Quyền của người bị hại và người làm chứng trong luật nhân quyền quốc tế và luật hình sự việt nam

Trong bối cảnh đó, học viên đã chọn đề tài “Quyền của người bị hại và người làm chứng trong luật nhân quyền quốc tế và luật hình sự Việt Nam” để thực hiện luận văn thạc sĩ, với mong muốn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐỖ THỊ KIM OANH

QUYÒN CñA NG¦êI BÞ H¹I Vµ NG¦êI LµM CHøNG

TRONG LUËT NH¢N QUYÒN QUèC TÕ

Vµ LUËT H×NH Sù VIÖT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐỖ THỊ KIM OANH

QUYÒN CñA NG¦êI BÞ H¹I Vµ NG¦êI LµM CHøNG

TRONG LUËT NH¢N QUYÒN QUèC TÕ

Vµ LUËT H×NH Sù VIÖT NAM

Chuyên ngành: Pháp luật về quyền con người

Mã số: Chuyên ngành đào tạo thí điểm

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS VŨ CÔNG GIAO

HÀ NỘI - 2015

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ HẠI VÀ

NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰError! Bookmark not defined 1.1 Khái niệm người bị hại Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm người bị hại nói chung Error! Bookmark not defined

1.1.2 Người bị hại trong vụ án hình sự Error! Bookmark not defined

1.2 Khái niệm người làm chứng Error! Bookmark not defined

1.3 Nội dung của quyền của người bị hại và người làm chứng

trong vụ án hình sự Error! Bookmark not defined

1.3.1 Nội dung quyền của người bị hại trong vụ án hình sựError! Bookmark not defined 1.3.2 Nội dung quyền của người làm chứng trong vụ án hình sựError! Bookmark not defined 1.4 Đặc điểm các quyền của người bị hại, người làm chứngError! Bookmark not defined 1.5 Các điều kiện bảo đảm thực hiện quyền của người bị hại,

người làm chứng Error! Bookmark not defined

1.5.1 Bảo đảm về chính trị Error! Bookmark not defined

1.5.2 Bảo đảm về pháp lý Error! Bookmark not defined

1.5.3 Bảo đảm về văn hóa Error! Bookmark not defined

1.5.4 Bảo đảm về kinh tế Error! Bookmark not defined

Kết luận Chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2: QUY ĐỊNH VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI BỊ HẠI VÀ

NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ

2.1.1 Quyền của người bị hại trong pháp luật quốc tếError! Bookmark not defined

2.1.2 Quyền của người làm chứng trong pháp luật quốc tếError! Bookmark not defined

2.2 Quyền của người bị hại và người làm chứng trong pháp luật

hình sự Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.2.1 Quyền của người bị hại trong pháp luật hình sự Việt NamError! Bookmark not defined

2.2.2 Quyền của người làm chứng trong pháp luật hình sự Việt NamError! Bookmark not defined Kết luận Chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY BẢO VỆ QUYỀN

CỦA NGƯỜI BỊ HẠI VÀ NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG VỤ

ÁN HÌNH SỰ Ở NƯỚC TA HIỆN NAYError! Bookmark not defined

3.1 Các quan điểm về việc thúc đẩy bảo vệ quyền của người bị hại

và người làm chứng trong vụ án hình sự ở nước ta hiện nayError! Bookmark not defined

3.1.1 Thúc đẩy quyền của người bị hại và người làm chứng cần dựa

trên phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con ngườiError! Bookmark not defined

3.1.2 Thúc đẩy quyền của người bị hại và người làm chứng cần dựa

trên các tiêu chuẩn quốc tế có liên quanError! Bookmark not defined

3.1.3 Cần hoàn thiện pháp luật về quyền của người bị hại và người làm

chứng, bảo đảm tính toàn diện, thống nhất của hệ thống pháp luậtError! Bookmark not defined

3.1.4 Cần xác định rõ bảo vệ quyền của người bị hại, người làm chứng

trước hết là trách nhiệm của Nhà nước Error! Bookmark not defined

3.1.5 Cần xác định rõ bảo vệ quyền của người bị hại, người làm chứng

không chỉ là vấn đề nhân quyền mà còn là vấn đề cải cách tư pháp,

xây dựng nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not defined

3.2 Các giải pháp thúc đẩy quyền của người bị hại và người làm

chứng trong vụ án hình sự Error! Bookmark not defined

3.2.1 Các giải pháp thúc đẩy quyền của người bị hạiError! Bookmark not defined

3.2.2 Các giải pháp thúc đẩy quyền của người làm chứngError! Bookmark not defined

3.2.3 Các giải pháp chung thúc đẩy quyền của người bị hại và người

làm chứng Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quyền con người là một trong ba mục tiêu chính trong hoạt động của Liên Hợp Quốc Từ khi thành lập (1945) đến nay, mọi hoạt động của Liên Hợp Quốc đều dựa trên những chuẩn mực và nguyên tắc về quyền con người Tuyên ngôn Thế giới về quyền con người được Đại Hội đồng Liên hợp quốc thông qua năm 1948 ngày nay đã trở thành luật tập quán quốc tế, được tất cả các quốc gia trên thế giới chấp nhận và tuân thủ Tiếp cận dựa trên quyền con người là được Liên hợp quốc cổ vũ áp dụng trong mọi hoạt động của các quốc gia, bao gồm trong hoạt động tố tụng hình sự

Ở Việt Nam, các quyền con người đã được hiến định và bảo vệ từ Hiến pháp 1946 và xuyên suốt trong các bản hiến pháp về sau Ngoài ra, các quyền con người còn được ghi nhận và bảo vệ trong các văn bản pháp luật chuyên ngành của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bao gồm các văn bản pháp luật về tố tụng hình sự

Hiện nay đất nước ta đang thực hiện cải cách tư pháp với phương hướng đặt ra “hoàn thiện các thủ tục tố tụng tư pháp, đảm bảo tính đồng bộ, dân chủ, công khai, minh bạch, tôn trọng và bảo vệ quyền con người”, “nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử” [17] Vì vậy, việc bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự, bao gồm quyền của người bị hại và người làm chứng rất được chú trọng Trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, những thông tin mà người làm chứng và người bị hại cung cấp có ý nghĩa hết sức quan trọng giúp các cơ quan chức năng phát hiện tội phạm và giải quyết đúng đắn, triệt để vụ án hình sự Với nghĩa vụ công dân, những người làm chứng, người bị hại thường tích cực phối hợp với cơ quan tố tụng làm rõ tội phạm và người phạm tội; tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy trong

2

nhiều vụ án hình sự, người làm chứng, người bị hại tỏ ra e ngại, bất hợp tác hoặc hợp tác không tích cực với các cơ quan tiến hành tố tụng Có nhiều lý do dẫn đến tình trạng này, trong đó bao gồm những hạn chế, bất cập của pháp luật hiện hành của nước ta về bảo vệ người làm chứng, người bị hại, khiến cho họ cảm thấy không an toàn khi cung cấp chứng cứ, lời khai

Trong pháp luật hình sự của Việt Nam hiện đã ghi nhận các nguyên tắc về việc bảo hộ tính mạng, sức khỏe nhân phẩm và tài sản của người bị hại và người làm chứng Cụ thể, người bị hại, người làm chứng và người tham gia tố tụng khác cũng như người thân thích của họ mà bị đe doạ đến tính mạng, sức khoẻ, bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm, tài sản thì cơ quan

có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải áp dụng những biện pháp cần thiết để bảo vệ theo quy định của pháp luật” [38, Điều 7] Người làm chứng còn có quyền “yêu cầu cơ quan triệu tập họ bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp khác của mình khi tham

gia tố tụng” [38, Điều 55]

Mặc dù vậy, đây mới chỉ là những quy định mang tính nguyên tắc Để bảo vệ hiệu quả quyền của người bị hại và người làm chứng trong vụ án hình

sự cần xây dựng một chế định pháp lý hoàn chỉnh về bảo vệ người làm chứng, người bị hại, đảm bảo cơ sở pháp lý “cần và đủ” cho việc thực hiện công tác này trên thực tế

Bảo vệ người làm chứng, người bị hại là vấn đề có liên quan trực tiếp đến thực thi các quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân theo Hiến pháp năm 2013 Việc này cũng gắn liền với công cuộc cải cách tư pháp mà đang được tiến hành ở nước ta, cũng như gắn với việc thực hiện các công ước quốc tế về nhân quyền mà Việt Nam đã tham gia, đặc biệt là Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị 1966 (ICCPR) Bảo vệ quyền của nhóm này cũng góp phần xây dựng một cơ chế toàn diện và hiệu quả để thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền ở nước ta trong những năm tới

Trong bối cảnh đó, học viên đã chọn đề tài “Quyền của người bị hại

và người làm chứng trong luật nhân quyền quốc tế và luật hình sự Việt Nam” để thực hiện luận văn thạc sĩ, với mong muốn góp phần thực hiện các

mục tiêu đã nêu trên

2 Tình hình nghiên cứu

Quyền con người nói chung và quyền con người trong tố tụng hình sự nói riêng đã được nghiên cứu bởi nhiều tác giả, thể hiện trong nhiều công trình khoa học đã được công bố ở nước ta trong những năm gần đây Liên quan trực tiếp đến đề tài của luận văn, có thể nêu một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau:

- Về người bị hại có các công trình: “Bàn về khái niệm nạn nhân của tội

phạm trong tội phạm học” của Trần Hữu Tráng, đăng trong Kỷ yếu Hội thảo

khoa học "Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự Việt Nam" do

Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh tổ chức tháng 6/2006; “Người bị

hại và chức năng buộc tội của người bị hại trong tố tụng hình sự” của Thuỳ

Dương, đăng trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học "Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự Việt Nam" do Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí

Minh tổ chức tháng 6/2006; “Người bị hại trong tố tụng hình sự” của Lê Tiến Châu, đăng trên Tạp chí Khoa học Pháp lý số 1(38)/2007; “Một số vấn đề về

người bị hại trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam” của Lê Thị Thuý Nga,

đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 15-2009; Luận án tiến sỹ luật học

“Người bị thiệt hại do tội phạm gây ra trong tố tụng hình sự Việt Nam” của Nguyễn Văn Thanh, bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2012

- Về người làm chứng có các công trình: “Lời khai của người làm

chứng trong vụ án hình sự” của Trần Quang Tiệp, đăng trên Tạp chí Khoa

học Pháp lý số 4, năm 2005; “Bảo vệ người làm chứng và quyền miễn trừ

người làm chứng trong tố tụng hình sự” của Nguyễn Thái Phúc, đăng trên

4

Tạp chí Khoa học Pháp lý số 3, năm 2007; “Hoàn thiện cơ sở pháp lý về bảo

vệ người tố giác, người làm chứng, người bị hại trong vụ án hình sự” của

Trần Đình Nhã, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 12-2011; “Một số

vấn đề trong việc bảo vệ người làm chứng” của Đinh Tuấn Anh, đăng trên

Tạp chí Kiểm sát số 7/2008; “Một số vấn đề cần chú ý về tâm lý xã hội của

người làm chứng” của Đinh Tuấn Anh, đăng trên Tạp chí Kiểm sát số 7/2008;

“Cần quy định rõ, đầy đủ tư cách pháp lý quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng” của Đinh Văn Lý, đăng tên Tạp chí Kiểm sát số 17/2009; “Hoàn thiện chế định người làm chứng trong tố tụng hình sự đảm bảo tính khách quan, minh bạch tại phiên tòa” của Nguyễn Thị Tuyết, đăng trên Tạp chí Tòa

án nhân dân số 10, năm 2011; “Vấn đề bảo vệ người làm chứng, người tố

giác và những người tham gia tố tụng khác” của Phạm Mạnh Hùng, đăng trên

Tạp chí kiểm sát số 7, năm 2012; “Hoàn thiện quy định của BLTTHS nhằm

bảo vệ người làm chứng khi tham gia tố tụng”, luận văn thạc sĩ luật học của

Nguyễn Hải Ninh, bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2010

- Về quyền con người trong tố tụng hình sự nói chung, có các công

trình: “Những vấn đề lý luận về bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật

trong lĩnh vực tư pháp hình sự” của Lê Cảm, đăng trên Tạp chí Tòa án nhân

dân số 01/2006; Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở “Các quyền cơ bản hiến định của công dân trong lĩnh vực tố tụng hình sự” của Tô Văn Hòa, trường Đại học Luật Hà Nội, bảo vệ năm 2013

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của nghiên cứu này là làm rõ các cơ sở lý luận, thực trạng các quy định về quyền của người làm chứng và người bị hại trong luật nhân quyền quốc tế và luật hình sự Việt Nam về nội dung các quy phạm pháp luật

và các thủ tục tố tụng, từ đó đề xuất sửa đổi, bổ sung hệ thống pháp luật liên quan đến bảo vệ quyền của người bị hại và người làm chứng trong các vụ án hình sự ở nước ta

Để thực hiện được mục đích trên, đề tài cần giải quyết các nhiệm vụ chính sau đây:

- Phân tích làm rõ cơ sở lý luận về quyền của người làm chứng và người bị hại trong tố tụng hình sự

- Phân tích làm rõ các quy định và nội hàm của các quy định về quyền người làm chứng và người bị hại trong luật nhân quyền quốc tế và pháp luật hình sự Việt Nam

- Phân tích đánh giá mức độ tương thích giữa các quy định của luật nhân quyền quốc tế và pháp luật hình sự Việt Nam về quyền người làm chứng

và người bị hại

- Đề xuất những quan điểm, giải pháp hoàn thiện khuôn khổ pháp luật

và cơ chế pháp lý bảo đảm hiệu quả quyền người làm chứng và người bị hại ở nước ta trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là khuôn khổ pháp lý về quyền của người làm chứng và người bị hại trong luật nhân quyền quốc tế và luật hình

sự Việt Nam về nội dung các quy phạm pháp luật và các thủ tục tố tụng

Về phạm vi, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu các quyền của người bị hại, người làm chứng, không đề cập đến quyền của các nhóm đối tượng khác trong luật hình sự về luật nội dung và luật tố tụng Đề tài chỉ khảo sát các quyền của người bị hại, người làm chứng trong pháp luật hình sự hiện hành của Việt Nam và luật nhân quyền quốc tế và các luật có liên quan, không đề cập đến các ngành luật khác và pháp luật của các quốc gia khác

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài vận dụng các phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch

sử của triết học Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, các tư tưởng, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về đổi mới và

6

hoàn thiện hệ thống pháp luật và tư pháp, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu phổ biến của khoa học xã hội, đặc biệt là phương pháp tổng hợp, thống kê, phân tích, so sánh các văn bản và tài liệu liên quan để làm rõ các vấn đề nghiên cứu đặt ra

6 Những đóng góp khoa học và ý nghĩa của luận văn

Các công trình nghiên cứu hiện có liên quan đến chủ đề của đề tài thường mới chỉ tập trung phân tích chế định người bị hại hoặc người làm chứng trong luật hình sự Việt Nam về nội dung và tố tụng Đề tài này có đóng góp khoa học mới là mở rộng phạm vi nghiên cứu theo hướng phân tích so sánh các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam với các quy định của luật nhân quyền quốc về quyền của hai nhóm đối tượng đã nêu, vì thế tạo ra một góc nhìn mới toàn diện hơn về vấn đề Vì vậy, kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ làm phong phú thêm cơ sở khoa học của pháp luật tố tụng hình sự ở nước ta Những quan điểm và kiến nghị trong luận văn có thể có ích cho hoạt động lập pháp, hoạt động cải cách tư pháp hiện nay ở Việt Nam và là tài liệu tham khảo đối với những người tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ

án hình sự Ngoài ra, luận văn sẽ còn là nguồn tài liệu tham khảo có ích cho hoạt động học tập, nghiên cứu, giảng dạy của sinh viên, giảng viên trong các trường đào tạo luật

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài Phần mở đầu, Kết luận và Danh mục Tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận về quyền của người bị hại và người làm chứng

trong vụ án hình sự

Chương 2: Quyền của người bị hại và người làm chứng trong pháp luật

quốc tế và pháp luật hình sự Việt Nam

Chương 3: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về

quyền của người bị hại và người làm chứng trong vụ án hình sự