Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 tiếp tục dành 8 Điều từ Điều 66 đến Điều 71, Điều 80 và Điều 81 để quy định về chế độ tử tuất, bộ luật đã tiếp thu, sửa đổi những hạn chế, bất cập trong Luậ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN THỊ HẢI YẾN
CHÕ §é Tö TUÊT TRONG LUËT B¶O HIÓM X· HéI ë VIÖT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN THỊ HẢI YẾN
CHÕ §é Tö TUÊT TRONG LUËT B¶O HIÓM X· HéI ë VIÖT NAM
Chuyên ngành: Luật Kinh tế
Mã số: 60 38 01 07
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS LÊ VĂN BÍNH
Trang 3MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục từ viết tắt
Danh mục các bảng
MỞ ĐẦU 3
Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CHẾ ĐỘ TỬ TUẤTError! Bookmark not defined.
1.1 Khái niệm bảo hiểm xã hội và chế độ tử tuấtError! Bookmark not defined.
1.1.1 Khái niệm bảo hiểm xã hội Error! Bookmark not defined.
1.1.2 Khái niệm chế độ tử tuất Error! Bookmark not defined.
1.2 Đặc điểm của chế độ tử tuất Error! Bookmark not defined.
1.3 Nguyên tắc điều chỉnh của pháp luật đối với chế độ tử tuấtError! Bookmark not defined 1.4 Chế độ tử tuất trong pháp luật quốc tế và pháp luật ở một số
quốc gia trên thế giới Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined.
Chương 2: THỰC TRẠNG CHẾ ĐỘ TỬ TUẤT VÀ THỰC TIỄN
THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined.
2.1 Lược sử quá trình hình thành chế độ tử tuất trong luật bảo
hiểm xã hội Việt Nam Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Giai đoạn từ 1945 đến năm 1961 Error! Bookmark not defined.
2.1.2 Giai đoạn 1961 đến 1995 Error! Bookmark not defined.
2.1.3 Giai đoạn 1995 đến nay Error! Bookmark not defined.
2.2 Thực trạng quy định chế độ tử tuất trong pháp luật bảo
hiểm xã hội Việt Nam Error! Bookmark not defined.
Trang 42.2.1 Chế độ tử tuất trong loại hình bảo hiểm xã hội bắt buộcError! Bookmark not defined 2.2.2 Chế độ tử tuất trong loại hình bảo hiểm xã hội tự nguyệnError! Bookmark not defined 2.3 Thực trạng thực hiện chế độ tử tuất ở Việt NamError! Bookmark not defined.
2.3.1 Thực trạng thực hiện chế độ tử tuất trong loại hình bảo hiểm xã
hội bắt buộc Error! Bookmark not defined.
2.3.2 Thực trạng thực hiện chế độ tử tuất thuộc loại hình bảo hiểm xã
hội tự nguyện Error! Bookmark not defined.
2.4 Một số nhận xét thực trạng chế độ tử tuất ở Việt NamError! Bookmark not defined 2.4.1 Những mặt đã làm được Error! Bookmark not defined.
2.4.2 Hạn chế, bất cập còn tồn tại và nguyên nhânError! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined.
Chương 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ
THỰC HIỆN CHẾ ĐỘ TỬ TUẤT Error! Bookmark not defined.
3.1 Những yêu cầu đặt ra đối với việc nâng cao hiệu quả thực
hiện chế độ tử tuất Error! Bookmark not defined.
3.2 Một số kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao
hiệu quả thực hiện chế độ tử tuất Error! Bookmark not defined.
3.2.1 Hoàn thiện quy định pháp luật về chế độ tử tuấtError! Bookmark not defined.
3.2.2 Một số giải pháp, kiến nghị đảm bảo và nâng cao hiệu quả thực
hiện chế độ tử tuất Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Bảo hiểm xã hội (BHXH) ra đời đã trở thành xương sống của hệ thống
an sinh xã hội và được tất cả các quốc gia thừa nhận là một trong những quyền con người, điều đó được thể hiện rất rõ trong Tuyên ngôn nhân quyền
của Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 10/12/1948: “Tất cả mọi
người với tư cách là thành viên của xã hội có quyền hưởng bảo hiểm xã hội”
Sự xuất hiện của BHXH là một tất yếu khách quan trong đời sống kinh tế thị trường – nơi mà có những nhóm người gặp rủi ro, bất hạnh, bị giảm hoặc mất thu nhập, rơi vào tình trạng không tự lo được cuộc sống hoặc bị rơi vào vị trí yếu thế trong xã hội
Ở Việt Nam, BHXH là trụ cột trong hệ thống an sinh xã hội, đóng vai trò to lớn trong việc góp phần đảm bảo ổn định đời sống cho cán bộ, công chức, quân nhân và người lao động Bên cạnh việc quy định các chế độ ưu việt cho người trực tiếp tham gia, thì BHXH còn góp phần hỗ trợ, ổn định đời sống đối với đối tượng thụ hưởng gián tiếp Một trong số các chế độ đó chính
là chế độ tử tuất, đây là khoản trợ cấp đối với nhân thân, gia đình người tham gia BHXH đã mất nhằm mục đích hỗ trợ một phần chi phí mai táng, trợ cấp cho những người mà khi còn sống, người tham gia BHXH có trách nhiệm, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng Việc quy định chế độ tử tuất nằm trong hệ thống chế độ BHXH thể hiện tính ưu việt của chế độ, đã và đang phát huy nhiều mặt tích cực, đảm bảo an sinh xã hội, góp phần ổn định và nâng cao đời sống nhân dân
Chế độ tử tuất là một chế độ nằm trong hệ thống các chế độ của BHXH
có số lượng đối tượng thụ hưởng chiếm tỷ lệ lớn Theo số liệu báo cáo của BHXH Việt Nam, kết quả thực hiện 5 năm sau khi Luật Bảo hiểm xã hội
Trang 62006 có hiệu lực 2007 – 2012, có bình quân 21.048 người/ năm hưởng trợ cấp tuất hàng tháng, 26.788 người hưởng trợ cấp tuất một lần [3] Luật Bảo hiểm
xã hội năm 2014 tiếp tục dành 8 Điều (từ Điều 66 đến Điều 71, Điều 80 và Điều 81) để quy định về chế độ tử tuất, bộ luật đã tiếp thu, sửa đổi những hạn chế, bất cập trong Luật Bảo hiểm xã hội 2006, ở thời điểm tác giả nghiên cứu
về chế độ tử tuất thì Luật Bảo hiểm 2014 đã có hiệu lực, bước đầu đã thể hiện được sự phù hợp, đáp ứng được những yêu cầu cấp thiết đặt ra trong tình hình kinh tế hiện thời, tuy nhiên với sự phát triển rất đa dạng của đời sống xã hội
sẽ không tránh khỏi những bất cập trong những quy định mới này, gây ra sự
bỡ ngỡ và ít nhiều khó khăn trong quá trình thực hiện hoạt động quản lý nhà nước cũng như đảm bảo chế độ cho người có đủ điều kiện hưởng
Việc nghiên cứu về chế độ tử tuất không chỉ là một chế độ nằm trong
hệ thống các chế độ BHXH mà còn dưới góc độ khoa học, nhằm đánh giá một cách toàn diện, thống nhất về chế độ này là rất cần thiết Tuy nhiên, hiện nay chưa có một công trình nghiên cứu nào cụ thể về vấn đề này Do đó, để góp phần vào việc hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện
chế độ tử tuất, học viên lựa chọn đề tài: “Chế độ tử tuất trong Luật Bảo hiểm
xã hội ở Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ luật học của mình
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Chế độ tử tuất tuy không phải là một nội dung mới trong hệ thống BHXH, tuy nhiên hiện nay trên thực tế, chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện về chế độ này Chế độ này mới chỉ được nghiên cứu như là một thành tố nằm trong hệ thống các chế độ BHXH như:
cuốn sách “Pháp luật an sinh xã hội- những vấn đề lý luận và thực tiễn” của Tiến sĩ Nguyễn Hiền Phương; Luận văn thạc sĩ của Phạm Lan Hương “Pháp
luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn thực hiện trên địa bàn tỉnh Phú Thọ”; Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Lan Hương “Pháp luật về bảo hiểm
Trang 7xã hội đối với lao động nữ ở Việt Nam hiện nay”; Luận văn thạc sĩ của
Nguyễn Thị Hà “Pháp luật về Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam hiện nay”; hoặc
đề tài này mới chỉ được đề cập đến một số bài viết, chuyên đề của các nhà khoa học trên các tạp chí khoa học pháp lý chuyên ngành như Tạp chí Bảo hiểm xã hội, Tạp chí Luật học, Tạp chí Lao động – Xã hội, một số các báo cáo, chuyên đề tại các hội thảo chuyên ngành Lao động – Thương binh và Xã hội, Bảo hiểm xã hội,…
Việc luận văn đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện về chế độ tử tuất là một trong số các chế độ thuộc hệ thống pháp luật BHXH Việt Nam, đánh giá những ưu điểm, những hạn chế về quy định pháp luật về chế độ tử tuất và việc thực thi chế độ này trong thực tế, từ đó đưa ra các đề xuất nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về chế độ tử tuất
là cần thiết và không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào trước đây
3 Mục đích nghiên cứu của đề tài
- Hệ thống hóa các vấn đề mang tính lý luận về chế độ tử tuất trong hệ thống các chế độ BHXH; sự điều chỉnh của pháp luật về chế độ tử tuất ở pháp
luật quốc tế và bài học nhìn về thực tiễn nước ta
- Đánh giá thực trạng các quy định pháp luật về chế độ tử tuất, thực trạng thực hiện các quy định này trong thực tiễn, đưa ra một số nhận xét về chế độ tử tuất Từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện quy định pháp luật về chế độ tử tuất, nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực hiện trong
thực tiễn chế độ tử tuất
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
* Đối tượng nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu quy định pháp luật về chế độ tử tuất trong hai loại hình BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện, tình hình thực hiện chế độ tử tuất trong thực tiễn ở Việt Nam
Trang 8* Phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung vào các vấn đề lý luận của pháp luật về chế độ tử tuất được quy định trong Luật Bảo hiểm xã hội 2014, và các văn bản hướng dẫn Ngoài ra, trên cơ sở so sánh với những ưu điểm mà Luật Bảo hiểm xã hội
2006 đã đạt được, với những tồn tại của Luật Bảo hiểm 2006 để từ đó đánh giá sự phù hợp của Luật Bảo hiểm 2014 hiện hành, những tồn tại chưa được giải quyết ở các quy định Luật Bảo hiểm 2014, đưa ra một số đề xuất giải quyết những tồn tại đó và giải pháp tăng cường thực thi pháp luật về chế độ tử tuất trong thực tiễn
5 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp luận chủ nghĩa duy vật lịch sử, chủ nghĩa duy vật biện chứng, phép biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin
- Các phương pháp khác: trên cơ sở phương pháp luận, luận văn sử dụng các phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê và một số phương pháp khác để tiếp cận, nghiên cứu những vấn đề thuộc nội dung của đề tài
- Luận văn cũng kế thừa, tham khảo một số tài liệu, một số cuộc khảo sát, các báo cáo liên quan đến phạm vi nghiên cứu của đề tài từ năm 2010 đến năm 2014
6 Những đóng góp của đề tài
Luận văn đã nghiên cứu một cách đầy đủ các vấn đề lý luận về chế độ
tử tuất như khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc điều chỉnh của pháp luật đối với chế độ tử tuất; nghiên cứu chế độ tử tuất theo quy định pháp luật quốc tế và một số nước trên thế giới từ đó rút kinh nghiệm đối với thực tiễn ở Việt Nam Luận văn cũng đánh giá thực trạng các quy định của pháp luật về chế độ tử tuất hiện hành, thực tiễn thực thi các quy định đó và từ đó đưa ra các đề xuất mới mang tính xây dựng, góp phần hoàn thiện, tăng cường đưa pháp luật về
Trang 9chế độ tử tuất được thực thi tối đa trong thực tiễn, nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước và đảm bảo an sinh xã hội trong thời gian tới
Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho tất cả cán bộ, công chức làm việc trong hệ thống cơ quan Bảo hiểm xã hội, ngành Lao động – Thương binh và Xã hội trên phạm vi toàn quốc Luận văn cũng có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy, học tập, nghiên cứu hoặc bất kỳ ai quan tâm đến lĩnh vực này
7 Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 3 phần:
Chương 1: Khái quát chung về chế độ tử tuất
Chương 2: Thực trạng chế độ tử tuất và thực tiễn thực hiện ở Việt Nam Chương 3: Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chế độ
tử tuất
Trang 10DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bảo hiểm xã hội Việt Nam (2012), Báo cáo tình hình tổ chức thực hiện
Luật Bảo hiểm xã hội, đề xuất một số nội dung sửa đổi, bổ sung, Hà Nội
2 Bộ Chính trị (2012), Nghị quyết số 21 – NQ/TW ngày 22/11/2012 về tăng
cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo hiểm xã hội, bảo hiểm
y tế giai đoạn 2012 – 2020, Hà Nội
3 Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2011), Báo cáo đánh giá 5 năm
thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội, Hà Nội
4 Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2011), Đề tài khoa học Hoàn
thiện chế độ bảo hiểm xã hội bắt buộc đến năm 2020 – Cơ sở lý luận và thực tiễn, Hà Nội
5 Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2014), Báo cáo đánh giá tổng
kết Luật Bảo hiểm xã hội, Hà Nội
6 Chính phủ (1995), Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 về Điều lệ Bảo
hiểm xã hội, Hà Nội
7 Chính phủ (1995), Nghị định số 45/CP ngày 15/07/1995 ban hành Điều
lệ bảo hiểm xã hội đối với sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan,
sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, binh sĩ quân đội nhân dân và công an nhân dân, Hà Nội
8 Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (1947), Sắc lệnh số 29/SL
ngày 12/3/1947 quy định về khoản phụ cấp trợ giúp cho công nhân nuôi sống gia đình
9 Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (1950), Sắc lệnh số 77/SL
ngày 22/5/1950 ban hành quy chế công nhân
10 Hội đồng Bộ trưởng (1985), Nghị định số 236/HĐBT ngày 18/9/1985 về
sửa đổi, bổ sung một số chính sách về tiền lương của thương binh và xã hội, Hà Nội
Trang 1111 Hội đồng Chính phủ (1961), Nghị định số 218/CP ngày 27/12/1961 ban
hành Điều lệ tạm thời về bảo hiểm xã hội đối với công nhân, viên chức nhà nước
12 Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển bách khoa toàn thư (2003),
Từ điển bách khoa toàn thư, Nxb Từ điển bách khoa
13 Hoàng Phê (Chủ biên) (1994), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Khoa học xã hội
– Trung tâm Từ điển học – Hà Nội
14 Nguyễn Hiền Phương (2010), Pháp luật an sinh xã hội, những vấn đề lý
luận và thực tiễn, Nxb Tư pháp, Hà Nội
15 Quốc hội (1980), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam,
Hà Nội
16 Quốc hội (1994), Bộ luật Lao động, Hà Nội
17 Quốc hội (2006), Luật Bảo hiểm xã hội, Hà Nội
18 Quốc hội (2014), Luật Bảo hiểm xã hội, Hà Nội
19 Phạm Đỗ Nhật Tân, Nguyễn Kim Phụng (2008), Bảo hiểm xã hội phần 2,
Nxb Lao động – Xã hội, Hà Nội
20 Mai Đức Thắng (2010), Công tác thu Bảo hiểm xã hội – Những vấn đề
đặt ra trong quản lý đối tượng và các giải pháp nhằm mở rộng đối tượng tham gia Bảo hiểm xã hội, Hà Nội
21 Thanh tra Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (2011), Kết luận thanh
tra số 29/TTr-KL về thanh tra việc thực hiện quy định của pháp luật bảo hiểm xã hội trên địa bàn tỉnh Lào Cai
22 Thanh tra Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2012), Kết luận thanh
tra số 29/TTr-KL về thanh tra việc thực hiện quy định của pháp luật bảo hiểm xã hội trên địa bàn tỉnh Nghệ An
23 Thủ tướng Chính phủ (2012), Quyết định số 432/QĐ-TTg ngày
12/4/2012 Phê duyệt chiến lược phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn
2011 – 2020, Hà Nội
Trang 1224 Tổ chức Lao động quốc tế (1952), Công ước số 102 về quy phạm tối
thiểu về an toàn xã hội
25 Tổ chức Lao động quốc tế (1967), Công ước số 128 về trợ cấp tuổi già,
người tàn tật, tiền tuất
26 Trung Quốc (2012), Hệ thống An sinh xã hội
27 Viện sử học Việt nam (1991), Bộ Quốc triều hình luật (Bộ luật Hồng
Đức), Nxb Khoa học pháp lý, Hà Nội