Pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã ở việt nam

Nhìn nhận tính nghiêm trọng của tội phạm về ĐVHD và sự cần thiết phải bảo vệ ĐVHD , Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành trung ương khoá XI đã thông qua Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban chấp

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS VŨ THU HẠNH

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Bùi Thị Hà

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục các biểu đồ

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ ĐỘNG VẬT HOANG DÃ 6

1.1 Một số vấn đề cơ bản về bảo vệ động vật hoang dã 6

1.1.1 Khái niệm động vật hoang dã 6

1.1.2 Vai trò của động vật hoang dã 8

1.1.3 Phân loại động vật hoang dã 9

1.1.4 Mối quan hệ giữa bảo tồn đa dạng sinh học với bảo vệ động vật

hoang dã Error! Bookmark not defined

1.1.5 Sự cần thiết bảo vệ động vật hoang dã bằng pháp luậtError! Bookmark not defined 1.2 Một số vấn đề cơ bản về pháp luật bảo vệ động vật hoang dã

ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm, đặc điểm và tiêu chí đánh giá pháp luật về bảo vệ

động vật hoang dã ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2.2 Quan điểm của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng, hoàn

thiện pháp luật về bảo vệ ĐVHD ở Việt NamError! Bookmark not defined

1.2.3 Tổng quan các quy phạm pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã

ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2.4 Những nội dung cơ bản của pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã

ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2.5 Xu hướng pháp luật quốc tế về bảo vệ động vật hoang dã và bài

học kinh nghiệm cho Việt Nam Error! Bookmark not defined

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THI

HÀNH PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT HOANG DÃ

Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined

2.1 Thực trạng pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã ở Việt NamError! Bookmark not defined 2.1.1 Thực trạng các quy định về quản lý bảo vệ động vật hoang dãError! Bookmark not defined

2.1.2 Thực trạng các quy định xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ động

vật hoang dã Error! Bookmark not defined

2.1.3 Thực trạng các quy định về xử lý tang vật và cứu hộ động vật

hoang dã Error! Bookmark not defined

2.2 Thực tiễn thi hành pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã ở

Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.2.1 Thực tiễn thi hành các quy định về quản lý bảo vệ động vật hoang dãError! Bookmark not defined

2.2.2 Thực tiễn thi hành các quy định xử lý vi phạm pháp luật về động

vật hoang dã Error! Bookmark not defined

2.2.3 Thực tiễn thi hành các quy định xử lý tang vật và cứu hộ động

vật hoang dã Error! Bookmark not defined

2.2.4 Nguyên nhân của hiện trạng thực thi pháp luật về động vật

hoang dã Error! Bookmark not defined

Chương 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU

QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT

HOANG DÃ Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined

3.1 Sự cần thiết phải hệ thống hoá và xây dựng khung pháp luật

thống nhất về bảo vệ động vật hoang dãError! Bookmark not defined

3.2 Định hướng hoàn thiện pháp luật về bảo vệ động vật hoang dãError! Bookmark not defined 3.3 Giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ động

vật hoang dã Error! Bookmark not defined

3.3.1 Giải pháp hoàn thiện các quy định về quản lý bảo vệ động vật

hoang dã Error! Bookmark not defined

3.3.2 Giải pháp hoàn thiện các quy định xử lý vi phạm pháp luật về

động vật hoang dã Error! Bookmark not defined

3.3.3 Giải pháp hoàn thiện các quy định về xử lý tang vật, cứu hộ

động vật hoang dã Error! Bookmark not defined

3.3.4 Xây dựng đạo luật riêng về bảo vệ động vật hoang dãError! Bookmark not defined 3.4 Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về bảo vệ

động vật hoang dã Error! Bookmark not defined

3.4.1 Các giải pháp chung Error! Bookmark not defined

3.4.2 Các giải pháp cụ thể Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC BẢNG

Số hiệu

bảng

Bảng 2.1: Số lượng vụ vi phạm liên quan đến động vật rừng

trong giai đoạn 2006-2014

Error! Bookmark not defined

Bảng 2.2: Số lượng bị cáo và vụ việc liên quan đến ĐVHD

bị đưa ra xét xử trong giai đoạn 2009-2013

Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Động vật hoang dã (ĐVHD) là một bộ phận quan trọng cấu thành nên

đa dạng sinh học của Việt Nam Tuy nhiên, số lượng ĐVHD đang ngày càng suy giảm nghiêm trọng mà nguyên nhân chủ yếu là do nạn săn bắt, buôn bán trái

phép các loài ĐVHD Theo Báo cáo số 683/BC-KL-QLR ngày 17/12/2014 của Cục Kiểm lâm về Công tác quản lý bảo vệ rừng năm 2014 và Phương hướng

nhiệm vụ bảo vệ rừng năm 2015, chỉ tính riêng trong năm 2014, các cơ quan

chức năng đã phát hiện và xử lý 432 vụ vi phạm các quy định về quản lý ĐVHD, tịch thu 8.051 cá thể, tương đương 17.473 kg (trong đó có 598 cá thể động vật nguy cấp, quý hiếm) [12] Trên trường quốc tế, Việt Nam hiện được đánh giá là “điểm trung chuyển” và “điểm đến” (tiêu thụ) của các loài ĐVHD [34] Trong Báo cáo Đánh giá việc tuân thủ và thực hiện cam kết CITES về

Hổ, Tê giác và Voi tại 23 quốc gia trong số nhiều quốc gia được coi là có sự phân bố, trung chuyển hoặc tiêu thụ các loài này, tổ chức WWF (Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên) đã đánh giá Việt Nam là một trong các quốc gia có việc thực thi đáng lo ngại nhất với thẻ màu đỏ đối với hai loài Tê giác và Hổ [47]

Nhìn nhận tính nghiêm trọng của tội phạm về ĐVHD và sự cần thiết phải bảo vệ ĐVHD , Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành trung ương khoá

XI đã thông qua Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban chấp hành Trung ương

Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 03/6/2013 trong đó đưa ra nhận định: “Đa

dạng sinh học suy giảm, nguy cơ mất cân bằng sinh thái đang diễn ra trên diện rộng, ảnh hưởng tiêu cực đến phát triển kinh tế - xã hội, sức khoẻ và đời sống nhân dân” và từ đó đưa ra một trong các nhiệm vụ cụ thể, trọng

tâm là “Bảo vệ nghiêm ngặt các loài động vật hoang dã,… loài quý hiếm có

nguy cơ bị tuyệt chủng”

2

Trong bối cảnh như vâ ̣y , tác giả nhận thấy các quy phạm pháp luật về bảo vệ ĐVHD hiện nay còn chưa mang tính hệ thống, tồn tại nhiều lỗ hổng cũng như chồng chéo và do đó không đáp ứng được yêu cầu quản lý nhà nước

và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này

Chính vì vậy, tác giả chọn vấn đề “Pháp luật về bảo vệ ĐVHD ở Việt

Nam” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình nhằm nghiên cứu các vấn đề chủ

yếu của pháp luật về bảo vệ ĐVHD tại Việt Nam, đánh giá thực tiễn thực thi pháp luật và từ đó kiến nghị các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống các quy phạm pháp luật trong lĩnh vực này để kiểm soát tình trạng săn bắt và buôn bán ĐVHD trái phép hiện đang là nguyên nhân đẩy các loài ĐVHD của Việt Nam và thế giới đến nguy cơ tuyệt chủng

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Liên quan đến lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học (trong đó có ĐVHD),

trước đây đã có nhiều công trình nghiên cứu như: Sách “Bảo tồn đa dạng sinh

học” của tác giả Nguyễn Nghĩa Thìn xuất bản năm 1999; Sách “Đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên” của tác giả Lê Trọng Cúc xuất bản năm 2002;

Luận án Tiến sỹ “Nghiên cứu một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học ở hệ

thống rừng đặc dụng vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam” do tác giả Trần Thế Liên

thực hiện năm 2006

Liên quan đến pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học, đã có một số

nghiên cứu như: Luận văn Thạc sỹ “Luật bảo vệ đa dạng sinh học ở Việt

Nam” của tác giả Đặng Thị Thu Hải bảo vệ năm 2006; “Báo cáo rà soát, đánh giá văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học” của tác giả Trương Hồng Quang, Viện khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp)

thực hiện năm 2009; Chuyên đề “Thành tựu và thách thức qua 5 năm thực

hiện Luật Đa dạng sinh học” của GS.TS Đặng Huy Huỳnh công bố năm

2013; Bài viết “Pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học, thực trạng và tồn tại

3

trước khi có Luật Đa dạng sinh học”, của TS Nguyễn Văn Tài đăng trên Tạp

chí Nghiên cứu lập pháp số 133 năm 2008; Bài viết “Pháp luật về đa dạng

sinh học một số nước và kinh nghiệm cho Việt Nam”, của Thạc sĩ Huỳnh Thị

Mai, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 133 năm 2008.Trong đó, pháp luật về bảo vệ ĐVHD chỉ là một bộ phận nhỏ của các nghiên cứu này

Ngày 8/9/2014, Trung tâm Nghiên cứu Pháp luật và Chính sách phát triển bền vững phối hợp với Cục Bảo tồn Đa dạng sinh học (Bộ Tài nguyên và

Môi trường) đã công bố “Báo cáo tóm tắt về khung pháp lý và chính sách về

quản lý bảo tồn các loài ĐVHD nguy cấp, quý, hiếm” Tuy nhiên, Báo cáo chỉ

tập trung vào các loài ĐVHD nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ mà chưa xem xét toàn diện hệ thống pháp luật về bảo vệ ĐVHD ở Việt Nam Như vậy, cho đến thời điểm hiện nay, vẫn chưa có một đề tài tập trung nghiên cứu hệ thống pháp luật về bảo vệ ĐVHD ở Việt Nam

Việc đánh giá, xem xét một cách có hệ thống các quy định của pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về bảo vệ ĐVHD là hết sức cần thiết để góp phần hoàn thiện lĩnh vực pháp luật mới được chú trọng trong thời gian gần đây ở Việt Nam Do đó, tác giả nhận thấy đề tài mang tính mới và có nhiều ý nghĩa trên thực tiễn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các vấn đề lý luận về động vật hoang dã, bảo vệ ĐVHD, pháp luật về bảo vệ ĐVHD; và thực trạng pháp luật cũng như thực tiễn thi hành pháp luật về bảo vệ ĐVHD ở Việt Nam hiện nay

Phạm vi nghiên cứu pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật về bảo vệ ĐVHD ở Việt Nam vào thời điểm thực hiện luận văn bao gồm các vấn đề về chính sách quản lý, xử lý vi phạm, xử lý tang vật các loài ĐVHD Luận văn tập trung nghiên cứu hệ thống pháp luật Việt Nam, tuy có đề cập đến nhưng chỉ ở mức khái quát kinh nghiệm quốc tế để rút ra các bài học kinh nghiệm nhằm hoàn thiện pháp luật về bảo vệ ĐVHD ở Việt Nam

4

4 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

4.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn được xây dựng nhằm mục tiêu làm rõ những vấn đề lý luận

về động vật hoang dã, sự cần thiết phải bảo vệ ĐVHD, tổng quan và đánh giá những bất cập của pháp luật Việt Nam hiện hành cũng như những khó khăn, tồn tại trong thực thi pháp luật về bảo vệ ĐVHD, từ đó đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về bảo vệ ĐVHD và tăng cường thực thi pháp luật trong lĩnh vực này

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn sẽ giải quyết một số nhiệm vụ cơ bản sau:

- Làm sáng tỏ các khái niệm có liên quan về ĐVHD;

- Lý giải sự cần thiết phải bảo vệ ĐVHD và bảo vệ ĐVHD bằng các quy định của pháp luật;

- Tìm hiểu xu hướng pháp luật quốc tế về bảo vệ ĐVHD và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam;

- Phân tích và đánh giá hệ thống pháp luật về bảo vệ ĐVHD tại Việt Nam hiện nay;

- Đánh giá hiệu quả thực thi pháp luật về bảo vệ ĐVHD và lý giải nguyên nhân của những bất cập trong thực thi pháp luật về bảo vệ ĐVHD ở Việt Nam;

- Đề xuất những phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về bảo vệ ĐVHD

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu đề tài

Luận văn vận dụng các phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật để phân tích làm sáng tỏ những vấn đề nghiên cứu

5

Các phương pháp nghiên cứu chính để giải quyết vấn đề được sử dụng trong luận văn bao gồm: tổng hợp, thống kê, phân tích, so sánh

6 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận văn

Luận văn góp phần làm sáng tỏ các khái niệm, sự cần thiết phải bảo vệ ĐVHD bằng pháp luật và đánh giá các quy định của pháp luật hiện hành của Việt Nam liên quan đến bảo vệ ĐVHD cũng như khả năng thực thi các quy định này trên thực tế Đồng thời, luận văn cũng đề xuất những giải pháp mang tính sáng tạo để hoàn thiện pháp luật và nâng cao khả năng thực thi trong lĩnh vực này Vì vậy, luận văn là một nguồn tài liệu tham khảo tốt cho các cơ quan nhà nước hữu quan trong việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ ĐVHD ở Việt Nam trong thời gian tới Ngoài ra, luận văn cũng là một nguồn tài liệu tham khảo tốt cho việc giảng dạy, nghiên cứu tại Khoa Luật ĐHQG Hà Nội và các

cơ sở đào tạo luật khác của Việt Nam

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục Tài liệu tham khảo,

luận văn được kết cấu thành 03 chương:

Chương 1: Một số vấn đề cơ bản về động vật hoang dã, bảo vệ động vật

hoang dã và pháp luật về bảo vệ ĐVHD

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về bảo

vệ động vật hoang dã ở Việt Nam

Chương 3: Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp

luật về bảo vệ động vật hoang dã ở Việt Nam

6

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ ĐỘNG VẬT HOANG DÃ

1.1 Một số vấn đề cơ bản về bảo vệ động vật hoang dã

1.1.1 Khái niệm động vật hoang dã

Hiện nay, tại Việt Nam các học giả chưa đưa ra một khái niệm chính xác

về ĐVHD Do đó, trong nội dung này, tác giả sẽ tham khảo và phân tích các từ điển trong nước và quốc tế nhằm đưa ra một khái niệm tương đối về ĐVHD

Theo từ điển “American Heritage® Dictionary of the English Language,

Fifth Edition”, ĐVHD được hiểu là những loài động vật chưa bị thuần hoá và

thường sống trong môi trường tự nhiên [35]

Theo Bách khoa tri thức Việt Nam, “động vật là những cơ thể sống

dinh dưỡng bằng những vật chất sống” Phần lớn động vật có thể di chuyển

được và có một hệ thần kinh Khác với thực vật, động vật không tự tạo ra chất dinh dưỡng cho mình mà phải tồn tại nhờ nguồn thực vật trong thiên nhiên hoặc động vật khác mà chúng bắt được [26]

Bên cạnh đó, Điều 3 Luật đa dạng sinh học của Việt Nam năm 2008

cũng định nghĩa: “Loài hoang dã là loài đô ̣ng vâ ̣t, thực vâ ̣t, vi sinh vâ ̣t và nấm

sinh sống và phát triển theo quy luật”

Từ những khái niệm này, tác giả cho rằng có thể hiểu “ĐVHD” là những cơ thể sống dinh dưỡng theo quy luật trong tự nhiên, chưa bị con người thuần hóa (ví dụ như các loài hổ, báo, tê giác, tê tê…) Cần lưu ý rằng việc ĐVHD sống theo quy luật trong tự nhiên và chưa bị con người thuần hoá không có nghĩa là ĐVHD không hề chịu sự tác động của con người Bên cạnh hoạt động săn bắt có chủ đích ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng các loài ĐVHD, có thể dễ dàng nhận thấy những hoạt động sống của con người hiện