Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự theo pháp luật nước ngoài và luật quốc tế

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT LÊ NAM BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG LUẬT HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT NƯỚC NGOÀI VÀ LUẬT QUỐC TẾ LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2015... ĐẠI HỌC QUỐC G

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ NAM

BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG LUẬT HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT NƯỚC

NGOÀI

VÀ LUẬT QUỐC TẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ NAM

BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG LUẬT HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT NƯỚC

NGOÀI

VÀ LUẬT QUỐC TẾ

Chuyên ngành: Luật Quốc tế

Mã số: 60 38 01 08

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS.GVC LÊ VĂN BÍNH

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Trong quá trình nghiên cứu, học viên đã tham khảo nhiều công trình nghiên cứu khác, có kế thừa, phân tích, bình luận và phát triển Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví

dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Học viên đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa

vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

LÊ NAM

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN CON NGƯỜI VÀ LUẬT

HÌNH SỰ QUỐC TẾ VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜIError! Bookmark not defined

1.1 Khái niệm quyền con người và bảo vệ quyền con ngườiError! Bookmark not defined 1.2 Vấn đề quyền con người và quyền công dânError! Bookmark not defined

1.3 Khái niệm luật hình sự quốc tế và luật hình sự quốc gia về bảo

vệ các quyền con người Error! Bookmark not defined

Chương 2: BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƯỜI BẰNG PHÁP

LUẬT NƯỚC NGOÀI VÀ LUẬT HÌNH SỰ QUỐC TẾError! Bookmark not defined 2.1 Pháp luật hình sự một số nước về bảo vệ quyền con người Error! Bookmark not defined 2.1.1 Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự Trung QuốcError! Bookmark not defined 2.1.2 Bảo vệ quyền con người theo pháp luật hình sự NgaError! Bookmark not defined

2.1.3 Bảo vệ quyền con người theo pháp luật hình sự Nhật BảnError! Bookmark not defined 2.1.4 Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự Liên bang ĐứcError! Bookmark not defined 2.2 Luật hình sự quốc tế và quyền con người Error! Bookmark not defined

2.3 Tòa án hình sự quốc tế và vấn đề quyền con ngườiError! Bookmark not defined

2.4 Bảo vệ quyền con người thông qua tương trợ tư pháp theo

luật hình sự quốc tế Error! Bookmark not defined

2.5 Bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự quốc tếError! Bookmark not defined

Chương 3: BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI THEO PHÁP LUẬT

VIỆT NAM SO VỚI LUẬT QUỐC TẾ: MỘT SỐ KIẾN

NGHỊ, GIẢI PHÁP Error! Bookmark not defined

3.1 Pháp luật Việt Nam và luật hình sự Việt Nam trong tương

quan so sánh với luật quốc tế về bảo vệ quyền con ngườiError! Bookmark not defined

3.1.1 Nhóm các quyền dân sự và chính trị Error! Bookmark not defined

3.1.2 Nhóm quyền kinh tế, xã hội, văn hóa Error! Bookmark not defined

3.2 Một số kiến nghị, giải pháp cho Việt Nam từ việc nghiên cứu

luật quốc tế và luật hình sự quốc tế về bảo vệ quyền con ngườiError! Bookmark not defined 3.2.1 Hoàn thiện hệ thống, chính sách pháp luật bảo vệ quyền con ngườiError! Bookmark not defined 3.2.2 Gia nhập Tòa án hình sự quốc tế của Việt NamError! Bookmark not defined

3.2.3 Giáo dục, đào tạo quyền con người ở Việt NamError! Bookmark not defined

3.3 Một số giải pháp khác Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ASEAN: Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

BLHS: Bộ luật hình sự CAND: Công an nhân dân CEDAW: Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt

đối xử chống lại phụ nữ CTQG: Chính trị Quốc gia ĐHQGHN: Đại học Quốc gia Hà Nội ICC: Tòa án hình sự quốc tế ICCPR: Công ước quốc tế về các quyền dân sự ILO: Tổ chức Lao động Quốc tế

LGBT: Cộng đồng những người đồng tính luyến ái LHQ : Liên hợp quốc

NCKH: Nghiên cứu khoa học UDHR: Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền VBPL: Văn bản pháp luật

VBQPPL: Văn bản quy phạm pháp luật XHCN: Xã hội chủ nghĩa

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Nói đến việc bảo vệ quyền con người, dù dưới bất kỳ góc độ nào đều

có nghĩa cùng đề cập đến việc bảo vệ nhân thân, các quyền và lợi ích hợp pháp của con người nói chung và công dân nói riêng Tại Lời nói đầu Tuyên ngôn toàn thế giới về nhân quyền năm 1948 [14] đã khẳng định rằng:

Việc thừa nhận phẩm giá vốn có, các quyền bình đẳng và không thể tách rời của mọi thành viên trong gia đình nhân loại là cơ sở cho tự do, công bằng và hòa bình trên thế giới Điều cốt yếu là quyền con người cần phải được pháp luật bảo vệ để con người không buộc phải nổi dậy như là một biện pháp cuối cùng nhằm chống lại sự độc tài và áp bức Các quốc gia thành viên

đã cam kết, cùng với Liên hợp quốc, phấn đấu thúc đẩy sự tôn trọng và tuân thủ chung các quyền và tự do cơ bản của con người

Như vậy, việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người là nhiệm vụ chung của tất cả các quốc gia, tất cả các dân tộc trên thế giới (hay cụ thể hơn đó là nhiệm vụ của mỗi người trong cộng đồng các dân tộc cùng sinh tồn trên Trái Đất), trước hết là trên bình diện chính trị - pháp lý, sau là thực tiễn xã hội Đã trải gần 70 năm từ khi thông qua Tuyên ngôn Nhân quyền năm 1948, nhưng việc nghiên cứu về nhân quyền và bảo vệ quyền con người đã và luôn luôn là vấn đề nóng hổi, cần thiết và có ý nghĩa chính trị thời đại quan trọng Trước yêu cầu của quá trình hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay, khi mà việc bảo vệ

an ninh quốc gia, an ninh quốc tế, an ninh con người và quyền con người bằng pháp luật quốc tế nói chung và đặc biệt là bằng luật hình sự và luật hình

sự quốc tế nói riêng trước nguy cơ đe dọa của chiến tranh xâm lược, của xung đột vũ trang và bạo lực, sự hủy hoại và suy thoái môi trường sống, trước tội

2

ác diệt chủng và chống loài người, cũng như việc bảo vệ quyền con người đối với người phạm tội, là đòi hỏi có tính cấp thiết hơn bao giờ hết

Điều nói trên là các lý do mà học viên đã nghiên cứu và lựa chọn đề tài:

“Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự theo pháp luật nước ngoài và luật quốc tế” làm đề tài luận văn thạc sĩ luật học

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Vấn đề về quyền con người đã được nghiên cứu rất nhiều ở cả trong

và ngoài nước Ví dụ, Bảo vệ an ninh quốc gia an ninh quốc tế và các quyền

con người bằng pháp luật hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, Sách chuyên khảo do Lê Văn Cảm làm chủ biên, NXB Tư pháp, Hà Nội,

2007; Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người, do tập thể tác giả:

Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao và Lã Khánh Tùng đồng biên soạn, Khoa

Luật, ĐHQGHN, 2009; Bảo vệ tự do và an ninh cá nhân bằng pháp luật hình sự

Việt Nam, đề tài NCKH (2014) và Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân theo luật hình sự Việt Nam, do Trịnh Tiến Việt làm chủ biên, NXB

CTQG, Hà Nội, 2010; Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự, luật tố tụng

hình sự Việt Nam, do Trần Quang Tiệp làm chủ biên, NXB CTQG, Hà Nội,

2004; Quyền con người Tập hợp những bình luận/khuyến nghị chung của Ủy

ban Công ước LHQ, sách tham khảo, Khoa Luật, ĐHQGHN, NXB CAND,

2010; Bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật quốc tế, Đề tài NCKH của Nguyễn Bá Diến và Hoàng Ngọc Giao, Khoa Luật, ĐHQGHN, 2006; Bảo vệ

quyền con người bằng các quy định của pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, đề tài NCKH

cấp ĐHQG Hà Nội, do Lê Văn Cảm, Nguyễn Ngọc Chí và Trịnh Quốc Toản

đồng chủ trì, Khoa Luật, ĐHQGHN, 2004; Quyền con người trong lĩnh vực tư

pháp hình sự: Lý luận, thực trạng và hướng hoàn thiện pháp luật, đề tài NCKH

3

trọng điểm cấp ĐHQG Hà Nội, do Lê Văn Cảm chủ trì, Khoa Luật, ĐHQGHN,

2013; Luật tố tụng hình sự Việt Nam với việc bảo vệ quyền con người, đề tài

NCKH về nhân quyền do Nguyễn Ngọc Chí chủ trì, Khoa Luật, ĐHQGHN,

2011; Quốc hội Việt Nam với việc bảo đảm quyền con người, Tưởng Duy Kiên,

NXB Tư pháp, Hà Nội, 2006

Ngoài ra, còn có các bài viết đăng trên các tạp chí khoa học chuyên

ngành, như: Công ước quốc tế về bảo vệ quyền con người trong hoạt động tư

pháp, của Nguyễn Minh Tuấn, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề về

hội nhập quốc tế, 2012; Tòa án hình sự quốc tế - Một thiết chế quan trọng của

luật hình sự quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người, Tạp chí Dân chủ và

Pháp luật, số 5/2009 và Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện điều 119 Bộ luật

hình sự sửa đổi với tội mua bán người, của Trịnh Tiến Việt, Tạp chí Kiểm sát,

số 5(3)/2011; Hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam về bảo

vệ quyền phụ nữ trên cơ sở tiếp thu pháp luật quốc tế, của Trần thị Hồng Lê,

Tạp chí Khoa học, chuyên san Luật học, số 2/2014; Vai trò và trách nhiệm của

các cấp chính quyền trong việc phòng ngừa và xử lý các vi phạm quyền con người, Vũ Văn Nhiêm, Tạp chí NN và PL, 2011

Quyền con người còn được nghiên cứu ở cấp độ các luận văn và luận

án, như: Đảm bảo quyền con người trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam hiện

nay, Luận án tiến sỹ luật học của Nguyễn Huy Hoàn, Học viện CTQG Hồ Chí

Minh, 2004; Bảo đảm thực hiện quyền con người trong thi hành án phạt tù,

Luận án tiến sỹ luật học của Nguyễn Đức Phúc, Học viện CTQG Hồ Chí

Minh, 2011; Quyền có người bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam, Đức

và Hoa Kỳ, Luận án tiến sỹ luật học của Nguyễn Thị Mỹ Quỳnh, Trường Đại

học Luật Tp Hồ Chí Minh, 2012; Bảo vệ các quyền con người bằng các quy

phạm về tội phạm trong pháp luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sỹ luật

học của Tạ Xuân Trà, Khoa Luật, ĐHQGHN, 2014; hoặc liên quan đến nhân

4

quyền chúng ta có thể kể đến các loại tài liệu khác, như: Báo cáo nghiên cứu

rà soát quy định của pháp luật Việt Nam về các quyền dân sự, chính trị, của

Bộ Tư pháp, 2013; Báo cáo nghiên cứu so sánh nội dung Công ước chống

tra tấn với các quy định trong pháp luật Việt Nam, của Viện Nghiên cứu

Quyền con người, Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2007

Ở nước ngoài, có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu về quyền con

người, như: Nhân quyền và đánh giá tư pháp tại Đức của Grimm Dicter và

Các bảo đảm quyền cá nhân theo Hiến pháp Liên bang Mỹ của Scialia

Atomin, NXB, Martinus Nijhoff publishers, Dordrecht, 1994; Abashidze

A.Kh Hệ thống khu vực về bảo vệ các quyền của con người Trường Đại học

Tổng hợp Hữu nghị các Dân tộc M., 2010; Abashidze A.Kh., Solntcev A.M

Thể chế về bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền và tự do trong Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) Tạp chí Luật quốc tế Moscow, 2010 № 2; UN Human Rights Treaty Bodies/Eds.: Helen Keller, Universität Zürich, Geir

Ulfstein - Cambridge University Press, 2012.; New Challenges for the UN

Human Rights Machinery What Future for the UN Treaty Body System and

the Human Rights Council Procedures?/Edited by: M Cherif Bassiouni,

William A Schabas - Antwerp: Intersentia Publishers, 2011; Международная и

внутригосударственная защита прав человека.: Учебник –М.: Статут

2011.; Quyền con người ở Trung Quốc và Việt Nam (Truyền thống, Lý luận

và Thực tiễn): Tradition on and Theory and implementation of Hunman Right

in China and Vietnam, NXB CTQG, Hà Nội, 2003; Wolfgang Benedek, Tìm

hiểu về quyền con người, NXB Tư pháp Hà Nội, 2008

Những công trình nghiên cứu nói trên đã đề cập đến những vấn đề khác nhau về quyền con người: nghiên cứu lý luận về quyền con người; phân biệt quyền con người và quyền công dân; một số khía cạnh pháp lý, xã hội về quyền con người; nghiên cứu đa ngành và liên ngành về quyền con người;

5

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Tài liệu tiếng Việt

1 Nguyễn Thị Báo (2008), “Một số vấn đề về giáo dục quyền con người ở

Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Cộng sản, 23 (167), tr.2

2 Lê Văn Bính (chủ trì) (2015), “Việt Nam với cơ chế bảo vệ quyền con người

của Liên hợp quốc”, Đề tài NCKH, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

3 Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 “Về chiến lược

cải cách tư pháp đến năm 2020”; Bộ chính trị (2005), Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 “Về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020”, Hà Nội

4 Bộ Ngoại giao Việt Nam (2007), Vấn đề nhân quyền, Tài liệu tuyên

truyền, http://www.mofa.gov.vn

5 Lê Cảm (2005), Sách chuyên khảo Sau đại học: Những vấn đề cơ bản trong

khoa học Luật hình sự (Phần chung), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

6 Lê Cảm (chủ biên) (2007), Bảo vệ an ninh quốc gia, an ninh quốc tế và

các quyền con người bằng pháp luật hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, Nxb Tư pháp, Hà Nội

7 Lê Cảm (chủ trì) (2013), Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự:

Lý luận, thực trạng và hướng hoàn thiện pháp luật, đề tài NCKH trọng

điểm cấp ĐHQG Hà Nội, Khoa Luật, ĐHQGHN

8 Nguyễn Ngọc Chí (2012), “Một số suy nghĩ về hình phạt tử hình trong Luật

hình sự Việt Nam”, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Luật học, (28), tr 42 - 48

9 Nguyễn Ngọc Chí (Chủ biên) (2010), Giáo trình Tòa án hình sự quốc tế,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

10 Cộng hòa nhân dân Trung Hoa (2005), Bộ luật hình sự năm 1997, sửa

đổi năm 2005

6

11 Công ước Giơnevơ 12/8/1949 và Quy chế Rome năm 1998; Hội nghị về

an ninh và hợp tác châu Âu (1989), Tài liệu tổng kết cuộc gặp các đại

diện của các quốc gia tại Viên, Matxcova

12 Nguyễn Bá Diến (2013), Giáo trình Công pháp quốc tế, Khoa Luật,

ĐĐHQG Hà Nội, Nxb ĐHQG Hà Nội

13 Nguyễn Bá Di ến, Nguyễn Xuân Sơn , Đồng Thị Kim Thoa (2006), “Tòa

án hình sự quốc tế và việc gia nhập của Việt Nam”, Kỷ yếu hội thảo khoa

học, do Trung tâm Luâ ̣t biển và Hàng hải quốc tế và Bô ̣ môn Luâ ̣t Quốc

tế (Khoa Luâ ̣t, ĐHQG Hà Nô ̣i) tổ chức, Nxb Tư Pháp; Luật nhân quyền

quốc tế: Những vấn đề cơ bản, NXB Lao động-Xã hội, 2011;

14 Đại hội đồng Liên hợp quốc (1948), Tuyên ngôn được Đại hội đồng LHQ

thông qua và công bố ngày 10/12/1948 tại Paris theo Nghị Quyết 217 A(III) với 48 phiếu thuận, không có phiếu chống, và 08 phiếu trắng là: Bạch Nga, Tiệp Khắc, Ba Lan, Ả Rập Saudi, Ukraina, Liên Xô, Nam Phi,

và Nam Tư

15 Trần Văn Độ (2006), “Một số vấn đề về quyền tài phán của Tòa án hình

sự quốc tế”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học: “Tòa án hình sự quốc tế và sự gia

nhập của Việt Nam”, Trung tâm Luật biển và Hàng hải quốc tế của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội

16 Nguyễn Văn Động (2004), Các quyền hiến định về xã hội của công dân

ở Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia

17.

Evelyn Balais-Serrano (2008), Thời điểm thích hợp để ủng hộ pháp

quyền: “Tình hình ở Philippines về Tòa án hình sự Quốc tế”, Kỷ yếu Hội

thảo về Tòa án hình sự quốc tế: “Gia nhập và thực thi Quy chế Rome do

Hội Luật gia Việt Nam tổ chức”, Hà Nội

18 Đặng Trung Hà (2009), Kết quả ký kết, gia nhập các Điều ước quốc tế về

nhân quyền và vấn đề nội luật hóa vào pháp luật Việt Nam,

http://thongtinphapluatdansu.edsu.vn