầm hoặc mang tính chất kinh tế chuyên sâu

Kết quả nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa quan trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn, vì đây là công trình nghiên cứu đầu tiên và có hệ thống ở cấp độ luận văn thạc sỹ luật học về pháp luật kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam Những điểm mới cơ bản của luận văn sẽ xoay quanh chủ yếu các vấn đề về kinh tế ngầm dưới góc nhìn luật học như sau:

 Hệ thống hóa các quy định của pháp luật liên quan đến hoạt động và kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp

 Tập trung nghiên cứu các biện pháp nhằm kiểm soát và giám sát kinh

tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp ở các phương diện khác nhau

 So sánh với pháp luật của một số nước trong hệ thống dân luật điển hình về các quy định liên quan đến kiểm soát kinh tế ngầm

Bên cạnh đó, luận văn sẽ là một tài liệu tham khảo cần thiết và bổ ích không chỉ dành cho các nhà lập pháp, nhà kinh tế, mà còn cho các nhà nghiên cứu, các cán bộ giảng dạy pháp luật, các nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên thuộc chuyên ngành pháp luật kinh tế tại các cơ sở đào tạo luật Kết quả nghiên cứu của luận văn còn phục vụ cho việc trang bị những kiến thức chuyên sâu cho các cán bộ Nhà nước chuyên môn trong thực tiễn công tác trong các cơ quan thuế, cơ quan quản lý Nhà nước, đồng thời là cơ sở cho các nhà lập pháp sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành để góp phần nâng cao hiệu quả trong việc kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh danh hợp pháp, góp phần tạo sự công bằng và khách quan cho nền kinh tế

trong nước, tạo sức cạnh tranh với thế giới

5

4 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu và giải quyết những vấn đề xung quanh quy định pháp luật hiện hành liên quan đến kiểm soát kinh tế ngầm trong phạm vi hoạt động kinh doanh hợp pháp

Do giới hạn về mức độ nghiên cứu nên trong luận văn thạc sỹ này, tôi giới hạn nghiên cứu các chính sách, thực tiễn áp dụng pháp luật và các quan điểm cá nhân để nâng cao hoạt động về kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp, loại trừ các điều kiện bất hợp pháp trong hoạt động kinh doanh bao gồm cả hoạt động kinh doanh các sản phẩm dịch vụ hợp pháp nhưng do hoạt động kinh doanh bất hợp pháp cung ứng (ví dụ như không đảm bảo đủ điều kiện kinh doanh hoặc có hành vi gian lận trong kinh doanh dẫn đến việc bất hợp pháp trong hoạt động kinh doanh)

5 Phạm vi nghiên cứu

Về địa điểm: luận văn nghiên cứu thực trạng về hoạt động kinh tế ngầm

trong hoạt động kinh doanh hợp pháp trên lãnh thổ Việt Nam, đi sâu vào phân tích hoạt động của từng địa phương do tính chất đặc thù của hoạt động kinh tế ngầm và thực trạng biện pháp kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp theo quy định của pháp luật Việt Nam

Về thời gian: trong khoảng thời gian 10 năm (2005 – 2015)

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn có kế thừa và sử dụng một số kết quả nghiên cứu của các đề tài nghiên cứu trong lĩnh vực Kinh tế ngầm trong và ngoài nước để tham khảo

và luận giải các vấn đề có liên quan đến lĩnh vực kiểm soát kinh tế ngầm

Luận văn sử dụng các phương pháp linh hoạt như phương pháp nghiên cứu tình huống, thu thập đầy đủ các dữ liệu một cách có hệ thống và tìm hiểu mối tương quan giữa các yếu tố với nhau Vận dụng phương pháp nghiên cứu

6

duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê, điều tra xã hội học, so sánh, phỏng vấn, đánh giá việc vận hành, xây dựng chính sách kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam

Nghiên cứu kinh tế ngầm cần phải có cách tiếp cận hệ thống, xem xét

sự hình thành, vận động của khu vực kinh tế này trong mối quan hệ biện chứng với các điều kiện phát triển kinh tế xã hội ở nước ta trong giai đoạn chuyển đổi sang cơ chế thị trường, cụ thể: một là nghiên cứu cơ sở lý luận và kinh nghiệm của các nước phát triển với ứng dụng pháp luật trong thực tiễn

áp dụng thực hiện; hai là khảo sát thực tiễn Việt Nam thực thi pháp luật tại Việt Nam thông qua điều tra, phỏng vấn hai nhóm đối tượng chính: cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp và cá nhân có hoạt động kinh doanh; ba là nghiên cứu ý kiến chuyên gia trong và ngoài nước thông qua tài liệu thứ cấp; bốn là phân tích, đánh giá, tổng hợp, hình thành phương pháp tối ưu

7 Kết cấu luận văn

Ngoài lời mở đầu, kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của Luận văn bao gồm 03 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về kinh tế ngầm và pháp luật về

kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam

Chương 2: Thực trạng pháp luật về kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt

động kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp

luật về kiểm soát kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO