Các tội xâm phạm chế độ gia đình theo luật hình sự việt nam

Chương 2: QUY ĐỊNH VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ GIA ĐÌNH TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG .... QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ GIA ĐÌNH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

-

PHẠM THỊ TUẤN

CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ GIA ĐÌNH THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

LUẬN VĂN THẠC SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Quốc Toản

Hà Nội – 2016

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ

ĐỘ GIA ĐÌNH THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 10

1.1 Khái niệm và đặc điểm của các tội xâm phạm chế độ gia đình 10

1.1.1 Khái niệm các tội xâm phạm chế độ gia đình 10

1.1.2 Đặc điểm của các tội xâm phạm chế độ gia đìnhError! Bookmark not

defined

1.2 Khái quát quá trình hình thành và phát triển của các quy định về các tội

xâm phạm chế độ gia đình Error! Bookmark not defined

1.2.1 Giai đoạn trước năm 1945 Error! Bookmark not defined 1.2.2 Giai đoạn từ sau năm 1945 cho đến trước năm 1985Error! Bookmark

not defined

1.3 Những quy định về các tội xâm phạm chế độ gia đình trong pháp luật

hình sự một số nước trên thế giới Error! Bookmark not defined

Chương 2: QUY ĐỊNH VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ GIA ĐÌNH

TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG Error! Bookmark not defined

2.1 Các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của các tội xâm phạm chế độ gia đình và

đường lối xử lý hình sự Error! Bookmark not defined

2.1.1 Tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng (Điều 147 BLHS 1999) Error!

Bookmark not defined

2.1.2 Tội loạn luân (Điều 150 BLHS 1999) Error! Bookmark not defined

2.1.3 Tội ngược đãi, hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con cái, người có

defined

2.1.4 Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 152 BLHS

1999) Error! Bookmark not defined

2.2 Thực tiễn áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 trong xét

xử các tội xâm phạm chế độ gia đình Error! Bookmark not defined

2.3 Một số tồn tại, hạn chế trong xét xử các tội xâm phạm chế độ gia đình và

nguyên nhân Error! Bookmark not defined

2.3.1 Những hạn chế trong quy định của pháp luật về các tội xâm phạm chế

độ gia đình Error! Bookmark not defined

2.3.2 Những hạn chế trong công tác điều tra, truy tố, xét xử đối với các tội

xâm phạm chế độ gia đình Error! Bookmark not defined

QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ GIA ĐÌNH VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XÉT XỬ CÁC TỘI PHẠM NÀY Error! Bookmark not defined

3.1 Quan điểm hoàn thiện các quy định pháp luật về các tội xâm phạm chế độ gia đình và nâng cao chất lượng điều tra, truy tố, xét xử các tội phạm này

Error! Bookmark not defined

3.2 Một số kiến nghị hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự năm 1999

về các tội xâm phạm chế độ gia đình Error! Bookmark not defined

3.3 Một số giải pháp nâng cao chất lượng điều tra, truy tố, xét xử các tội xâm

phạm chế độ gia đình Error! Bookmark not defined

3.3.1 Nâng cao hoạt động điều tra của Cơ quan điều traError! Bookmark

not defined

3.3.2 Nâng cao hiệu quả hoạt động truy tố của Viện kiểm sát Error!

Bookmark not defined

3.3 Nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử của Tòa ánError! Bookmark not

defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng con người, là môi trường quan trọng hình thành và giáo dục nhân cách, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa (XHCN) Gia đình tốt, thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt

Nhận thức được tầm quan trọng của gia đình trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Nhà nước ta đã thiết lập chế độ hôn nhân gia đình mới tiến bộ, thay thế cho chế độ hôn nhân gia đình phong kiến, lạc hậu Quyết tâm xây dựng chế độ hôn nhân và gia đình (HN&GĐ) mới của Đảng và Nhà nước ta được thể hiện rất rõ trong các Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980 và Điều 64, Hiến pháp năm 1992 đã ghi nhận:

Gia đình là tế bào của xã hội Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình Hôn nhân theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng Cha mẹ có trách nhiệm nuôi dạy con cái thành những công dân tốt Con cháu có bổn phận kính trọng và chăm sóc ông bà, cha mẹ Nhà nước và

xã hội không thừa nhận việc phân biệt đối xử với các con

Để đảm bảo thực hiện đúng đắn, đầy đủ chế độ HN&GĐ mới tiến bộ và tuân thủ triệt để Hiến pháp, Bộ luật hình sự (BLHS) năm 1985, cũng như BLHS năm 1999 đều đã quy định cụ thể các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ, góp phần ngăn chặn, hạn chế và từng bước xóa bỏ những tàn tích của chế độ HN&GĐ phong kiến, lạc hậu

Trong những năm gần đây, tình hình tội phạm có chiều hướng gia tăng, diễn biến phức tạp; tình trạng suy thoái về chính trị, đạo đức, lối sống, kể cả trong lĩnh vực HN&GĐ nói riêng Đáng chú ý, các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ không có xu hướng gia tăng, nhưng tính chất và mức độ ngày càng nghiêm trọng, gây dư luận xấu trong xã hội Trong các tội xâm phạm chế độ

HN&GĐ thì các tội xâm phạm chế độ gia đình được quy định tại Chương XV BLHS là các tội thường xuyên xảy ra nhất các tội này bao gồm các Điều 147,

150, 151, 152 BLHS năm 1999

Thực tiễn đấu tranh phòng, chống các tội xâm phạm chế độ hôn nhân gia đình nói chung và đặc biệt là các tội xâm phạm chế độ gia đình nói riêng cho thấy, mặc dù đây là các tội phạm mà tính chất nguy hiểm cho xã hội không cao, nhưng có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống gia đình; trên thực tế, các tội phạm này xảy ra rất nhiều, song việc xử lý bằng các chế tài hình sự còn rất hạn chế Thực tiễn áp dụng các tội xâm phạm chế độ gia đình cũng đã đặt ra nhiều vấn đề vướng mắc, đòi hỏi khoa học luật hình sự phải nghiên cứu, giải quyết để làm sáng tỏ về mặt lý luận như: khái niệm các tội xâm phạm chế độ gia đình, ý nghĩa của việc quy định các tội phạm này trong pháp luật hình sự Trong khi đó, xung quanh những vấn đề này, vẫn còn rất nhiều

ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngược nhau

Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài, "Các tội xâm phạm chế độ gia đình

theo luật hình sự Việt Nam", mang tính cấp thiết, không những về lý luận,

mà còn là đòi hỏi của thực tiễn hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu

Các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ là nhóm tội phạm có tính nhạy cảm cao, phức tạp, đã được một số nhà luật học trong nước quan tâm nghiên cứu

Có thể kể đến một số công trình như: Bùi Anh Dũng đã có công trình "Tìm hiểu các tội xâm phạm quyền tự do dân chủ của công dân, các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình", Nxb Lao động, Hà Nội, 2003; Tác giả Trịnh Tiến Việt đã có các công trình: "Một số vấn đề cần lưu ý khi áp dụng các quy định tại chương các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trong Bộ luật hình sự 1999", Tạp chí khoa học Pháp lý, Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, số 1/2003, "Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng trong

Bộ luật hình sự 1999", Tạp chí Kiểm sát, số 4/2002, "Về tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con cháu, người có công nuôi dưỡng mình trong Bộ luật hình sự 1999", Tạp chí Kiểm sát, số 9/2002,); tác giả Nguyễn Quốc Việt chủ biên cuốn sách: Bộ luật hình sự mới của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb thành phố Hồ Chí Minh, 2001, trong đó có đề cập chương XV - Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình; tác giả Nguyễn Ngọc Điệp có công trình: "Tìm hiểu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình và các tội đối với người chưa thành niên", Nxb Phụ nữ, Hà Nội; các tác giả Phan Đăng Thanh và Trương Thị Hòa có công trình: Pháp luật hôn nhân

và gia đình Việt Nam xưa và nay, Nxb Trẻ, thành phố Hồ Chí Minh, 2000

Như vậy, có thể thấy các công trình nói trên đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau của nhóm các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ nói chung và các tội xâm phạm chế độ gia đình nói riêng, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về nhóm tội phạm này dưới góc độ pháp lý hình sự

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Mục đích của luận văn

Mục đích của luận văn là trên cơ sở lý luận quy định về các tội xâm phạm chế độ gia đình và thực tiễn áp dụng các quy định về các tội phạm này trên thực tiễn để đề xuất những giải pháp mang tính hệ thống nhằm hoàn thiện các quy định của BLHS về các tội xâm phạm chế độ gia đình và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội phạm này

Nhiệm vụ của luận văn

Để đạt được mục đích trên, tác giả luận văn đã đặt ra và giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Làm sáng tỏ khái niệm, các dấu hiệu pháp lý hình sự đặc trưng của các tội xâm phạm chế độ gia đình trong luật hình sự; phân tích các quy định của pháp luật hình sự một số nước trên thế giới về loại tội phạm này

- Phân tích và đánh giá tình hình, nguyên nhân và thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử đối với các tội xâm phạm chế độ gia đình

- Đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện quy định của BLHS về các tội xâm phạm chế độ gia đình và các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống cũng như áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội phạm này

Đối tượng nghiên cứu của luận văn

Luận văn nghiên cứu các tội xâm phạm chế độ gia đình được quy định trong các điều 147, 150, 151, 152 BLHS năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009

Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Luận văn nghiên cứu các tội xâm phạm chế độ gia đình dưới góc độ pháp

lý hình sự ở Việt Nam, thời gian từ năm 2010 đến tháng 6 năm 2015

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận văn là hệ thống quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước và pháp luật, những thành tựu của các khoa học: triết học, tội phạm học, luật hình sự, tâm lý học, xã hội học

Cơ sở thực tiễn của luận văn là những bản án, quyết định của Tòa án về các tội xâm phạm chế độ gia đình, các báo cáo tổng kết, số liệu thống kê của Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) về các tội xâm phạm chế độ gia đình

Phương pháp luận của luận văn là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

Trong khi thực hiện đề tài, tác giả sử dụng các phương pháp: hệ thống, phân tích, tổng hợp, lịch sử, cụ thể, lôgíc, kết hợp với các phương pháp khác như so sánh, điều tra xã hội

5 Những đóng góp mới về khoa học của luận văn

Đây là công trình chuyên khảo đầu tiên trong khoa học pháp lý Việt Nam ở cấp độ luận văn thạc sĩ luật học, nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ

thống về các tội xâm phạm chế độ gia đình Có thể xem những nội dung sau đây là những đóng góp mới về khoa học của luận văn:

- Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận chung về các tội xâm phạm chế độ gia đình; những dấu hiệu pháp lý hình sự đặc trưng của các tội phạm này trong pháp luật hình sự hiện hành

- Phân tích, đánh giá những quy định về các tội xâm phạm chế độ gia đình trong pháp luật hình sự một số nước trên thế giới nhằm rút ra những giá trị hợp lý trong lập pháp hình sự, bổ sung cho những luận cứ và giải pháp được đề xuất trong luận văn

- Đánh giá đúng thực trạng tình hình các tội xâm phạm chế độ gia đình ở Việt Nam, phân tích, làm rõ nguyên nhân của thực trạng đó

- Đề xuất hệ thống các giải pháp có tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống các tội xâm phạm chế độ gia đình

6 Ý nghĩa của luận văn

Kết quả nghiên cứu và những kiến nghị của luận văn có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống các tội xâm phạm chế độ gia đình ở nước ta Thông qua kết quả nghiên cứu và các kiến nghị, tác giả mong muốn đóng góp phần nhỏ bé của mình vào kho tàng lý luận về tội phạm học, luật hình sự, cũng như vào cuộc đấu tranh phòng, chống nhóm tội phạm có tính nhạy cảm cao và phức tạp này

Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy về khoa học pháp lý nói chung, khoa học luật hình sự, tội phạm học nói riêng và cho các cán bộ thực tiễn đang công tác tại cơ quan Công an, Viện kiểm sát (VKS), Tòa án

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn

được kết cấu thành 3 chương

Chương 1: Một số vấn đề về các tội xâm phạm chế độ gia đình trong Luật hình sự Việt Nam

Chương 2: Quy định về các tội xâm phạm chế độ gia đình trong BLHS

và thực tiễn thi hành

Chương 3: Mô ̣t số kiến nghi ̣, giải pháp hoàn thiện các quy định của Bộ luâ ̣t hình sự năm 1999 về các tô ̣i xâm pha ̣m chế đô ̣ gia đình và nâng cao chất lượng xét xử các tô ̣i pha ̣m này

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ GIA

ĐÌNH THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.1 Khái niệm và đặc điểm của các tội xâm phạm chế độ gia đình

1.1.1 Khái niệm các tội xâm phạm chế độ gia đình

Để có thể làm sáng tỏ khái niệm các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ nói chung và các tội xâm phạm chế độ gia đình nói riêng trước hết cần làm sáng tỏ khái niệm HN&GĐ

Hôn nhân và gia đình - đó là những hiện tượng xã hội luôn được các nhà triết học, đạo đức học, xã hội học, luật học, sử học quan tâm nghiên cứu Hôn nhân là cơ sở của gia đình, gia đình là tế bào của xã hội mà trong đó kết hợp hài hòa, chặt chẽ lợi ích của mỗi công dân, Nhà nước và xã hội

C.Mác và Ph Ăngghen đã chứng minh một cách khoa học rằng, HN&GĐ

là những phạm trù phát triển theo lịch sử, rằng giữa chế độ kinh tế - xã hội và

tổ chức gia đình có mối liên quan trực tiếp, chặt chẽ

Hôn nhân là hiện tượng xã hội - là sự liên kết giữa người đàn ông và người phụ nữ Sự liên kết đó phát sinh và hình thành do việc kết hôn và được biểu hiện ở một quan hệ xã hội gắn liền với nhân thân, đó là quan hệ vợ chồng Đây là quan hệ giữa hai người khác giới tính, bản chất và ý nghĩa của

nó thể hiện trong việc sinh đẻ, nuôi nấng và giáo dục con cái, đáp ứng lẫn nhau những nhu cầu tinh thần và vật chất trong đời sống hàng ngày Có thể nói, sản xuất ra cuộc sống chính bản thân mình là nhờ lao động, còn sản xuất

ra giống nòi là nhờ sinh đẻ, nói cách khác, tồn tại hai mối quan hệ: mối quan

hệ tự nhiên và mối quan hệ xã hội Quan hệ hôn nhân là quan hệ xã hội được xác định bởi các quan hệ sản xuất đang thống trị, vì vậy, tính chất của nó có thể thay đổi, phụ thuộc vào quan hệ sản xuất đang thống trị đó

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ph Ăngghen (1972), Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước, Nxb Sự thật, Hà Nội

2 Ban dự thảo Bộ luật hình sự sửa đổi (1998), "Bộ luật hình sự của Liên

bang Nga", Dân chủ và pháp luật, (4)

3 Bộ Công an (2000), Tài liệu tập huấn chuyên sâu Bộ luật hình sự 1999,

Công ty in Ba Đình, Hà Nội

4 Bình luận khoa học Bộ luật hình sự (1999), Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội

5 Bộ luật hình sự của nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào,

Phuthonphútthakhănty (người dịch), Kiều Đình Thụ (người hiệu đính)

6 "Bộ luật hình sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" (2000),

Dân chủ và pháp luật, Số chuyên đề

7 Bộ luật hình sự Nhật Bản (1994), Nguyễn Văn Hoàn (người dịch), Uông

Chu Lưu (người hiệu đính)

8 Bộ luật hình sự Việt Nam (1997), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

9 Bộ luật hình sự Việt Nam (2000), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

10 Bộ Tư pháp, Bộ luật hình sự Thụy Điển

11 Chính phủ (2001), Nghị định số 70/2001/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành luật hôn nhân và gia đình năm 2000, Hà Nội

12 Lê Cảm (1999), Các nghiên cứu chuyên khảo về phần chung Luật hình

sự, tập 1, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội

13 Lê Cảm (1999), Hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội

14 Lê Cảm (2000), "Luật hình sự Việt Nam thế kỷ XV- cuối thế kỷ XVIII",

Dân chủ và pháp luật