Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo luật hình sự việt nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn tỉnh tuyên quang giai đoạn 2010 2014)

Việc nghiên cứu những trường hợp giảm nhẹ TNHS theo Luật Hình sự Việt Nam không chỉ có ý nghĩa về mặt nhận thức khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng trong việc áp dụng các

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

CAO TRỌNG THỦY

MộT Số VấN Đề Lý LUậN Và THựC TIễN

Về NHữNG TRƯờNG HợP GIảM NHẹ TRáCH NHIệM HìNH Sự

THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM

(Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2010 - 2014)

Chuyờn ngành: Luật hỡnh sự và tố tụng hỡnh sự

Mó số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Lấ VĂN CẢM

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong công cuộc đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân là một nhiệm vụ tiếp tục được Đại hội XI của Đảng kế thừa và phát triển, đồng thời tư tưởng chỉ đạo đó đã được hiến định một cách đầy đủ tại Hiến pháp năm 2013, tại Hiến pháp

năm 2013 quy định: “ Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân” [35, Điều 2, Khoản 1] Muốn thực hiện được nhiệm vụ đó

chúng ta cần phát huy dân chủ, giữ vững kỷ cương, tăng cường pháp chế Trong lĩnh vực tư pháp hình sự, định hướng đó đòi hỏi thực hiện nghiêm chỉnh nguyên tắc pháp chế nhằm đưa pháp luật vào đời sống xã hội

Trong pháp luật hình sự, các tình tiết có vai trò quan trọng trong việc xác định và xử lý tội phạm Được sử dụng để phân biệt các tội phạm khác nhau; đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của các trường hợp phạm tội trong cùng loại tội phạm; làm rõ mức độ nguy hiểm cũng như mức độ TNHS của các trường hợp phạm tội cụ thể Đồng thời còn được áp dụng làm căn cứ

để định tội cũng như quyết định hình phạt đối với người phạm tội Nếu thiếu những tình tiết cụ thể, những căn cứ xác đáng có thể dẫn đến việc định tội danh không đúng, không phù hợp, làm cho hình phạt không đạt được mục đích khi áp dụng đối với người phạm tội Trong số đó, các trường hợp giảm nhẹ TNHS là cơ sở để giảm nhẹ TNHS cho người phạm tội và giữ một vai trò hết sức quan trọng trong việc định tội danh và quyết định hình phạt, thực thi đúng các quy định này là bảo đảm thực hiện nguyên tắc pháp chế Đây cũng là một trong những nội dung quan trọng trong việc sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 1999

Nghiên cứu lịch sử lập pháp của nước ta cho thấy quy định về những trường hợp giảm nhẹ TNHS đã tồn tại từ khá lâu trong lịch sử Ngay từ thời phong kiến, trong Quốc triều hình luật đã có những quy định về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình Cho đến BLHS năm 1985, những trường hợp giảm nhẹ TNHS được ghi nhận chính thức như là những chế định độc lập trong pháp luật hĩnh sự một cách chi tiết và khá hoàn thiện Đến khi pháp điển hóa pháp luật hình sự Việt Nam lần thứ hai với việc thông qua BLHS năm

1999, các quy định về những trường hợp giảm nhẹ TNHS cũng đã được sửa đổi, bổ sung và tiếp tục hoàn thiện Tuy nhiên, lần pháp điển hóa thứ hai và đã được sửa đổi bổ sung năm 2009 thì BLHS vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu về mặt lập pháp đối với chế định này, cũng như thực tiễn áp dụng nó Chẳng hạn,

cả hai BLHS năm 1985 và năm 1999 (sửa đổi bổ sung năm 2009) vẫn không đưa ra khái niệm mà chỉ liệt kê những trường hợp giảm nhẹ hình phạt trong Khoản 1 Điều 46 và quy định Tòa án có thể coi các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ trong Khoản 2 Điều 46 BLHS Điều đó dẫn đến cách hiểu và áp dụng pháp luật có những bất cập nhất định Việc nghiên cứu những trường hợp giảm nhẹ TNHS theo Luật Hình sự Việt Nam không chỉ có ý nghĩa về mặt nhận thức khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng trong việc

áp dụng các trường hợp giảm nhẹ TNHS

Thực tiễn cho thấy, phạm vi áp dụng của các tình tiết giảm nhẹ TNHS tương đối rộng Lạm dụng hoặc thờ ơ đối với việc áp dụng chúng có thể gây nên tác hại nhất định, hậu quả có thể quyết định hình phạt quá nhẹ, dẫn đến giảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm Sự thờ ơ với việc áp dụng các quy định về các tình tiết giảm nhẹ TNHS có thể đưa đến việc quyết định hình phạt quá nghiêm khắc, dẫn đến phản tác dụng cho quá trình cải tạo, giáo dục người phạm tội [2, tr.2]

Hơn nữa, việc áp dụng chính xác những trường hợp giảm nhẹ TNHS giúp cho việc đánh giá tính chất vụ án, tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi của người phạm tội được chính xác, trên cơ sở đó mới có thể quyết định loại và mức hình phạt một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật Đồng thời việc áp dụng đúng những trường hợp giảm nhẹ TNHS đảm bảo cho việc thống nhất trong chính sách hình sự của Nhà nước ta trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm [1, tr.14] Trong khi đó, việc áp dụng không chính xác những trường hợp giảm nhẹ TNHS sẽ đưa đến hậu quả là Tòa án sẽ quyết định một bản án thiếu công minh, không chính xác, không đúng pháp luật, vì bản án đó không phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm cũng như nhân thân người phạm tội và công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm

Với những nhận định nêu trên, cả về lý luận cũng như thực tiễn áp

dụng pháp luật là lý do tác giả lựa chọn đề tài: “Một số vấn đề lý luận và thực

tiễn về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Luật hình sự Việt Nam (Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2010 - 2014)” để nghiên cứu và viết luận văn tốt nghiệp

Tuy nhiên, đúng như tên gọi và nội dung chủ yếu của đề tài, dưới

góc độ nhận thức khoa học có thể khẳng định rằng: Bản chất của những

trường hợp giảm nhẹ TNHS theo luật Hình sự Việt Nam trong đề tài này

bao gồm: Nhóm các tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 46 BLHS năm 1999 và các tình tiết trong các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật và do Toà án cân nhắc, theo quy định tại khoản 2 Điều 46 BLHS năm 1999 Vì vậy, trong phạm vi của một Luận văn thạc sĩ luật học tác giả chỉ đề cập đến nhóm các tình tiết đó

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của Luận văn

3.1 Mục đích của Luận văn

Trong một chừng mực nhất định, luận văn nghiên cứu một cách tương

đối hệ thống và tương đối toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng các quy định về những trường hợp giảm nhẹ TNHS, luận văn hướng tới mục đích phát triển lý luận về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của Bộ luật

Hình sự hiện hành về những trường hợp giảm nhẹ TNHS

3.2 Nhiệm vụ của Luận văn

Muốn đạt được mục đích nghiên cứu như đã nêu trên, luận văn cần phải

thực hiện các nhiệm vụ sau:

Về lý luận, luận văn đưa ra nhận thức đầy đủ về trường hợp giảm nhẹ

TNHS, làm rõ cơ chế giảm nhẹ TNHS, ý nghĩa lý luận và thực tiễn của việc phân loại những trường hợp giảm nhẹ TNHS, phân tích quá trình phát triển của chế định những trường hợp giảm nhẹ TNHS sau pháp điển hóa Bộ luật Hình sự năm 1985 đến trước khi thông qua BLHS năm 1999 Từ đó, đưa ra sự nhận thức đúng đắn về giới hạn và phạm vi ảnh hưởng của những trường hợp

giảm nhẹ TNHS

Về thực tiễn, luận văn làm sáng tỏ ảnh hưởng của những trường hợp giảm nhẹ TNHS được phản ánh trong các quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành bằng hệ thống các mức độ và biện pháp miễn giảm trách nhiệm hình sự, nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định về những trường hợp giảm nhẹ TNHS, phát hiện những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng và làm rõ nguyên nhân của tình hình áp dụng đó Đồng thời, trong phạm vi nghiên cứu luận văn đưa ra một số đề xuất về hoàn thiện pháp luật Hình sự và một số giải pháp

nâng cao hiệu quả áp dụng những trường hợp giảm nhẹ TNHS

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu các quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành về những

trường hợp giảm nhẹ TNHS, luận văn đề cập đến một số vấn đề lý luận về những trường hợp giảm nhẹ TNHS, ngoài ra luận văn còn đề cập đến thực tiễn áp dụng những trường hợp này trong giải quyết các vụ án hình sự tại địa phương Ngoài ra, đối tượng nghiên cứu của luận văn còn nêu lên sự phát triển các quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự từ sau pháp điển hóa lần thứ nhất năm 1985 đến trước khi thông qua Bộ luật Hình sự hiện hành năm 1999 cũng như các trường hợp giảm nhẹ TNHS trong Nghị quyết áp dụng thống nhất của TANDTC

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài chỉ giới hạn ở các trường hợp được quy định tại Điều 46 BLHS năm 1999 mà không đề cập đến những tình tiết giảm nhẹ được quy định trong các điều luật khác tại Phần chung Bộ luật Hình sự, luận văn tập trung nghiên cứu về ảnh hưởng của mỗi trường hợp giảm nhẹ đến TNHS Đồng thời kết hợp với việc nghiên cứu, đánh giá tình hình áp dụng chế định này trong thực tiễn, và những nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế để kiến nghị những giải pháp hoàn thiện luật thực đinh và nâng cao hiệu quả áp dụng những trường hợp giảm nhẹ TNHS trong thực tiễn

Mặt khác, do tính chất đa dạng và rộng lớn của đề tài, đồng thời giới hạn số trang của một Luận văn Thạc sĩ Bên cạnh đó, bản thân là cán bộ công tác trong Ngành Thi hành án dân sự, vì vậy việc tiếp cận và khả năng nghiên cứu còn có những hạn chế nhất định, kính mong nhận được sự góp ý, chỉ dẫn của các Thầy, Cô giáo để bản thân có thêm kinh nghiệm, kiến thức và phương pháp nhằm tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về nội dung của đề tài

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu chủ yếu của luận văn dựa trên cơ sở vận dụng phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, Phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử là phương pháp luận để nhận thức bản chất của trường hợp giảm

nhẹ TNHS và cơ chế giảm nhẹ TNHS, được coi là cơ sở phương pháp luận để nhận thức ảnh hưởng của điều kiện lịch sử đến quy định của pháp luật hình sự

về những trường hợp giảm nhẹ TNHS; lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về Nhà nước và Pháp luật, về tội phạm học, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta

về nguyên tắc xử lý tội phạm Thông qua đó, việc nghiên cứu làm rõ những nét đặc thù và giá trị kế thừa trong các quy định về những trường hợp giảm nhẹ TNHS Từ đó trang bị cách tiếp cận biện chứng cho việc áp dụng những trường hợp giảm nhẹ TNHS trong pháp luật hình sự trong thực tiễn

Phương pháp nghiên cứu còn kết hợp với một số phương pháp nghiên cứu cụ thể khác như phương pháp thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp, Luận văn được nghiên cứu tương đối đầy đủ các quy định về những trường hợp giảm nhẹ TNHS Bằng việc sử dụng các phương pháp nói trên, luận văn

có một số nhận xét về tình hình chung trong áp dụng những trường hợp giảm nhẹ TNHS vào thực tiễn, phát hiện một số vấn đề mâu thuẫn giữa quy định của pháp luật với việc tuân thủ nó, để có hướng kiến nghị những giải pháp hoàn thiện luật thực đinh và nâng cao hiệu quả áp dụng những trường hợp giảm nhẹ TNHS trong thời gian tới

6 Những điểm mới về mặt khoa học của Luận văn

Một là, trên cơ sở chỉ ra tiêu chí xác định những trường hợp giảm nhẹ

TNHS và tham khảo một số quan điểm về những trường hợp giảm nhẹ TNHS, luận văn đã đưa ra được một khái niệm tương đối đầy đủ về trường hợp giảm nhẹ TNHS

Hai là, trên cơ sở nghiên cứu nêu lên các đặc điểm chủ yếu của quá

trình hình thành và phát triển của chế định những trường hợp giảm nhẹ TNHS trong pháp luật hình sự Việt Nam từ khi pháp điển hóa BLHS lần đầu năm

1985 đến trước khi thông qua BLHS năm 1999

Ba là, phân tích các quy định pháp luật hình sự hiện hành của Việt Nam

về những trường hợp giảm nhẹ TNHS

Bốn là, tập trung nghiên cứu về tình hình áp dụng chế định này trong

thực tiễn, từ đó chỉ ra những hạn chế, vướng mắc và nguyên nhân của nó

Năm là, đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng những

trường hợp giảm nhẹ TNHS theo Luật Hình sự Việt nam và một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật hình sự

7 Ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn của Luận văn

7.1 Ý nghĩa về mặt lý luận

Kết quả nghiên cứu của luận văn trong một phạm vi nhất định góp phần phát triển một số lý luận về những trường hợp giảm nhẹ TNHS trong Luật Hình sự Việt Nam

7.2 Ý nghĩa về mặt thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận văn đưa ra một số luận cứ khoa học cho việc cụ thể hoá chính sách nhân đạo của Nhà nước đối với việc xử lý tội phạm trong pháp luật hình sự hiện hành Đồng thời đưa ra giải pháp giải quyết một

số vấn đề còn vướng mắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định về những trường hợp giảm nhẹ TNHS Kết quả nghiên cứu đề tài có thể phục vụ cho việc trang bị một số kiến thức chuyên sâu đối với cán bộ pháp luật trong lĩnh vực hình sự

8 Kết cấu của Luận văn

Ngoài phần Lời mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn được kết cấu gồm 3 chương Cụ thể:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về những trường hợp giảm nhẹ trách

nhiệm hình sự theo Luật hình sự Việt nam

Chương 2: Thực trạng các quy định về những trường hợp giảm nhẹ

trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 1999 và thực tiễn áp dụng các quy định này trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2010 - 2014

Chương 3: Nội dung hoàn thiện các quy phạm của Bộ luật Hình sự năm

1999 hiện hành về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Phạm Ngọc Ánh (2014), “Những vướng mắc, bất cập khi áp dụng điểm b

khoản 1 Điều 46 BLHS”, Tạp chí Tòa án nhân dân kỳ II, (tháng 1), tr 14

2 Ban chấp hành Trung ương Đảng (2005), Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2

tháng 6 năm 2005 về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, Hà Nội

3 Thái Chí Bình (2014), “Tình tiết giảm nhẹ TNHS thuộc khoản 2 Điều 46

BLHS, thực trạng áp dụng và giải pháp hoàn thiện”, Tạp chí Tòa án nhân

dân kỳ II, (tháng 01)

4 Bộ Chính trị Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam (2002),

Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, Hà Nội

5 Bộ tư pháp (2014), Tài liệu Hội nghị toàn quốc tổng kết thi hành Bộ luật

hình sự năm 1999, Hà Nội

6 Lê Cảm, Trịnh Tiến Việt (2002), “Nhân thân người phạm tội: Một số vấn

đề lý luận cơ bản”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (1), tr.17

7 Lê Cảm (2008), Sự hình thành và phát triển các quy phạm pháp luật hình

sự Việt Nam, (phần chung), từ năm 1945 đến nay,

8 Lê Cảm (chủ biên) (2001), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam, (Phần

chung), NXB Đại học quốc gia Hà Nội

9 Đỗ Văn Chỉnh (2000), “Những vấn đề cần lưu ý trong xét xử”, Tạp chí

Toà án nhân dân, (1)

10 Đỗ Văn Chỉnh (2001), “Vấn đề áp dụng thời hiệu thi hành bản án”, Tạp

chí Toà án nhân dân, (8)

11 Đỗ Văn Chỉnh (2013), “Án treo và thực tiễn”, Tạp chí Tòa án nhân dân

kỳ II, (13)

12 C.Mác và Ph Anghen (1995), Tuyển tập, tập 1, NXB Sự thật, Hà Nội

13 Đảng cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ IX, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

14 Chu Thanh Hà (2015), Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự thuộc

về nhân thân người phạm tội, tr.12 - 13, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Khoa

Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

15 Phạm Hồng Hải (2000), “Các biện pháp tư pháp trong BLHS 1999 và vấn

đề hoàn thiện BLTTHS về trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp đó”,

Tạp chí Luật học, (10)

16 Phạm Hồng Hải (2001), “Chế định truy cứu TNHS và vấn đề áp dụng chế

định này trong thực tiễn”, Tạp chí Luật học, (10)

17 Nguyễn Văn Hiện (2002), “Tăng cường năng lực xét xử của Toà án cấp

huyện - Một số vấn đề cấp bách”, Tạp chí Toà án nhân dân, (1)

18 Nguyễn Ngọc Hòa, Lê Thị Sơn (2006), Từ điển pháp luật hình sự, NXB

Tư Pháp, Hà Nội

19 Nguyễn Ngọc Hoà (2000), “Nguyên tắc phân hoá TNHS trong BLHS

1999”, Tạp chí Luật học, (2)

20 Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (2000), Nghị quyết số

01/2000/NQ-HĐTP ngày 04/8/2000 hướng dẫn áp dụng một số quy định

trong Phần chung Bộ luật Hình sự năm 1999, Hà Nội

21 Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (2007), Nghị quyết số

01/2007/NQ-HĐTP ngày 12/10/2007 hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự về thời hiệu thi hành bản án, miễn chấp hành hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, Hà Nội

22 Đỗ Thị Thanh Huyền, Đỗ hải Yến (2014), “Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động thu thập chứng cứ chứng minh tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ