i ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG PHAN VĂN KIÊN ĐÁNH GIÁ RỦI RO THIÊN TAI CÓ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI XÃ QUẢ
Trang 1i
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
PHAN VĂN KIÊN
ĐÁNH GIÁ RỦI RO THIÊN TAI CÓ SỰ THAM
GIA CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI XÃ QUẢNG NHAM, HUYỆN QUẢNG XƯƠNG, TỈNH THANH HÓA
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG
HÀ NỘI - Năm 2015
Trang 2ii
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
PHAN VĂN KIÊN
ĐÁNH GIÁ RỦI RO THIÊN TAI CÓ SỰ
THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI XÃ QUẢNG NHAM, HUYỆN QUẢNG XƯƠNG, TỈNH
THANH HÓA
Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
(Chương trình đào tạo thí điểm)
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS VÕ THANH SƠN
HÀ NỘI - Năm 2015
Trang 3iii
LỜI CẢM ƠN
Để thực hiện tốt đề tài trước hết tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các
thành viên Ban PCLB xã và 13 thôn thuộc xã Quảng Nham, Ban PCLB huyện Quảng
Xương, Sở NN&PTNT, Sở TNMT tỉnh Thanh Hóa và các bên liên quan đã nhiệt tình
hỗ trợ nguồn lực và đóng góp các ý kiến quý báu để giúp người nghiên cứu hoàn
thành công việc tại khu vực nghiên cứu
Tác giả cũng bày tỏ lòng biết ơn tới các thành viên trong Nhóm nghiên cứu đã
nỗ lực và tâm huyết để giúp tác giả nắm bắt và hiểu rõ bối cảnh địa phương, không
quản ngại khó khăn để thu thập các số liệu, thông tin có độ tin cậy cao tại cộng đồng
Và không thể thiếu được đó là sự hỗ trợ về mọi mặt của Dự án CATREND
trong suốt quá trình tác nghiệp Với sự hỗ trợ chu đáo này, Nhóm nghiên cứu đã
hoàn thành nhiệm vụ và đã đạt được kết quả tốt nhất trong khả năng chúng tôi có thể
Cuối cùng, tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Thầy giáo TS Võ Thanh Sơn
và PGS, TS Bùi Công Quang đã hướng dẫn chúng tôi trong suốt quá trình trước,
trong và sau khi thực hiện đợt điều tra cũng như phân tích số liệu và viết báo cáo
Tôi hy vọng kết quả nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng và những kiến
nghị trong báo cáo này sẽ góp phần đưa ra các hoạt động can thiệp phù hợp để giảm
nhẹ tình trạng dễ bị tổn thương và tăng cường năng lực phòng tránh và giảm nhẹ rủi
ro thiên tai tại vùng nghiên cứu
Xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 25 tháng 10 năm 2014
Tác giả
Phan Văn Kiên
Trang 4
iv
LỜI CAM ĐOAN
Tác giả làm luận văn cam đoan công trình nghiên cứu là của riêng cá nhân tác giả, các số liệu là trung thực, không sử dụng số liệu của các tác giả
khác chưa được công bố, các kết quả nghiên cứu của tác giả chưa từng được
công bố Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm
Hà Nội, ngày 25 tháng 10 năm 2014
Tác giả
Phan Văn Kiên
Trang 5v
MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN i
LỜI CAM ĐOAN iv
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT viii
DANH MỤC CÁC BẢNG viii
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ ix
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 5
1.1 Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại Việt Nam 5
1.2 Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại tỉnh Thanh Hoá 7
1.3 Công tác phòng tránh, giảm nhẹ thiên tai tại Việt Nam và Thanh Hóa 10
1.3.1 Về chính sách phòng tránh giảm nhẹ thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu 10
1.3.2 Phương châm 4 tại chỗ trong Phòng tránh, giảm nhẹ thiên tai 12
1.4 Tình hình thiên tai và biến đổi khí hậu tại Quảng Xương 14
1.4.1 Nhiệt độ 15
1.4.2 Lượng mưa 15
1.4.3 Độ mặn 16
1.5 Tình hình đánh giá rủi ro thiên tai trên thế giới và ở Việt Nam 17
1.5.1 Cơ sở lý luận 17
1.5.2 Thực tiễn đánh giá rủi ro thiên tai trên thế giới 19
1.5.3 Đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng tại Viêt Nam 21
1.5.4 Đối tượng dễ bị tổn thương trong thiên tai 22
CHƯƠNG 2 ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 24
2.1 Địa điểm, thời gian, đối tượng, nội dung nghiên cứu 24
2.1.1 Địa điểm nghiên cứu 24
2.1.2 Một số thông tin về kinh tế - xã hội của khu vực nghiên cứu 25
2.1.3 Thời gian nghiên cứu 25
Trang 6vi
2.1.4 Đối tượng nghiên cứu 25
2.2 Nội dung nghiên cứu 26
2.3 Phương pháp luận nghiên cứu 26
2.4 Phương pháp nghiên cứu
2.4.1 Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp 29
2.4.2 Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của cộng đồng 29
2.4.3 Nội dung và tiến trình đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng 35
CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 39
3.1 Đánh giá hiểm họa 39
3.1.1 Sơ lược lịch sử thiên tai đã xảy ra tại địa phương 39
3.1.2 Phân tích các loại hiểm họa tại vùng nghiên cứu 41
3.1.3 Xếp hạng mức độ nguy hiểm của hiểm họa 43
3.1.4 Lịch thiên tai - mùa vụ 44
3.1.5 Sơ đồ Rủi ro thiên tai xã Quảng Nham 46
3.2 Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương 47
3.2.1 Về sinh kế 48
3.2.2.Các điều kiện sống cơ bản 50
3.2.3.Sự tự bảo vệ của cá nhân, gia đình 51
3.2.4 Sự bảo vệ của cộng đồng 56
3.2.5 Tổ chức xã hội, chính quyền 59
3.3 Đánh giá năng lực phòng tránh giảm nhẹ rủi ro thiên tai 61
3.3.1 Chuẩn bị về vật tư, phương tiện tại chỗ 61
3.3.2 Chuẩn bị về hậu cần tại chỗ 62
3.3.3 Chuẩn bị về lực lượng tại chỗ 63
3.3.4 Chuẩn bị về chỉ huy tại chỗ 65
3.4 Tóm tắt kết quả và thảo luận 64
Trang 7vii
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 72
Kết luận 69
Kiến nghị 69
TÀI LIỆU THAM KHẢO 74
PHỤ LỤC 79
Phụ lục 1 Phân tích đặc điểm của các đối tượng dễ bị tổn thương 79
Phụ lục 2: Bảng câu hỏi phỏng vấn hộ gia đình 83
Phụ lục 3: Bảng kiểm tra kiến thức về khả năng ứng cứu của đội PCLB cấp xã/thôn 89
Phụ lục 4: Bảng kiểm dành cho Ban giám hiệu nhà trường 91
Phụ lục 5: Bảng câu hỏi phỏng vấn học sinh tiểu học và trung học cơ sở 93
Phụ lục 6 Danh sách các thành viên Đoàn đánh giá 95
Trang 8viii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ATNĐ Áp thấp nhiệt đới
ADB Ngân hàng Phát triển Châu Á
BCH PCLB Ban chỉ huy Phòng chống lụt bão
BĐKH Biến đổi khí hậu
CBDRM Quản lý Rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng
DONRE Sở Tài nguyên và Môi trường
HVCA Đánh giá hiểm họa, tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực
phòng tránh giảm nhẹ thiên tai (còn gọi là Đánh giá rủi ro thiên tai)
IPCC Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu
INGO Tổ chức Phi chính phủ Quốc tế
KTTV Khí tượng thủy văn
NN – PTNT Nông nghiệp - Phát triển nông thôn
PCLB Phòng chống lụt bão
PTBV Phát triển bền vững
QĐ – TTg Quyết định Thủ tướng
TKCN Tìm kiếm cứu nạn
UNDP Chương trình Phát triển Liên hợp Quốc
UBND Ủy ban nhân dân
VCA Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực
WB Ngân hàng Thế giới
DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1 Các bước tiến hành HVCA dựa trên PRA 29 Bảng 2.2 Bảng phân chia phỏng vấn 30 Bảng 2.3 Bảng phân bổ nhân sự thảo luận nhóm 31 Bảng 3.1 Lịch sử thiên tai xã Quảng Nham từ 1965 đến nay 36 Bảng 3.2 Phân tích hiểm họa xã Quảng Nham 39 Bảng 3.3 Xếp hạng mức độ nguy hiểm của hiểm họa 40 Bảng 3.4 Thông kê sản lượng khai thác hai sản xã Quảng Nham 47
Trang 9ix
Bảng 3.5 Mức độ nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu 51 Bảng 3.6 Thang điểm đánh giá kết quả phỏng vấn học sinh 52 Bảng 3.7 Hiện trạng chuẩn bị về vật tư, phương tiện tại chỗ 59 Bảng 3.8 Hiện trạng chuẩn bị về hậu cần tại chỗ 60 Bảng 3.9 Hiện trạng chuẩn bị về lực lượng tại chỗ 61 Bảng 3.10 Hiện trạng chuẩn bị về chỉ huy tại chỗ 63
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
Hình 1.1 Thống kê thiệt hại về kinh tế do thiên tai gây ra tại
Thanh Hóa (1996 – 2009)
9
Hình 1.2 Thống kê thiệt hại về người do thiên tai gây ra tại Thanh
Hóa (1996 – 2009)
9
Hình 1.3 Biểu đô theo dõi nhiệt độ trung bình năm qua các năm
(1980 – 2010)
15
Hình 1.4 Biểu đô theo dõi lượng mưa trung bình năm qua các
năm (1980 – 2010)
16
Hình 1.5 Kết quả quan trắc biến thiên độ mặn trên sông Yên
(1980 – 2010)
17
Hình 2.1 Bản đồ xã Quảng Nham 24 Hình 2.2 Sơ đồ trình tự các bước nghiên cứu 26 Hình 3.1 Lịch thiên tai – mùa vụ xã Quảng Nham 42 Hình 3.2 Sơ đồ Rủi ro thiên tai xã Quảng Nham 43 Hình 3.3 Biểu đồ mức độ đánh giá của người dân về thiên tai 50 Hình 3.4 Biểu đồ mức độ hiểu biết của hộ gia đình về phương
châm bốn tại chỗ
51
Hình 3.5 Biểu đồ mức độ hiểu biết của hộ gia đình về nguyên
nhân biến đổi khí hậu
51 Hình 3.6 Mức độ hiểu biết về các loại hình thiên tai của học sinh 53
Trang 10x
Trang 1174
TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt
1 Ban PCLB Quảng Nham (2005), Báo cáo PCLB xã Quảng Nham năm 2005,
Quảng Nham, 9tr
2 Ban PCLB Quảng Nham (2007), Báo cáo PCLB xã Quảng Nham năm 2007,
Quảng Nham, 8 tr
3 Ban PCLB Quảng Nham (2012), Báo cáo PCLB xã Quảng Nham năm 2012,
Quảng Nham, 10 tr
4 Báo cáo tình hình phát triển kinh tế - xã hội xã Quảng Nham năm 2013
5 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012), Kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển
1 Bộ Nông nghiệp và PTNT (2012), Báo cáo tổng kết thi hành pháp lệnh
2 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012), Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam
3 Bộ NN&PTNT (2012), Báo cáo tổng kết công tác thi hành Pháp luật về
4 CARE (2010), Phương châm bốn tại chỗ trong phòng chống thiên tai, nội
thiên tai dựa vào cộng đồng (JANI), 36tr
5 CECI (2011), Báo cáo chia sẻ kinh nghiệm về đánh giá tình trạng dễ bị tổn
6 Chính phủ (2012), Việt Nam: Một số điển hình về Phát triển bền vững Báo
cáo tại Hội nghị cấp cao của Liên Hợp Quốc về Phát triển bền vững
7 CRES (1998), Các phương pháp tham gia trong quản lý tài nguyên ven biển
ĐHQGHN (dịch và giới thiệu), Tập 1, 2 và 3, NXB Nông nghiệp, Hà Nội
8 DMC – BNN&PTNT (2011), Tài liệu kỹ thuật Quản lý rủi ro thiên tai và
rủi ro thiên tai tại Việt Nam, đặc biệt là các rủi ro thiên tai liên quan đến biến đổi khí hậu, Hà Nội, 301 tr
9 Vũ Thị Hải Hà (2007), “Một số kỹ thuật thường sử dụng trong đánh giá
nhanh cộng đồng (PRA)”, Bản tin Khoa học - Viện Khoa học Lao động và xã
Trang 1275
10 Trần Hữu Hào (2012), Nghiên cứu tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực
thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đồng xã Tây Phong, huyện Cao
vững, Trung tâm NC TNMT– Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 30 tr
11 Trương Quang Học và Trần Hồng Thái (2008), “Tác động của biến đổi khí
hậu tới tự nhiên và đời sống xã hội”, Hội thảo tham vấn quốc gia về Chương
12 Hội Chữ thập đỏ Việt Nam (2010), Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương
VCA, tập 1, Hà Nội, 44 tr
13 Hội Chữ thập đỏ Việt Nam (2010), Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương
VCA, tập 2, Hà Nội, 50 tr
14 Hội LHPN Việt Nam (2013), Vai trò và sự đóng góp của phụ nữ trong
28/12/2013,
15 IUCN (2012a), Báo cáo tóm tắt tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng với
tác động của biến đổi khí hậu tại Ấp Mỏ Ó và Ấp Chợ, xã Trung Bình, huyện Trần Đề và Ấp Vàm hồ và Ấp Võ Thành Văn, xã An Thạnh Nam, huyện Cù
16 IUCN (2012b), Báo cáo kết quả đánh giá tính dễ tổn thương và năng lực
thích ứng tại Ấp 8, xã Thạnh Hải, Ấp 6 và Ấp 7 xã Thạnh Phong, huyện
17 IUCN (2012c), Báo cáo tóm tắt kết quả đánh giá tính dễ tổn thương và năng
lực thích ứng với tác động của biến đổi khí hậu (VCA) tại: Ấp Bình Điền và
Ấp Vòm Rầy, xã Bình Sơn, huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang, 8 tr
18 Lê Văn Gia Nhỏ và Huỳnh Trấn Quốc (2012), Bộ công cụ đánh giá nông
Hồ Chí Minh, 103 tr
19 Bùi Công Quang (2011), Quản lý lưu vực sông ở Việt Nam, Bài giảng cho
lớp sau đại học về: “Tiếp cận sinh thái học trong quản lý tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững”, Trung tâm NC TN&MT, ĐHQGHN, Hà Nội,
46 tr
20 Quốc Hội (2013), Luật Phòng chống và giảm nhẹ thiên tai, 36tr
21 Võ Quý (2009), “Biến đổi khí hậu và Đa dạng sinh học”, Bản tin Đại học
22 Võ Quý, Võ Thanh Sơn (2008), Phát triển bền vững với những vấn đề môi
học “Tiếp cận sinh thái học trong Quản lý Tài nguyên thiên nhiên và Phát triển bền vững” và Chương trình thạc sĩ về “Môi trường trong Phát triển bền
Trang 1376
vững”, Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, Đại học Quốc gia
Hà Nội, Hà Nội, 152 tr
23 Nguyễn Thanh Sơn và Cấn Thu Văn (2012), “Các phương pháp đánh giá tính
dễ bị tổn thương – Lý luận và thực tiễn Phần 1 Khả năng ứng dụng trong đánh giá tính dễ bị tổn thương lũ lụt ở Miền Trung Việt Nam”, Tạp chí Khoa
115-122
24 Sở Tài nguyên Môi trường Thanh Hóa (2012), Kế hoạch hành động Chiến
76tr
25 Nguyễn Duy Thắng (2002), “Một số khía cạnh lý thuyết của cách tiếp cận
nghiên cứu hành động tham gia PAR” trong phát triển cộng đồng.” Tạp chí
26 Thủ tướng Chính phủ (2007), Quyết định phê duyệt Chiến lược quốc gia về
27 Thủ tướng Chính phủ (2009), Quyết định phê duyệt Đề án nâng cao nhận
37tr
28 Thủ tướng Chính phủ (2011), Quyết định phê duyệt Chiên lược quốc gia về
29 Thủ tướng Chính phủ (2012), Quyết định phê duyệt Chương trình mục tiêu
30 Trường Đại học Thủy lợi (2012), Phụ lục 4 – Tình hinh thiên tai các lưu vực
tr.109-122
31 Trung tâm Live&Learn (2012), Tài liệu hướng dẫn dạy và học về giảm nhẹ
32 Trần Văn Tuấn (2008), Báo cáo đánh giá cuối kỳ Dự án DIPECHO, Tầm
nhìn Thế giới Việt Nam, Hà Nội, tr
33 Lê Anh Tuấn và Trần Thị Kim Hồng (2012), “Đánh giá trình trạng dễ bị tổn thương và khả năng thích nghi ở hộ gia đình trước thiên tai và biến đổi khí hậu trong khu vực thuộc quận Bình Thủy và huyện Vĩnh Thạnh, Thành phố
Cần Thơ”, Tạp chí Khoa học – Đại học Cần Thơ 2012, (Số 22), tr 221-230
- ĐHQGHN, CRES.K15SĐH, Hà Nội, 125 tr
35 UBND xã Quảng Nham (2012), Báo cáo tình hình phát triển kinh tế, xã hội
Trang 1477
36 UBND xã Quảng Nham (2013), Báo cáo tình hình phát triển kinh tế, xã hội
37 UBND tỉnh Thanh Hóa (2008), Quyết định về việc phê duyệt Chương trình,
kế hoạch hành động thực hiện Chiến lược quốc gia phòng tránh giảm nhẹ
38 UNDP (2007 - 2008), Tổng quan Báo cáo Phát triển Con người: Cuộc chiến
19tr
39 Ủy hội sông Mêkông, Tài liệu tập huấn Nâng cao năng lực Phòng chống lụt
40 VTV (2013), Mưa đá kèm giông lốc tại Thanh Hóa và Sơn La, truy cập ngày
25/6/2013, http://vtv.vn/Thoi-su/Mua-da-kem-giong-loc-tai-Thanh-Hoa-va-Son-La/62877.vtv
41 WB-ADB-DFID-CIDA (2006), Đánh giá tình hình giới ở Việt Nam, Hà Nội,
90 tr
Tiếng Anh
1 Boko, M., I Niang, A Niong, C Vogel, A Githeco, M Medany, B Osman-
Elasha, R Tabo and T Yanda (2007), Africa Climate Change 2007: Impacts,
Adaptation and Vulnerability Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate
C.E Hanson, Eds., Cambride University Press, Cambridge UK, pp.433-467
2 Deshler, D and Ewert, M (1995) Pacitipatory action research: Traditions
3 Fals-Borda, O and Rahman, MA (1991) Action and knowledge: breaking
4 Googlemaps.com, (2013), Hình ảnh bản đồ vệ tinh xã Quảng Nham chụp
https://www.google.com/maps/@19.5933241,105.7877631,11992m/data=!3 m1!1e3
5 Truong Quang Hoc and Vo Thanh Son (2007) “Interaction between climate
change, biodiversity and sustainable development”, Proceedings of the
1-11