Lý luận và thực tiễn về phòng chống rửa tiền trong lĩnh vực hải quan

Hiện nay, trong quá trình hợp pháp hóa tiền, tài sản của tội phạm, các đối tượng rửa tiền thường phải có quan hệ với các đối tượng khác để rửa tiền.. Tình hình nghiên cứu Trong những nă

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN NGỌC LINH

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÒNG

CHỐNG RỬA TIỀN TRONG LĨNH VỰC HẢI QUAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN NGỌC LINH

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÒNG

CHỐNG RỬA TIỀN TRONG LĨNH VỰC HẢI QUAN

Chuyên ngành: Luật Quốc tế

Mã số: 60 38 01 08

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS LÊ VĂN BÍNH

Hà Nội – 2015

MỤC LỤC

Danh mục từ viết tắt Error! Bookmark not defined Danh mục các bảng Error! Bookmark not defined.

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 2

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 2

4 Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6.Những điểm mới của Luận văn 3

8 Kết cấu của đề tài 4

Chương 1 CÁC VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÕNG, CHỐNG RỬA TIỀN 5

1.1 Khái niệm rửa tiền, quy trình rửa tiền và các hình thức rửa tiền 5

Quy trình rửa tiền Error! Bookmark not defined Các hình thức rửa tiền Error! Bookmark not defined 1.2 Hậu quả và ảnh hưởng của rửa tiền Error! Bookmark not defined 1.3 Các hệ thống tài chính liên quan đến rửa tiền Error! Bookmark not defined 1.4 Các tiêu chuẩn quốc tế về chống rửa tiền Error! Bookmark not defined.

Chương 2 HẢI QUAN VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI

TRONG CÔNG TÁC PHÕNG CHỐNG RỬA TIỀNError! Bookmark not defined.

2.1 Khung pháp lý cho phòng chống rửa tiền Error! Bookmark not defined 2.2 Luật phòng chống rửa tiền ở một số các quốc gia trên thế giới Error!

Bookmark not defined.

2.3 Hải quan Việt Nam trong công tác phòng, chống rửa tiềnError! Bookmark not defined.

2.4 Hợp tác trong quá trình thực thi luật liên quan tới phòng, chống rửa tiền Error!

Bookmark not defined.

Chương 3 THUẬN LỢI, KHÓ KHĂN VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP

TRONG PHÕNG CHỐNG RỬA TIỀN Error! Bookmark not defined 3.1 Thuận lợi, khó khăn trong công tác phòng, chống rửa tiềnError! Bookmark not defined.

3.2 Hoàn thiện quy định pháp luật và một số giải pháp nâng cao hiệu quả trong

công tác phòng, chống rửa tiền Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, trên thế giới nguồn tiền và tài sản bất hợp pháp từ hoạt động của tội phạm rửa tiền rất lớn Để sử dụng nguồn tiền và tài sản này, tội phạm phải dùng mọi thủ đoạn để che đậy nguồn gốc phi pháp của nó bằng cách thông qua các hoạt động chuyển đổi, giao dịch tài chính… Mục đích hoạt động chuyển đổi, giao dịch của tội phạm nhằm biến số tiền, tài sản bất hợp pháp có nguồn gốc từ tội phạm thành “tiền, tài sản hợp pháp” Quá trình chuyển đổi, giao dịch tiền và tài sản bất hợp pháp này chính là quá trình tội phạm tiến hành “hợp pháp hóa tiền, tài sản” có nguồn gốc từ hoạt động phạm tội nhằm trốn tránh sự phát hiện của lực lượng thi hành pháp luật Quá trình

đó là quá trình rửa tiền của tội phạm Rửa tiền là hành vi của cá nhân hay tổ chức tìm cách tạo ra vẻ bên ngoài hợp pháp cho các khoản tiền hoặc tài sản khác có được từ hành vi phạm tội Rửa tiền không chỉ giúp cho tội phạm che giấu được nguồn gốc của những khoản tiền bất hợp pháp mà còn tạo ra cơ sở cho chúng hưởng thụ và sử dụng những đồng tiền đã được tẩy rửa để phục vụ cho những hoạt động tội phạm khác

Việt Nam là một quốc gia hội tụ rất nhiều yếu tố thuận lợi cho hoạt động rửa tiền như nền kinh tế tiền mặt, đang cần nhiều vốn đầu tư cho nền kinh tế đang phát triển, hệ thống pháp luật còn nhiều lỗ hổng và đặc biệt là về luật chống rửa tiền Hiện nay, trong quá trình hợp pháp hóa tiền, tài sản của tội phạm, các đối tượng rửa tiền thường phải có quan hệ với các đối tượng khác

để rửa tiền Chính vì vậy, trong công tác đấu tranh chống tội phạm rửa tiền, đòi hỏi lực lượng chuyên trách đấu tranh phòng, chống tội phạm phải luôn gắn với cuộc đấu tranh chống tội phạm rửa tiền Vì vậy, nhằm hạn chế những thiệt hại có thể do rửa tiền gây ra, Việt Nam cụ thể là ngành Hải quan cần

2

đánh giá đúng về thực trạng rửa tiền hiện nay và triển khai các biện pháp

phòng chống rửa tiền Và đó cũng chính là lý do học viên chọn đề tài: “Lý

luận và thực tiễn về phòng chống rửa tiền trong lĩnh vực Hải quan”

2 Tình hình nghiên cứu

Trong những năm qua ở Việt Nam, đã có nhiều công trình nghiên cứu về công tác phòng chống rửa tiền trong lĩnh vực ngân hàng như Luận văn "Pháp luật quốc tế về phòng chống rửa tiền và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam" của thạc

sĩ Chu Ngọc Huyền; Luận văn "Phòng, chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng Việt Nam" của thạc sĩ Lê Xuân Hiền; "Rửa tiền trở ngại cho phát triển kinh tế" của tạp chí kinh tế phát triển thành phố Hồ Chí Minh (2005); "phòng chống rửa tiền: sắp bỏ khai báo thông tin cá nhân" của báo mới (2014) Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu hoàn thiện về công tác phòng chống rửa tiền trong lĩnh vực hải quan để từ đó đề xuất những vấn đề liên quan đến cải cách pháp lý nhằm đảm bảo ngăn chặn rửa tiền trên lãnh thổ Việt Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Hệ thống lại những lý luận cơ bản có liên quan đến rửa tiền;

Đánh giá thực trạng rửa tiền của các nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam đồng thời nêu lên những tồn đọng của công tác phòng chống rửa tiền trong lĩnh vực Hải quan Việt Nam hiện nay;

Đưa ra những kiến nghị nhằm tháo gỡ những khó khăn đồng thời cũng đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện cho việc phòng chống rửa tiền trong

lĩnh vực Hải quan Việt Nam

4 Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài trước hết tác giả sẽ tập trung nghiên cứu một cách toàn diện nội dung và các vấn đề về mặt lí luận liên quan đến rửa tiền trong lĩnh vực Hải quan

3

Tiếp đó nội dung phòng, chống rửa tiền được phân tích thông qua những số liệu cụ thể trong công tác phòng, chống rửa tiền ở 34 Cục Hải quan tỉnh, thành phố Sự phối hợp trong ngành, ngoài ngành Hải quan và hợp tác quốc tế để từ đó đưa ra những thuận lợi, khó khăn trong quá trình đấu tranh tội phạm rửa tiền

Từ những phân tích trên, tác giả kiến giải một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về rửa tiền cũng như công tác phòng, chống rửa tiền ở Việt Nam nói chung và trong ngành Hải quan nói riêng

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác nhau nhằm tận dụng được hết tính ưu việt của từng loại phương pháp như:

Thu thập tài liệu để rà soát, phân tích và tham khảo các nguồn thông tin Tổng hợp và kế thừa các nghiên cứu trước đây liên quan đến chủ đề nghiên cứu của tác giả

Sử dụng các phương pháp nghiên cứu duy vật biện chứng, duy vật lịch

sử kết hợp với các phương pháp thống kế, phân tích, so sánh và đối chiếu, tổng hợp, tham vấn…để làm sáng tỏ vấn đề đặt ra trong quá trình nghiên cứu Vận dụng, các quan điểm, chính sách của Đảng và nhà nước về đổi mới,

mở cửa và hội nhập kinh tế để phân tích thực hiện luận văn

Nghiên cứu trực tiếp trên các tài liệu liên quan đến Luật Phòng, chống rửa tiền

6.Những điểm mới của Luận văn

Rửa tiền là khái niệm còn khá mới mẻ tại Việt Nam cụ thể là trong lĩnh vực Hải quan, nhận thức của người dân về vấn đề này chưa cao Mặc dù đã có Luật Phòng, chống rửa tiền và Nghị định quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật phòng, chống rửa tiền nhưng tính thực tế và hiệu quả thực sự chưa cao

Trong giai đoạn đầu của công tác phòng chống rửa tiền nên không thể tránh khỏi sơ xuất, do đó rất cần những nghiên cứu, các bài học kinh nghiệm

4

của các quốc gia khác cũng như những đề xuất có hiệu quả cho công tác phòng chống rửa tiền Mặc dù thời gian nghiên cứu ngắn nhưng người viết cũng cố gắng đưa ra được những giải pháp cơ bản giúp cho giai đoạn đầu của việc phòng chống rửa tiền tại Việt Nam – cụ thể là trong lĩnh vực Hải quan được thực hiện hiệu quả hơn

7 Kết quả nghiên cứu của Luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu có tính chất chuyên sâu và toàn diện về phòng chống rửa tiền trong lĩnh vực Hải quan

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận văn đóng góp những kiến nghị hoàn thiện pháp luật về phòng chống rửa tiền cũng như tăng cường các biện pháp phòng chống rửa tiền trong lĩnh vực Hải quan

8 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu làm 3 chương:

Chương 1: Nhận thức cơ bản về Phòng, chống rửa tiền

Chương 2: Hải quan Việt Nam và một số Quốc gia trên thế giới trong công tác phòng chống rửa tiền

Chương 3: Thuận lợi, khó khăn và một số kiến nghị, giải pháp trong phòng, chống rửa tiền

5

Chương 1

CÁC VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN

1.1 Khái niệm rửa tiền, quy trình rửa tiền và các hình thức rửa tiền

Ở mỗi một giai đoạn phát triển của nền kinh tế thế giới, khái niệm “rửa tiền” lại được hoàn thiện đầy đủ hơn

Rửa tiền là một quy trình che giấu hoặc che đậy nguồn gốc của tài sản bất hợp pháp Quy trình này xuất hiện song song với sự tồn tại của tài sản bất hợp pháp Các tài liệu có từ năm 2000 trước Công nguyên đã cho thấy các thương nhân ở Trung Quốc thường che giấu tài sản của họ và đầu tư vào các doanh nghiệp ở các tỉnh xa hoặc bên ngoài Trung Quốc để tránh bị đế chế cai trị chiếm mất[35] Thuật ngữ rửa tiền gắn với tên tuổi Al Capone một thành viên băng đảng xã hội đen người sở hữu một doanh nghiệp giặt ủi, một phần

là để che giấu nguồn gốc thu nhập bất hợp pháp của mình[34] Những kẻ phạm tội vì lợi ích tài chính luôn phải xử lý vấn đề làm sao để các khoản tiền

có được do phạm tội hình sự của chúng có vẻ như có nguồn gốc hợp pháp để chúng có thể tận hưởng mà không thu hút sự chú ý không mong muốn, cũng như phải chịu những hậu quả tiêu cực từ hành vi phạm tội

Có nhiều định nghĩa khác nhau về rửa tiền trong luật của các khu vực pháp

lý, trong công ước quốc tế và trong các tài liệu phổ thông hoặc chuyên ngành Ở Việt Nam, rửa tiền được quy định tại Luật Phòng, chống rửa tiền (có hiệu lực bắt đầu từ ngày 01/01/2013); Nghị định 116/2013/NĐ-CP ngày 04/10/2013 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật phòng, chống rửa tiền; Thông tư số 35/2013/TT-NHNN ngày 31/12/2013 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hướng dẫn thực hiện một số quy định về phòng, chống rửa tiền; Bộ Luật Hình sự (1999)

và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (2009) Nói chung trong phần lớn các luật thì rửa tiền thường được mô tả là quá trình mà theo đó số tiền

6

thu được do phạm tội hình sự được tách khỏi tội phạm tạo ra chúng và làm cho chúng có vẻ như có nguồn gốc hợp pháp Nếu được thực hiện trót lọt và hiệu quả thì sẽ rất khó hoặc không thể lần theo số tiền tới tội phạm nguồn Số tiền được rửa trót lọt có thể được sử dụng mà không còn nguy cơ bị tịch biên hoặc tịch thu Số tiền thu được do phạm tội hình sự không chỉ gồm thành quả của việc phạm tội mà còn gồm khoản lãi trên các thành quả đó (ví dụ như lãi suất ngân hàng, cổ tức, tăng giá tài sản, tiền thuê, v.v…) Tiền trả cho một bên thứ ba hỗ trợ quá trình này cũng được coi là tiền có được do phạm tội hình sự và sự hỗ trợ của bên thứ ba đó cũng được coi là phạm tội

Một doanh nghiệp là tội phạm có tổ chức hiện đại (ví dụ chuyên buôn bán chất ma tuý hoặc buôn người) thường xuyên tạo ra lượng lớn tiền cho tổ chức của mình Một phần tiền được dùng để duy trì doanh nghiệp và hoạt động tội phạm trong tương lai Số tiền còn lại cần phải được rửa vì lợi ích của

kẻ chủ mưu - đối tượng hiếm khi trực tiếp tham gia phạm tội thực tế Sử dụng tiền chưa được rửa có thể khiến cơ quan thuế để ý đến tội phạm và sẽ đặt câu hỏi về nguồn gốc của thu nhập Vì vậy, hoạt động rửa tiền chuyên nghiệp là cần thiết và cấu thành một phần của tổ chức tội phạm Các đối tượng rửa tiền chuyên nghiệp của bên thứ ba có thể hỗ trợ trong quá trình rửa tiền với mức

độ và hình thức hỗ trợ khác nhau với một mức phí Cũng giống như ở các dịch vụ khác, phí càng cao thì dịch vụ càng tốt và đáng tin cậy hơn

Các loại tội phạm khác có thể tạo ra tiền lớn không thường xuyên hoặc chỉ một lần duy nhất (ví dụ như một số loại tham nhũng của công) Trong trường hợp này thì có nhiều khả năng việc rửa tiền sẽ sử dụng kế hoạch không theo thể thức thông thường "Tự rửa tiền" là khi tội phạm tự rửa tiền có được

do phạm tội của mình mà không có sự tham gia hưởng lợi của bất kỳ một bên thứ ba nào Tự rửa tiền cũng là bất hợp pháp Ngược lại, tội phạm ăn cắp vặt thường không tạo ra lượng tiền đủ lớn để phải rửa và thường có thể sử dụng tiền bất chính một cách tự do với nguy cơ bị phát hiện không cao

7

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hải An (2014), Hợp tác quốc tế trong phòng, chống rửa tiền, Tạp chí Tài

chính (17/9/2014)

2 Nguyễn Tuấn Anh (2010), Đấu tranh phòng, chống rửa tiền trong giai

đoạn hiện nay, Vụ II, Thanh tra Chính phủ

3 Ban chấp hành Trung Ƣơng Đảng khóa XI (2013), Báo cáo của Ban chấp

hành Trung Ương Đảng khóa XI tại Hội nghị lần thứ VIII của Đảng

4 Việt Bắc (2014), Các biện pháp phòng, chống rửa tiền của Hải quan Việt

Nam - Nghiên cứu hải quan số 1+2 năm 2014

5 Nguyễn Hải Bình (2005), Phòng, chống rửa tiền trên thế giới và một số

lưu ý khi áp dụng tại Việt Nam, Tạp chí ngân hàng (số 11), Hà Nội

6 Chính phủ (2013), Nghị định số 116/2013/NĐ-CP ngày 04/10/2013 của Chính

phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật phòng, chống rửa tiền

7 Cục Điều tra chống buôn lậu (2013), Dự thảo giáo trình phòng, chống rửa

tiền/chống tài trợ khủng bố trong lĩnh vực hải quan

8 Cục Điều tra chống buôn lậu - Tổng cục Hải quan (2012), Tờ trình số

1080/Ttr-ĐTCBL ngày 25/12/2012 của Cục Điều tra chống buôn lậu - Tổng cục Hải quan báo cáo công tác phòng, chống rửa tiền năm 2012

9 Cục Điều tra chống buôn lậu - Tổng cục Hải quan (2013), Tờ trình số

380/Ttr-ĐTCBL ngày 31/10/2013 của Cục Điều tra chống buôn lậu - Tổng cục Hải quan báo cáo công tác phòng, chống rửa tiền năm 2013

10 Cục Điều tra chống buôn lậu - Tổng cục Hải quan (2014), Tờ trình ngày

03/12/2014 của Cục Điều tra chống buôn lậu - Tổng cục Hải quan báo cáo công tác phòng, chống rửa tiền năm 2014

11 Đảng Cộng Sản Việt Nam (2008), Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ X, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

8

12 Đặc san tuyên truyền số 01/2014, Pháp luật về phòng, chống rửa tiền -

Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật trung ương

13 FATF (1990), Bộ tài liệu gồm 40 khuyến nghị như là bước khởi đầu chống lại sự lạm dụng hệ thống tài chính để rửa tiền buôn lậu ma túy của

cá nhân

phê duyệt 40+9 khuyến nghị

15 Lê Xuân Hiền (2010), Phòng, chống rửa tiền qua hệ thống ngân hàng

Việt Nam, Luận văn thạc sĩ kinh tế

16 Nguyễn Trọng Hoài và Nguyễn Hoài Bảo (2005), Rửa tiền trở ngại cho

phát triển kinh tế, Tạp chí kinh tế phát triển (số 186), TP HCM

17 Nguyễn Hoài (2014), Phòng chống rửa tiền: Sắp bỏ khai báo thông tin cá

nhân, Báo mới.com (14/08/2014)

18 Chu Ngọc Huyền (2010), Pháp luật quốc tế về phòng chống rửa tiền và

thực tiễn áp dụng tại Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học

19 John McDowell và Gary Novis (2001), Những hậu quả của nạn rửa tiền

và tội phạm tài chính, Tạp chí điện tử của Bộ ngoại giao Mỹ

20 Lester M.Joseph (2001), Tiến hành rửa tiền: theo dấu đồng tiền, Tạp chí

điện tử của Bộ ngoại giao Mỹ

21 Liên Hợp Quốc (1988), Công ước Viên về chống buôn lậu ma túy tổng

hợp và các chất hướng thần, Vienna

22 Liên Hợp Quốc (2000), Công ước Palermo về chống tội phạm có tổ chức,

Palermo

23 Vương Tịnh Mạch (2009), Phòng chống rửa tiền ở Việt Nam trong bối

cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, Nội san kinh tế, Viện nghiên cứu phát triển

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2009