Các điều kiện nuôi con nuôi theo luật nuôi con nuôi năm 2010

Sự ra đời của Luật Nuôi con nuôi năm 2010 nói chung và việc quy định các điều kiện nuôi con nuôi nói riêng đã tạo điều kiện cho các cá nhân, gia đình có nhu cầu muốn nhận nuôi con nuôi,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

BÙI THỊ THANH LÊ

c¸c ®iÒu kiÖn nu«i con nu«i theo luËt nu«i con nu«i n¨m 2010

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

BÙI THỊ THANH LÊ

c¸c ®iÒu kiÖn nu«i con nu«i

theo luËt nu«i con nu«i n¨m 2010

Chuyên ngành: Luật dân sự và tố tụng dân sự

Mã số: 60 38 01 03

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN PHƯƠNG LAN

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Bùi Thị Thanh Lê

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục biểu đồ

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NUÔI CON NUÔI VÀ ĐIỀU KIỆN NUÔI CON NUÔI 6

1.1 Khái niệm nuôi con nuôi và ý nghĩa của việc nuôi con nuôi 6

1.1.1 Khái niệm nuôi con nuôi 6

1.1.2 Ý nghĩa của việc nuôi con nuôi 9

1.2 Khái niệm về điều kiện nuôi con nuôiError! Bookmark not defined

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc quy định điều kiện nuôi con nuôiError! Bookmark not defined 1.4 Sự cần thiết quy định điều kiện nuôi con nuôiError! Bookmark not defined

Chương 2: CÁC ĐIỀU KIỆN ĐỂ VIỆC NUÔI CON NUÔI CÓ GIÁ

TRỊ PHÁP LÝ THEO LUẬT NUÔI CON NUÔI NĂM 2010Error! Bookmark not defined 2.1 Điều kiện đối với người được nhận làm con nuôiError! Bookmark not defined

2.2 Điều kiện đối với người nhận nuôi con nuôiError! Bookmark not defined

2.3 Điều kiện về ý chí của các bên chủ thểError! Bookmark not defined

2.3.1 Sự thể hiện ý chí của người nhận nuôi con nuôiError! Bookmark not defined

2.3.2 Sự thể hiện ý chí của cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ của người

được cho làm con nuôi Error! Bookmark not defined

2.3.3 Sự thể hiện ý chí của người được nhận làm con nuôiError! Bookmark not defined

2.3.4 Sự thể hiện ý chí của Nhà nước Error! Bookmark not defined

2.4 Đăng ký việc nuôi con nuôi Error! Bookmark not defined

2.4.1 Đăng ký việc nuôi con nuôi trong nướcError! Bookmark not defined

2.4.2 Đăng ký việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoàiError! Bookmark not defined

2.4.3 Vấn đề nuôi con nuôi thực tế và đăng ký nuôi con nuôi thực tếError! Bookmark not defined Chương 3: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN CÁC ĐIỀU KIỆN NUÔI

CON NUÔI VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN

PHÁP LUẬT VỀ VẤN ĐỀ NÀY Error! Bookmark not defined

3.1 Thực trạng thực hiện pháp luật về điều kiện nuôi con nuôiError! Bookmark not defined 3.2 Thực tiễn thực hiện vấn đề đăng ký nuôi con nuôi thực tếError! Bookmark not defined 3.3 Một số vấn đề còn tồn tại trong việc áp dụng điều kiện nuôi

con nuôi Error! Bookmark not defined

3.3.1 Những khó khăn, vướng mắc Error! Bookmark not defined

3.3.2 Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trênError! Bookmark not defined

3.4 Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về điều kiện nuôi

con nuôi Error! Bookmark not defined

3.4.1 Kiến nghị hoàn thiện thể chế pháp luật về điều kiện nuôi con nuôiError! Bookmark not defined 3.4.2 Giải pháp về tổ chức, thực hiện Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Công ước LaHay 1993: Công ước LaHay về bảo vệ trẻ em và hợp

tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo

dục trẻ em:

Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004

Luật HN&GĐ năm 2000: Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000

Luật Nuôi con nuôi: Luật Nuôi con nuôi năm 2010

Nghị định 158/2005/NĐ-CP: Nghị định số 158/2005/NĐ-CP ngày

27/12/2005 của Chính phủ về đăng ký và quản lý hộ tịch

Nghị định 19/2011/NĐ-CP: Nghị định số 19/2011/NĐ-CP ngày

21/3/2011 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Nuôi con nuôi Nghị định 68/2002/NĐ-CP: Nghị định số 68/2002/NĐ-CP ngày

10/7/2002 của Chính phủ về việc quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Hôn nhân và gia đình về quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài

Nghị định 69/2006/NĐ-CP: Nghị định số 69/2006/NĐ-CP ngày 21/7/2006

của Chính phủ về việc sửa đổi, bổ sung một

số điều của Nghị định số 68/2002/NĐ-CP ngày 10 tháng 7 năm 2002 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Hôn nhân và gia đình về quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài

Sở LĐTBXH: Sở Lao động thương binh xã hội

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Số hiệu biểu

đồ

Biểu đồ 3.1: So sánh số lượng trẻ em được cho làm con nuôi

trong nước và số lượng trẻ em được cho làm con nuôi ở nước ngoài

Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 3.2: Thể hiện kết quả đăng ký nuôi con nuôi thực tế Error!

Bookmark not defined

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trẻ em là một nhóm xã hội non nớt, dễ bị tổn thương nhất, được toàn thể cộng đồng quốc tế quan tâm và bảo vệ Một trong những quyền cơ bản của trẻ em được pháp luật quy định, bảo vệ là quyền được sống, được chăm sóc, nuôi dưỡng trong môi trường gia đình Tuy nhiên không phải tất cả trẻ

em sinh ra đều có cha mẹ và đều may mắn được sống trong môi trường gia đình Trong xã hội còn nhiều trẻ em bị bỏ rơi, mồ côi, khuyết tật, sống trong các gia đình nghèo không có điều kiện nuôi dưỡng, cần một mái ấm gia đình thay thế Một trong những biện pháp bảo đảm cho trẻ em một gia đình thay thế là cho trẻ làm con nuôi Cho trẻ em làm con nuôi được xem là một giải pháp bảo vệ trẻ em, không để trẻ em phải sống lang thang, thiếu điều kiện phát triển Theo báo cáo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, hiện nay

cả nước có khoảng 1,5 triệu trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt cần được chăm sóc, giúp đỡ bằng nhiều biện pháp khác nhau trong đó có việc tìm gia đình thay thế cho trẻ em ở trong nước và ở nước ngoài Sự ra đời của Luật Nuôi con nuôi năm 2010 nói chung và việc quy định các điều kiện nuôi con nuôi nói riêng đã tạo điều kiện cho các cá nhân, gia đình có nhu cầu muốn nhận nuôi con nuôi, đồng thời cũng tạo cho các em có hoàn cảnh đặc biệt được sống trong gia đình giống như môi trường gia đình gốc của mình Việc quy định các điều kiện nuôi con nuôi là cần thiết để đảm bảo cho trẻ em được nhận nuôi được sống trong môi trường gia đình an toàn, lành mạnh, được yêu thương chăm sóc Đây cũng chính là một biện pháp nhằm ngăn ngừa các hành

vi lợi dụng việc cho – nhận con nuôi vào mục đích khác như: hành vi trục lợi

từ việc nuôi con nuôi, buôn bán trẻ em…

Tuy nhiên, việc hiểu và áp dụng các điều kiện nuôi con nuôi vào thực tế

2

còn gặp những vướng mắc, bất cập như: việc xác nhận các điều kiện nuôi con nuôi, lập hồ sơ đăng ký nuôi con nuôi, khó khăn trong việc theo dõi và quản

lý báo cáo tình hình phát triển của con nuôi, vướng mắc phát sinh trong việc đăng ký nuôi con nuôi hay giải quyết tình trạng nuôi con nuôi thực tế Vì vậy, để đảm bảo được mục đích và ý nghĩa của việc nuôi con nuôi thì các điều kiện của người nhận nuôi và trẻ em được nhận làm con nuôi cần được quy định chặt chẽ, được nghiên cứu và hoàn thiện để giải quyết những khó khăn, vướng mắc phát sinh khi áp dụng các quy định này vào thực tế Đây là lý do

tôi chọn đề tài: “Các điều kiện nuôi con nuôi theo Luật nuôi con nuôi năm

2010” là đề tài luận văn thạc sĩ của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Mục đích nghiên cứu của đề tài là phân tích làm rõ những vấn đề lý luận

về điều kiện nuôi con nuôi, các điều kiện của việc nuôi con nuôi theo Luật nuôi con nuôi năm 2010, thực tiễn áp dụng các điều kiện nuôi con nuôi trong giải quyết việc cho nhận con nuôi, qua đó đánh giá mặt tích cực và hạn chế của các quy định về điệu kiện nuôi con nuôi, đề xuất những giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về các điều kiện nuôi con nuôi ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích trên, cần thực hiện những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Tìm hiểu những vấn đề lý luận cơ bản về nuôi con nuôi và các điều kiện của việc nuôi con nuôi, sự cần thiết phải quy định điều kiện nuôi con nuôi

- Phân tích các điều kiện nuôi con nuôi theo Luật nuôi con nuôi năm

2010, có sự so sánh với các quy định của pháp luật trước đây, đồng thời đánh giá mặt tích cực và hạn chế của các quy định này

- Tìm hiểu một số nét về thực trạng áp dụng các điều kiện nuôi con nuôi tại Việt Nam hiện nay, trên cơ sở đó phát hiện những vướng mắc bất cập

và đề xuất kiến nghị hoàn thiện pháp luật

3

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là một số vấn đề lý luận về nuôi con nuôi và điều kiện nuôi con theo Luật nuôi con nuôi năm 2010, thực trạng áp dụng điều kiện nuôi con nuôi trong thực tế

Luận văn tập trung phân tích các điều kiện nuôi con nuôi theo quy định trong Luật nuôi con nuôi năm 2010, bao gồm các điều kiện đối với các chủ thể có liên quan trong việc cho nhận con nuôi (điều kiện nội dung) và thủ tục, trình tự, thẩm quyền đăng ký việc nuôi con nuôi (điều kiện hình thức) để đảm bảo cho việc nuôi con nuôi có giá trị pháp lý làm phát sinh quan hệ cha mẹ và con giữa hai bên Khi phân tích, có sự so sánh với Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định về vấn đề này

4 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề nuôi con nuôi đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu của rất nhiều nhà nghiên cứu luật học Có rất nhiều những bài viết về vấn đề nuôi con

nuôi và bảo vệ quyền trẻ em trong lĩnh vực nuôi con nuôi như: bài viết "Về chế định nuôi con nuôi trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000" của Ngô Thị Hường, Tạp chí Luật học số 3 năm 2001; bài viết "Tăng cường bảo đảm quyền trẻ em được sống trong gia đình", của Hà Đình Bốn, Dân chủ và pháp luật 2009 (Số chuyên đề pháp luật về nuôi con nuôi); “Một số vấn đề về điều kiện nuôi con nuôi” của TS Nguyễn Phương Lan, Tạp chí Luật học số tháng

3 năm 2009 Đây là những bài viết nói lên sự cần thiết phải bảo vệ quyền trẻ

em, quyền được sống trong môi trường gia đình Theo đó, việc hoàn thiện các điều kiện nuôi con nuôi trong việc cho – nhận con nuôi là một yêu cầu cần thiết để đảm bảo mục đích này

Mặt khác còn có các công trình nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực nuôi

con nuôi như: Luận án tiến sĩ về “Cơ sở lý luận và thực tiễn của chế định pháp lý về nuôi con nuôi ở Việt Nam” của Nguyễn Phương Lan năm 2007 –

4

Trường Đại học Luật Hà Nội; Luận văn thạc sĩ “Nuôi con nuôi theo pháp luật Việt Nam”, của Bùi Thị Hương năm 2011 – Khoa Luật – Đại học quốc gia Hà

Nội Những luận văn, luận án trên đã tiếp tục nêu lên tầm quan trọng của việc nghiên cứu và hoàn thiện các quy định về pháp luật nuôi con nuôi và các điều kiện nuôi con nuôi đảm bảo cho trẻ em được nuôi dưỡng, chăm sóc trong môi trường gia đình

Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện pháp luật nuôi con nuôi nói chung và các điều kiện nuôi con nuôi nói riêng vẫn thực sự cần thiết Việc nghiên cứu sẽ chỉ ra những mặt tích cực, mặt hạn chế khi áp dụng điều kiện nuôi con nuôi vào thực tế, vừa đề ra được những giải pháp hoàn thiện pháp luật về các điều kiện nuôi con nuôi góp phần bảo vệ tốt hơn quyền lợi trẻ em được nhận làm con nuôi, cũng như mục đích, ý nghĩa của việc nuôi con nuôi

5 Tính mới và những đóng góp của luận văn

- Luận văn là công trình nghiên cứu có tính chất chuyên sâu và toàn diện về điều kiện nuôi con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi năm 2010

- Trên cơ sở nghiên cứu các điều kiện nuôi con nuôi, luận văn đã có sự đánh giá, phân tích một số nét về thực trạng thực hiện pháp luật về điều kiện nuôi con nuôi từ sau khi Luật Nuôi con nuôi có hiệu lực cho đến nay, chỉ ra những mặt tích cực và hạn chế của các quy định này, đồng thời đóng góp những kiến nghị hoàn thiện pháp luật về các điều kiện nuôi con nuôi

6 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về quyền trẻ em và bảo vệ trẻ em trong lĩnh vực nuôi con nuôi

Về phương pháp nghiên cứu: luận văn sử dụng các phương pháp như phương pháp kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, phương pháp phân tích, so sánh; phương pháp tổng hợp, điều tra xã hội học

5

7 Kết cấu cấu của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn kết cấu gồm ba chương như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về nuôi con nuôi và điều kiện nuôi

con nuôi

Chương 2: Các điều kiện để việc nuôi con nuôi có giá trị pháp lý theo

Luật nuôi con nuôi năm 2010

Chương 3: Thực trạng thực hiện điều kiện nuôi con nuôi và một số

kiến nghị hoàn thiện pháp luật về vấn đề này

6

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NUÔI CON NUÔI

VÀ ĐIỀU KIỆN NUÔI CON NUÔI

1.1 Khái niệm nuôi con nuôi và ý nghĩa của việc nuôi con nuôi

1.1.1 Khái niệm nuôi con nuôi

Nuôi con nuôi là hiện tượng tồn tại trong mọi chế độ xã hội và xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của con người, thể hiện mối quan hệ gắn bó của con người với nhau

Khái niệm nuôi con nuôi có thể được xem xét dưới hai góc độ: góc độ

xã hội và góc độ pháp lý

* Dưới góc độ xã hội

Trong cuộc sống xã hội có rất nhiều trường hợp cá nhân hoặc gia đình nhận một đứa trẻ làm con nuôi Việc nhận con nuôi có thể xuất phát từ nhiều

lý do như: người nhận nuôi không có con; từ tình yêu thương với những đứa trẻ mồ côi, không nơi nương tựa; từ phong tục tập quán của địa phương hoặc

để tích đức về sau cho con cái… Việc hình thành quan hệ cha mẹ con trong trường hợp này một mặt đáp ứng nhu cầu về tình cảm giữa người nhận nuôi

và người được nhận nuôi, thể hiện sự yêu thương, muốn giúp đỡ cưu mang trẻ

em mồ côi, trẻ em bất hạnh; mặt khác nó còn thể hiện lòng nhân ái, sự hướng thiện của con người với những giá trị đạo đức tốt đẹp Mặc dù đã hình thành quan hệ cha mẹ và con trên thực tế, các bên đều thực hiện đầy đủ các quyền

và nghĩa vụ cha mẹ và con đối với nhau nhưng do các bên không đăng ký tại

cơ quan nhà nước có thẩm quyền nên quan hệ nuôi con nuôi không được công nhận có giá trị pháp lý

Việc hình thành những quan hệ như trên đã tạo ra các hình thức nuôi con nuôi như: nuôi con nuôi theo phong tục tập quán, nuôi con nuôi lập tự,