ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC Hà Nội, 2015... ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI
LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC
Hà Nội, 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI
Chuyên ngành: Sinh thái học
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi với sự hướng dẫn khoa học của tập thể cán bộ hướng dẫn Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác
Tác giả luận án
Trương Ngọc Kiểm
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình thực hiện Luận án, tôi luôn nhận được sự giúp đỡ, ủng
hộ, động viên, chia sẻ của tập thể giáo viên hướng dẫn, cơ sở đào tạo, cơ quan công tác, các thầy cô giáo, bạn bè đồng nghiệp và gia đình Tôi luôn trân trọng, ghi nhớ
và tri ân những sự giúp đỡ quý báu đó
Đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc với GS.TSKH Nguyễn Nghĩa Thìn, người thầy tận tụy đã chia sẻ những kinh nghiệm sống và định hướng, dìu dắt tôi trên con đường khoa học từ khi tôi là sinh viên năm thứ 2 đến nay Tôi cũng xin chân thành cảm ơn PGS.TS Lê Thu Hà đã hỗ trợ và chỉ bảo trong quá trình học tập
và làm việc tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo, anh chị em bạn bè đồng nghiệp trong Khoa Sinh học nói chung và PTN Sinh thái học và Sinh học Môi trường, Bộ môn Thực vật học, Bộ môn Động vật có xương sống nói riêng đã luôn quan tâm, hỗ trợ, động viên và đóng góp ý kiến trong quá trình nghiên cứu và làm việc của tôi
Trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện Luận án, tôi luôn nhận được sự giúp đỡ, động viên, góp ý, tư vấn, chia sẻ tài liệu, hỗ trợ nghiên cứu thực địa của GS.TS Mai Đình Yên, GS.TS Vũ Trung Tạng, GS.TSKH Trần Đình Lý, GS.TS Nguyễn Hoàng Trí, GS.TS Lã Đình Mỡi, GS.TS Nguyễn Cao Huần, GS.TSKH Trương Quang Hải, PGS.TS Nguyễn Xuân Huấn, PGS.TS Lưu Lan Hương, PGS.TS Trần Minh Hợi, PGS.TS Nguyễn Khắc Khôi, PGS.TS Vũ Xuân Phương, PGS.TS Mai Sỹ Tuấn, PGS.TS Lưu Đàm Cư, PGS.TS Nguyễn Văn Quảng, PGS.TS Nguyễn Trung Thành, PGS.TS Đoàn Hương Mai, PGS.TS Nguyễn Văn Vịnh, PGS.TS Nguyễn Xuân Quýnh, PGS.TS Nguyễn Hữu Nhân,
TS Đỗ Hữu Thư, TS Nguyễn An Thịnh, TS Đỗ Thị Xuyến, TS Bùi Văn Thanh,
TS Nguyễn Thị Hồng Liên, TS Trần Thế Bách, TS Ngô Thị Thuý Hường, TS Ngô Thị Lan Phương, TS Nguyễn Thị Mai, TS Nguyễn Thuỳ Dương, ThS Vũ Anh Tài, ThS Nguyễn Anh Đức, ThS Nguyễn Thị Kim Thanh, ThS Phạm Hữu Hiếu, ThS Phạm Xuân Cảnh, ThS Trần Xuân Tú, ThS Bùi Thị Hoa, CN Chu Hồng Đức cùng các chuyên gia trong lĩnh vực Sinh thái học, Thực vật học, Khoa học Trái đất và các cán bộ phụ trách công tác đào tạo Sau đại học Tôi thực sự biết
ơn những sự hỗ trợ quý báu đó
Trang 5Bên cạnh đó, tôi cũng xin được cảm ơn Lãnh đạo Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Khoa Sinh học và các đơn vị chức năng đã tạo điều kiện về thời gian, công việc, hỗ trợ tài chính cũng như động viên để tôi có thể hoàn thành được nghiên cứu của mình Tôi cũng cảm ơn các anh chị em cán bộ Đoàn - Hội Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội và các
em sinh viên Khoa Sinh học đã chia sẻ khó khăn, sát cánh cùng tôi trong suốt thời gian qua để tôi có thể chuyên tâm, dành thời gian cho nghiên cứu và hoàn thành luận án
Trong quá trình nghiên cứu thực địa, tôi luôn nhận được sự ủng hộ, giúp đỡ của ban lãnh đạo, các cán bộ khoa học, cán bộ kiểm lâm Vườn Quốc gia Hoàng Liên, Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn, lãnh đạo các địa phương và
bà con nhân dân các dân tộc huyện Sapa, Bát Xát, Văn Bàn (tỉnh Lào Cai); sự giúp
đỡ của Chi cục Kiểm lâm, Chi cục Lâm nghiệp, Chi cục Thống kê, Chi cục Bảo vệ Môi trường, Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai Nhân dịp này, tôi cũng xin được cảm ơn sự hợp tác và giúp đỡ quý báu ấy
Xin được cám ơn đại gia đình đã luôn bên cạnh, ủng hộ, động viên để tôi có thể yên tâm công tác, hoàn thành luận án, vững bước trong cuộc sống và phấn đấu trong sự nghiệp Xin cảm ơn đến anh em, bạn bè, đồng chí, đồng nghiệp đã quan tâm, chia sẻ, động viên và ủng hộ tôi trong tất cả mọi việc
Xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 05 tháng 05 năm 2015
NCS Trương Ngọc Kiểm
Trang 6MỤC LỤC
Trang
MỤC LỤC 1
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT 3
DANH MỤC HÌNH 4
DANH MỤC BẢNG 4
MỞ ĐẦU 6
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 9
1.1 NGHIÊN CỨU VỀ QUY LUẬT ĐAI CAO 9
1.2 NGHIÊN CỨU VỀ SINH KHÍ HẬU 11
1.3 NGHIÊN CỨU SỰ THAY ĐỔI CẤU TRÚC CỦA THẢM THỰC VẬT THEO CÁC ĐAI ĐỘ CAO
14 1.4 NGHIÊN CỨU SINH THÁI HỌC ĐẤT TRONG MỖI QUAN HỆ VỚI THẢM THỰC VẬT, ĐỘ CAO ĐỊA HÌNH VÀ SINH KHÍ HẬU
19 1.5 CÁC NGHIÊN CỨU Ở DÃY HOÀNG LIÊN SƠN (TỈNH LÀO CAI) 23
1.6 KHÁI QUÁT VỀ KHU VỰC HOÀNG LIÊN SƠN (TỈNH LÀO CAI) 27
CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 32
2.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 32
2.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 34
2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 35
2.3.1 Cách tiếp cận 35
2.3.2 Phương pháp kế thừa 36
2.3.3 Các phương pháp nghiên cứu thực địa (ngoại nghiệp) 36
2.3.4 Các phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm 38
2.3.5 Phương pháp thành lập bản đồ 42
2.3.6 Phương pháp phỏng vấn, điều tra xã hội học 44 CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 45
3.1 SỰ PHÂN HOÁ CÁC NHÂN TỐ KHÍ HẬU THEO ĐAI ĐỘ CAO 45
3.1.1 Chế độ bức xạ và thời gian chiếu sáng 45
3.1.2 Nhiệt độ 47
3.1.3 Độ ẩm 50
3.1.4 Chế độ mây 53
Trang 72
3.1.5 Lượng mưa 53
3.1.6 Chế độ gió 54
3.1.7 Tổng kết đặc điểm và sự biến đổi của các nhân tố khí hậu theo các đai độ cao ở khu vực Hoàng Liên Sơn (thuộc tỉnh Lào Cai)
56 3.1.8 Phân vùng sinh khí hậu khu vực Hoàng Liên Sơn (tỉnh Lào cai) 57
3.2 SỰ PHÂN HOÁ CÁC NHÂN TỐ THỔ NHƯỠNG THEO ĐAI ĐỘ CAO 62
3.2.1 Phân bố các loại đất ở khu vực Hoàng Liên Sơn (tỉnh Lào Cai) 62
3.2.2 Đặc điểm phẫu diện đất ở các đai độ cao 64
3.2.3 Sự thay đổi thành phần hoá học đất theo độ cao 69
3.3 SỰ THAY ĐỔI CẤU TRÚC THẢM THỰC VẬT THEO ĐAI ĐỘ CAO 82
3.3.1 Đặc điểm hệ thực vật bậc cao có mạch ở khu vực Hoàng Liên Sơn 82 3.3.2 Các kiểu thảm thực vật ở khu vực Hoàng Liên Sơn 89
3.3.3 Sự thay đổi trạng thái thảm thực vật theo độ cao ở dãy Hoàng Liên Sơn
98 3.3.4 Sự thay đổi cấu trúc thảm thực vật theo độ cao ở dãy Hoàng Liên Sơn
103 3.4 MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC NHÂN TỐ KHÍ HẬU - THỔ NHƯỠNG - THẢM THỰC VẬT THEO CÁC ĐAI ĐỘ CAO
113 3.5 ĐỊNH HƯỚNG CÔNG TÁC BẢO TỒN ĐA DẠNG THỰC VẬT VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
118 3.5.1 Định hướng công tác bảo tồn đa dạng thực vật 118
3.5.2 Định hướng phát triển du lịch bền vững 129
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 136
TÀI LIỆU THAM KHẢO 139
PHẦN PHỤ LỤC
Phụ lục 1: Danh lục các loài thực vật bậc cao có mạch phân bố ở khu vực
Hoàng Liên Sơn (thuộc địa phân tỉnh Lào Cai)
P-1
Phụ lục 2: Danh lục các loài quý hiếm ở khu vực Hoàng Liên Sơn P-129 Phụ lục 3: Danh lục các loài đặc hữu ở khu vực Hoàng Liên Sơn P-139 Phụ lục 4: Phương pháp phân tích thành phần hoá học đất P-154 Phụ lục 5: Một số kiểu thảm thực vật ở Hoàng Liên Sơn P-159 Phụ lục 6: Một số hình ảnh nghiên cứu thực địa P-173
Trang 8DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
CITES Convention of International Trade of Endangered species
(Công ước về thương mại quốc tế các loài nguy cấp)
DLST Du lịch sinh thái
ĐDSH Đa dạng sinh học
ĐHKHTN Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
ĐHQGHN Đại học Quốc gia Hà Nội
GIS Geographic Information Systems (Hệ thống thông tin địa lý)
HLS Hoàng Liên Sơn
HST/HTV Hệ sinh thái / Hệ thực vật
IUCN International Union for Conservation of Nature and Nature Rescources
(Liên minh quốc tế bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên)
KBTTN Khu bảo tồn thiên nhiên
KVNC Khu vực nghiên cứu
NĐ 32 Nghị định 32/2006/NĐ-CP ngày 30/3/2006 về quản lý thực vật rừng,
động vật rừng nguy cấp, quý hiếm
NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
RNĐTX Rừng nhiệt đới thường xanh
SĐVN Sách đỏ Việt Nam
TTV Thảm thực vật
UBND Uỷ ban nhân dân
UNESCO United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Tổ
chức giáo dục, Khoa học và Văn hoá của Liên hợp quốc) VQG Vườn Quốc gia
Trang 9DANH MỤC BẢNG
2.1 Thời gian, lịch trình các đợt khảo sát thực địa 34 2.2 Thang phân chia dạng sống thực vật của Raunkiaer, 1934 40 3.1 Sự biến thiên cường độ chiếu sáng theo các đai độ cao 46 3.2 Biến thiên nhiệt độ không khí (oC) trong năm theo các đai độ cao 48 3.3 Biến thiên nhiệt độ không khí (oC) ngày đêm theo các đai độ cao 49 3.4 Biên độ giảm nhiệt mỗi 100m độ cao giữa các đai 50 3.5 Biến thiên độ ẩm tương đối (%) ngày đêm theo các đai độ cao 51
3.7 Tổng hợp sự thay đổi của các nhân tố khí hậu theo độ cao 57 3.8 Hệ thống chỉ tiêu sinh khí hậu của thảm thực vật tự nhiên ở khu vực
Hoàng Liên Sơn (tỉnh Lào Cai) 59 3.9 Biến thiên pHKCl của đất theo các đai độ cao 69
Trang 103.10 Biến thiên hàm lượng mùn (%) trung bình theo đai độ cao 70 3.11 Biến thiên hàm lượng photpho tổng số (%) theo các đai độ cao 71 3.12 Biến thiên hàm lượng photpho dễ tiêu (%) trong đất theo đai độ cao 72 3.13 Biến thiên hàm lượng kali tổng số theo đai độ cao (mg/100 g đất) 73 3.14 Biến thiên hàm lượng Kali dễ tiêu theo đai độ cao (mg/ 100g đất) 74 3.15 Biến thiên hàm lượng Nitơ tổng số theo đai độ cao (%) 75 3.16 Biến thiên hàm lượng Nitơ dễ tiêu theo các đai độ cao (mgđl) 76 3.17 Biến thiên hàm lượng Sắt theo đai độ cao (mg/kg đất) 77 3.18 Biến thiên hàm lượng Nhôm trong đất theo đai độ cao (mg/kg đất) 78 3.19 Biến thiên hàm lượng Canxi trong đất theo đai độ cao (mgđl/100g) 79 3.20 Biến thiên hàm lượng Magie trong đất theo đai độ cao (mgđl/100g) 80 3.21 Tổng hợp xu hướng biến thiên các chỉ tiêu hoá học đất 81 3.22 Thành phần các bậc taxon của hệ thực vật bậc cao có mạch khu vực
Hoàng Liên Sơn (tỉnh Lào Cai) 82 3.23 Tỷ trọng 2 lớp trong ngành Ngọc lan của hệ thực vật khu vực Hoàng
3.24 Các họ đa dạng nhất của hệ thực vật Hoàng Liên Sơn 84 3.25 Các chi đa dạng nhất của hệ thực vật Hoàng Liên Sơn 85 3.26 Các chỉ số đa dạng của hệ thực vật khu vực Hoàng Liên Sơn 86 3.27 Chỉ số đa dạng của một số hệ thực vật của Việt Nam 86 3.28 Sự phân bố các kiểu thảm thực vật ở Hoàng Liên Sơn theo độ cao 98 3.29 Sự biến đổi trạng thái của thảm thực vật theo độ cao 103 3.30 Sự thay đổi thành phần các bậc taxon theo các độ cao ở khu vực núi
Hoàng Liên Sơn (thuộc tỉnh Lào Cai) 104 3.31 Sự phân hoá thành phần các bậc taxon theo các đai độ cao ở khu vực
3.32 Sự phân hóa số loài theo độ cao ở dãy Hoàng Liên Sơn 106 3.33 Số loài chung nhau giữa các đai độ cao ở Hoàng Liên Sơn 107 3.34 Phân hoá số loài quý hiếm theo các đai độ cao ở Hoàng Liên Sơn 108 3.35 Phân hoá các loài đặc hữu theo các đai độ cao ở Hoàng Liên Sơn 109 3.36 Phân hoá phổ dạng sống theo các đai độ cao ở Hoàng Liên Sơn 110 3.37 Phân hoá nhóm cây chồi trên theo các đai độ cao ở Hoàng Liên Sơn 111 3.38 Sự thay đổi chiều cao cây gỗ theo độ cao 112 3.39 Tổng hợp biến đổi thành phần loài theo các đai độ cao 121
Trang 11139
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1 Ban Khoa học và kỹ thuật Hoàng Liên Sơn (1983), Đặc điểm khí hậu Hoàng Liên
Sơn, tài liệu nội bộ, Lào Cai
2 Nguyễn Tiến Bân (1997), Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật hạt kín ở
Việt Nam, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, 532 trang
3 Nguyễn Trọng Bình, Nguyễn Toàn Thắng (2008), “Đặc điểm thảm thực vật
KBTTN Hoàng Liên - Văn Bàn”, Tạp chí Nông nghiệp và phát triển nông thôn, số
3/2008, tr 62 - 66
4 Bộ Khoa học Công nghệ, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2007), Sách đỏ
Việt Nam (Phần II -Thực vật), Nxb KHTN&CN, Hà Nội, 611 trang
5 Bộ Lâm nghiệp (1970-1988), Cây gỗ rừng Việt Nam (7 Tập), Nxb Nông nghiệp,
Hà Nội
6 Bộ NN&PTNT (2006), Cẩm nang ngành Lâm nghiệp (32 chương, 32 tập), Chương
trình Hỗ trợ ngành lâm nghiệp và đối tác, Hà Nội
7 Bộ NN&PTNT (2013), Thông tư số 40/2013/TT-BNNPTNT ngày 05/9/2013 của
Bộ trưởng Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn ban hành Danh mục các loài
động vật, thực vật hoang dã qui định trong các phụ lục của công ước về buôn bán
quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES), Hà Nội
8 Chi cục Lâm nghiệp Lào Cai (2012), Đề án bảo tồn và phát triển lâm sản ngoài gỗ
tỉnh Lào Cai giai đoạn 2013-2015, Lào Cai
9 Vũ Kim Chi, Nguyễn Hiệu, Bùi Quang Thành, Hoàng Thị Thu Hương, Đỗ Trung Hiếu (2010), “Biến đổi sử dụng đất và những vấn đề môi trường liên quan ở Sa Pa,
Lào Cai”, Báo cáo khoa học, Hội thảo khoa học quốc tế Địa lý Đông Nam Á lần
12 Võ Văn Chi (2007), Sách tra cứu tên cây cỏ Việt Nam, Nxb Giáo dục, 894 trang
13 Võ Văn Chi (2012), Từ điển cây thuốc Việt Nam (2 tập), Nxb Y học, Hà Nội
14 Chính phủ Việt Nam (2006), Nghị định 32/2006/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng,
động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm, Hà Nội
15 Hoàng Chung (2004), Đồng cỏ vùng núi phía Bắc Việt Nam, Nxb Nông nghiệp, Hà
Nội, 236 trang
16 Hoàng Chung (2005), Quần xã học thực vật, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 220 trang
17 Hoàng Chung (2008), Các phương pháp nghiên cứu quần xã thực vật, Nxb Giáo
dục, Hà Nội, 208 trang
Trang 12140
18 Cục thống kê Lào Cai (2005-2013) Niên giám thống kê tỉnh Lào Cai, (9 tập, từ
năm 2004 đến năm 2012), NXB Thống kê, Hà Nội
19 Đỗ Trọng Dũng (2009), Đánh giá điều kiện tự nhiên để phát triển du lịch sinh thái
ở tiểu vùng du lịch miền núi Tây Bắc Việt Nam, Luận án tiến sĩ địa lý, Trường Đại
học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội
20 Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam (nhiều tác giả,
2001 - 2005), Danh lục các loài thực vật Việt Nam (3 tập), Nxb Nông nghiệp, Hà
Nội
21 Lâm Công Định (1992), Sinh khí hậu ứng dụng trong nông nghiệp ở Việt Nam,
NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, 296 trang
22 Lê Đức (chủ biên) (2004), Một số phương pháp phân tích môi trường, Nxb Đại học
Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 215 trang
23 G Cazes, R Lanquar, Y Raynouard (2000), Quy hoạch du lịch (Đào Đình Bắc
dịch), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 155 trang
24 Nguyễn Thị Minh Hải, Đinh Khánh Quỳnh, Đỗ Thị Xuyến (2011), “Một số kết quả
điều tra nguồn tài nguyên cây thuốc tại xã San Sả Hồ, huyện Sapa, tỉnh Lào Cai”,
Báo cáo khoa học về sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Hội nghị khoa học toàn
quốc lần thứ 4, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, tr.1107 - 1111
25 Trương Quang Hải, Nguyễn An Thịnh, Đoàn Thị Thu Hà (2006), “Xác lập mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ phát triển bền vững vùng đệm các khu bảo vệ thiên nhiên (nghiên cứu mẫu tại cụm xã vùng đệm Vườn Quốc gia Hoàng Liên)”,
Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, số T.XXII, N01, Hà Nội, tr 39 - 48
26 Nguyễn Thị Hải, Nguyễn An Thịnh (2005), “Tổ chức lãnh thổ du lịch sinh thái phục vụ phát triển bền vững và bảo vệ môi trường huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai”,
Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, số 5AP, Hà Nội, tr 35 - 42
27 Nguyễn Thị Hải, Trần Thị Mai Hoa (2006), “Mối quan hệ giữa du lịch sinh thái với cộng đồng địa phương ở xã San Sả Hồ thuộc VQG Hoàng Liên, tỉnh Lào Cai”,
Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, số 22 (4AP), tr 69 - 76
28 Nguyễn Thị Hải, Hoàng Thị Thu Hương, Vũ Lan Hương (2006), “Nghiên cứu mức sống của đồng bào dân tộc Tày và H’mông ở xã bản Hồ, huyện Sa Pa, tỉnh Lào
Cai”, Báo cáo khoa học, Hội nghị khoa học Trường Đại học Khoa học Tự nhiên,
Tiểu ban Địa lý - Địa chính, Hà Nội, 10/2006, tr 264-270
29 Trần Văn Hải, Trần Minh Hợi, Đỗ Thị Xuyến (2011), “Các loài thực vật được
đồng bào dân tộc H’Mông tại KBTTN Hoàng Liên - Văn Bàn sử dụng làm thuốc
trị bệnh gan”, Báo cáo khoa học về sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Hội nghị khoa
học toàn quốc lần thứ 4, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, tr.1112 - 1115
30 Nguyễn Bá Hoạt, Trần Văn Diễn (1995), “Đặc điểm tự nhiên và phân vùng sinh
thái phát triển cây trồng huyện Sa Pa tỉnh Lào Cai”, Kết quả nghiên cứu khoa học,
Quyển V, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, tr 140-144
