Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA NGƯỜI NÔNG DÂN KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ PHỤC VỤ CHO CÁC DỰ ÁN PHÁT TRIỂN KINH TẾ .... Tính khả thi của pháp luật về
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN THỊ THỦY TIÊN
PH¸P LUËT VÒ B¶O §¶M QUYÒN Vµ NGHÜA Vô
CñA NG¦êI N¤NG D¢N KHI NHµ N¦íC THU HåI §ÊT §Ó PHôC Vô CHO C¸C Dù ¸N PH¸T TRIÓN KINH TÕ ë VIÖT NAM HIÖN NAY
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN THỊ THỦY TIÊN
PH¸P LUËT VÒ B¶O §¶M QUYÒN Vµ NGHÜA Vô
CñA NG¦êI N¤NG D¢N KHI NHµ N¦íC THU HåI §ÊT §Ó PHôC Vô CHO C¸C Dù ¸N PH¸T TRIÓN KINH TÕ ë VIÖT NAM HIÖN NAY
Chuyên ngành: Luật kinh tế
Mã số: 60 38 01 07
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHẠM HỮU NGHỊ
HÀ NỘI - 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội
Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Người cam đoan
Nguyễn Thị Thủy Tiên
Trang 4Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO
ĐẢM QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA NGƯỜI NÔNG DÂN
KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ PHỤC VỤ CHO CÁC
DỰ ÁN PHÁT TRIỂN KINH TẾ 10
1.1 Khái niệm 10
1.1.1 Khái niệm thu hồi đất và hậu quả pháp lý của việc thu hồi đất 10
1.1.2 Khái niệm đất nông nghiệp Error! Bookmark not defined
1.1.3 Khái niệm về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đấtError! Bookmark not defined 1.1.4 Khái niệm dự án phát triển kinh tế Error! Bookmark not defined
1.1.5 Khái niệm và đặc điểm pháp luật bảo đảm quyền và nghĩa vụ của
người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để phục vụ cho các dự
án phát triển kinh tế ở Việt Nam Error! Bookmark not defined
1.2 Yêu cầu điều chỉnh pháp luật về bảo đảm quyền và nghĩa vụ
của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để phục vụ cho
các dự án phát triển kinh tế Error! Bookmark not defined
1.2.1 Sự cần thiết của pháp luật về bảo đảm quyền và nghĩa vụ của
người nông dân khi Nhà nước thu hồi đấtError! Bookmark not defined
1.2.2 Yêu cầu điều chỉnh pháp luật về quyền và nghĩa vụ của người
nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để phục vụ các dự án phát
triển kinh tế Error! Bookmark not defined
1.3 Lược sử hình thành và phát triển của pháp luật về quyền và
nghĩa vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để
thực hiện các dự án phát triển kinh tếError! Bookmark not defined
Trang 51.3.1 Giai đoạn trước năm 1993 Error! Bookmark not defined
1.3.2 Giai đoạn từ năm 1993 đến năm 2003 Error! Bookmark not defined
1.3.3 Giai đoạn từ năm 2003 cho đến nay Error! Bookmark not defined
1.4 Kinh nghiệm thu hồi đất ở một số nước trên thế giớiError! Bookmark not defined
Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN
VÀ NGHĨA VỤ CỦA NGƯỜI NÔNG DÂN KHI NHÀ
NƯỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ PHỤC VỤ CHO CÁC DỰ ÁN
PHÁT TRIỂN KINH TẾ Error! Bookmark not defined
2.1 Quy định pháp luật về bảo đảm quyền khi Nhà nước thu hồi
đất của người nông dân để phục vụ cho các dự án phát triển
kinh tế Error! Bookmark not defined
2.1.1 Quyền được thông tin của người nông dân khi Nhà nước thu hồi
đất để phục vụ cho các dự án phát triển kinh tếError! Bookmark not defined
2.1.2 Quyền được bồi thường của người nông dân khi Nhà nước thu
hồi đất để phục vụ cho các dự án phát triển kinh tếError! Bookmark not defined
2.1.3 Quyền được hỗ trợ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất
để phục vụ cho các dự án phát triển kinh tếError! Bookmark not defined
2.1.4 Quyền được khiếu nại đối với quyết định thu hồi đấtError! Bookmark not defined
2.2 Các quy định của pháp luật về nghĩa vụ của người nông dân
khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển
kinh tế Error! Bookmark not defined
2.2.1 Nghĩa vụ cộng tác với cơ quan có thẩm quyền trong việc điều
tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm xác định diện tích đất bị thu hồiError! Bookmark not defined
2.2.2 Nghĩa vụ giao đất khi có quyết định thu hồi đất của cơ quan có
thẩm quyền Error! Bookmark not defined
2.3 Những điểm mới và tồn tại của Luật Đất đai năm 2013 trong
vấn đề thu hồi đất của người nông dân để thực hiện các dự
án phát triển kinh tế Error! Bookmark not defined
2.3.1 Những điểm mới của Luật Đất đai năm 2013Error! Bookmark not defined
Trang 62.3.2 Những điểm còn tồn tại Error! Bookmark not defined
2.4 Tính khả thi của pháp luật về bảo đảm quyền và nghĩa vụ
của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện
các dự án phát triển kinh tế Error! Bookmark not defined
Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP
LUẬT VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA
NGƯỜI NÔNG DÂN KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ
PHỤC VỤ CHO CÁC DỰ ÁN PHÁT TRIỂN KINH TẾError! Bookmark not defined 3.1 Định hướng hoàn thiện pháp luật về bảo đảm quyền và nghĩa
vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để phục vụ
cho các dự án phát triển kinh tế Error! Bookmark not defined
3.2 Một số kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả thực thi của
các quy định về bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người nông
dân khi Nhà nước thu hồi đất để phục vụ cho các dự án phát
triển kinh tế Error! Bookmark not defined
3.2.1 Tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về thu hồi đất để phát
triển kinh tế vì lợi ích quốc gia công cộngError! Bookmark not defined
3.2.2 Tiếp tục sửa đổi các quy định về khung giá đất cho phù hợp với
thực tiễn Error! Bookmark not defined
3.2.3 Nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ làm nhiệm vụ thu hồi đấtError! Bookmark not defined 3.2.4 Đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật cho người dân khi thu hồi đấtError! Bookmark not defined
3.2.5 Tổ chức tốt công tác xây dựng quỹ nhà đất tái định cư và giải
phóng mặt bằng Error! Bookmark not defined
3.2.6 Nhanh chóng ổn định cuộc sống cho cộng đồngError! Bookmark not defined
3.2.7 Giải quyết việc làm Error! Bookmark not defined
3.2.8 Xây dựng và củng cố Tổ chức phát triển quỹ đấtError! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 7DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BTGPMB: Bồi thường giải phóng mặt bằng HĐXX: Hội đồng xét xử
THĐ: Thu hồi đất UBND: Uỷ ban nhân dân
Trang 81
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Đất đai là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quí giá mà thiên nhiên đã ban tặng cho con người Đất đai là nền tảng để định cư và tổ chức các hoạt động kinh tế xã hội, nó không chỉ là đối tượng lao động mà còn là tư liệu sản xuất không thể thay thế được, đặc biệt là đối với sản xuất nông nghiệp, là yếu tố đầu vào có tác động mạnh mẽ đến sản xuất nông nghiệp, đồng thời là môi trường duy nhất sản xuất ra lương thực thực phẩm nuôi sống con người Việc
sử dụng đất có hiệu quả và bền vững đang trở thành vấn đề cấp thiết với mỗi quốc gia, nhằm duy trì sức sản xuất của đất đai cho hiện tại và tương lai
Ở Việt Nam đất đai thuộc sở hữu toàn dân nhưng Nhà nước là đại diện chủ sở hữu, vì vậy Nhà nước có quyền xác lập hình thức pháp lý cụ thể đối với người sử dụng đất Việt Nam là nước có bình quân đầu người về đất nông nghiệp thuộc loại thấp nhất thế giới Trong khi bình quân chung của thế giới
là 4000m2/ người thì ở Việt Nam là khoảng 1000m2/ người Là một nước chậm phát triển, hơn 70% dân số còn tập trung ở khu vực nông thôn, đất đai
là điều kiện sống còn của một bộ phận lớn dân cư Vì vậy để đảm bảo an ninh lương thực quốc gia, đáp ứng nhu cầu về lương thực thực phẩm cho xã hội thì vấn đề bảo vệ và phát triển quỹ đất nông nghiệp có vai trò vô cùng quan trọng trong sự phát triển của đất nước
Tuy nhiên trong quá trình công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, Nhà nước với tư cách là chủ đầu tư lớn nhất có nhiệm vụ xây dựng các cơ sở kinh
tế, hạ tầng xã hội, sử dụng đất vào mục đích công cộng, lợi ích của cộng đồng bảo vệ chủ quyền quốc gia cùng với các chủ đầu tư khác có nhu cầu sử dụng đất rất lớn Trong khi đó, những diện tích Nhà nước có nhu cầu sử dụng lại do những tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đang có quyền sử dụng do được giao đất,
Trang 92
thuê đất, do nhận chuyển quyền sử dụng đất hoặc công nhận quyền sử dụng đất Do vậy, vì lợi ích của xã hội những người đang sử dụng đất phải chấp hành quyết định thu hồi đất của Nhà nước
Thu hồi đất là một vấn đề nổi cộm và nhức nhối ở nước ta hiện nay Thực tiễn thực hiện quá trình này còn gặp phải rất nhiều khó khăn Ở hầu hết các địa phương, hàng loạt các đơn thư khiếu nại của người dân liên quan liên quan đến bồi thường giải phóng mặt bằng, tái định cư ổn định đời sống, giải quyết việc làm diễn ra rất căng thẳng, đặc biệt là trường hợp thu hồi đất của người nông dân để thực hiện các dự án phát triển kinh tế Đời sống của người nông dân phụ thuộc hoàn toàn vào cây lúa, khi bị thu hồi đất đồng nghĩa với việc họ mất đất sản xuất Nhiều dự án treo, nhiều công trình xây dựng dang
dở vẫn đang chờ tháo gỡ Về phía doanh nghiệp đang mong đợi một cơ chế đầu tư thông thoáng, một hành lang pháp lý an toàn dễ chịu để nhanh chóng
có “đất sạch” đầu tư Còn người nông dân đang mong đợi một cơ chế bồi thường hợp lý để họ nhanh chóng ổn định cuộc sống
Để quá trình thu hồi đất diễn ra trong một trật tự ổn định, nhanh chóng
và thuận lợi phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước và
đô thị hoá nông thôn, quan hệ thu hồi đất phải công bằng, có nghĩa là vừa đảm bảo được lợi ích của Nhà nước, của chủ đầu tư và toàn xã hội vừa phải đảm bảo lợi ích của người nông dân Tuy nhiên trong mối quan hệ này, người nông dân bị mất đất sản xuất trên thực tế vẫn phải chịu thiệt thòi vì mức giá bồi thường chưa hợp lý, tái định cư và giải quyết việc làm sau khi bị thu hồi đất vẫn là nỗi băn khoăn lo lắng của đa số nông dân có đất bị thu hồi Do đó dẫn đến khiếu nại, khiếu kiện kéo dài, các dự án bị đình trệ không thể tiến hành bồi thường giải phóng mật bằng Chính vì vậy, việc xây dựng và hoàn thiện các quy định của pháp luật đất đai để đảm bảo quyền và nghĩa vụ của người nông dân trong quá trình Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án
Trang 103
phát triển kinh tế có vai trò trong việc giải quyết vấn đề bức xúc trong quan
hệ thu hồi đất, giúp cho quá trình này diễn ra nhanh chóng, thuận lợi
Vì những lí do trên, tôi chọn đề tài: “Pháp luật về bảo đảm quyền và
nghĩa vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để phục vụ cho các
dự án phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay”
Mặc dù đã giành nhiều thời gian và tâm huyết cho việc hoàn thành khoá luận song do vốn hiểu biết còn hạn hẹp nên khoá luận không tránh khỏi những sai sót, khuyết điểm Vì vậy tôi chân thành mong được sự chỉ dẫn, góp
ý cho những thiếu sót để khoá luận được hoàn thiện hơn
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Trong thời gian gần đây, với tốc độ đô thị hóa nhanh, nhu cầu phát triển kinh tế lớn đã dẫn đến hàng loạt các dự án cần đến mặt bằng để xây dựng cơ
sở hạ tầng Do đó, vấn đề thu hồi đất nông nghiệp dẫn đến người nông dân mất đất sản xuất kéo theo nhiều hậu quả tiêu cực dẫn đến bức xúc trong xã hội Nhiều vụ cưỡng chế thu hồi đất xảy ra, nhiều vụ khiếu kiện cũng do nguyên nhân thu hồi đất gây ra Do đó hiện nay vấn đề thu hồi đất và pháp luật bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất
để thực hiện các dự án phát triển kinh tế đang được các nhà khoa học, các nhà quản lý quan tâm Trên các tạp chí và các báo viết, báo điện tử đã có nhiều bài viết đề cập đến vấn đề này như: Một số ý kiến hoàn thiện pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất của Th.S Lê Ngọc Thanh – Tạp chí Tài nguyên và môi trường kỳ 1, tháng 6/2009, trang 40-42; Một số giải pháp tái định cư cho các hộ dân bị thu hồi đất nông nghiệp của Phan Văn Thọ - Tổng cục quản lý đất đai, Bộ Tài nguyên và môi trường – Tạp chí Tài nguyên và môi trường kỳ 2 – tháng 5/2009; Giải bài toán lợi ích giữa ba chủ thể: Nhà nước, người có đất bị thu hồi và chủ đầu tư khi thu hồi đất của Th.S Đặng Đức Long, Tạp chí Tài nguyên và môi trường kỳ 1 – 5/2009, trang 7,8… Tuy
Trang 114
nhiên, chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện và
cụ thể về pháp luật bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế Vì vậy, từ việc nghiên cứu thực trạng pháp luật thu hồi đất nông nghiệp kết hợp với thực tiễn
áp dụng các quy định của pháp luật bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế từ
đó đưa ra những giải pháp, kiến nghị nhằm khắc phục những khó khăn bất cập trong bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất nói chung và của người nông dân nói riêng khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế
3 Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của đề tài “Pháp luật về bảo đảm quyền và nghĩa
vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay” là tạo ra một công trình nghiên cứu lý luận
và thực tiễn cấp thạc sỹ, có tính hệ thống về những cơ sở pháp lý của việc Nhà nước thu hồi đất của người nông dân để phục vụ cho các dự án phát triển kinh tế Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nhằm đáp ứng có hiệu quả các yêu cầu do thực tiễn cuộc sống đặt ra, trong quá trình thực thi pháp luật về thu hồi đất nói chung và thu hồi đất của người nông dân
để phát triển kinh tế vì lợi ích quốc gia công cộng nói riêng
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu trên đây, luận văn xác định những nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau đây:
- Phân tích khái niệm, hậu quả pháp lý của việc thu hồi đất; Phân tích khái niệm, vai trò của đất nông nghiệp; sự cần thiết khách quan của việc thu hồi đất nông nghiệp vì sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; phân tích khái niệm quyền và nghĩa vụ của người nông dân trong việc thu hồi
Trang 12- Đánh giá thực trạng pháp luật về thu hồi đất khi Nhà nước thu hồi đất của người nông dân để thực hiện các dự án phát triển kinh tế nhằm chỉ ra những thành tựu, những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại Trên cơ sở đó, Luận văn đưa ra định hướng và các giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo đảm quyên và nghĩa vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế
5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
5.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài bao gồm:
- Hệ thống quan điểm, đường lối, chính sách và pháp luật của Đảng và Nhà nước trong lĩnh vực đất đai nói chung và về thu hồi đất nói riêng
- Chính sách, pháp luật về thu hồi đất của một số quốc gia trên thế giới như Trung Quốc, Hàn Quốc và Singapore
- Nội dung của Luật đất đai năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành về bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế
- Các thông tin, số liệu, vụ việc thực tiễn về áp dụng các quy định của pháp luật về bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người nông dân khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế ở Việt Nam