Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can là người chưa thành niên trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT GIÁP VĂN THẮNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ LUẬN VĂN THẠC SĨ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

GIÁP VĂN THẮNG

BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN

HÌNH SỰ

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

GIÁP VĂN THẮNG

BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN

HÌNH SỰ

Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự

Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS CHU THỊ TRANG VÂN

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu thống kê, ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo tính thực tiễn, chính xác, trung thực và tin cậy Các kết quả nêu trong luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác, tôi đã hoàn thành tất cả các môn học theo chương trình và thực hiện tất cả các nghĩa vụ về tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại Học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội xem xét để tôi có thể bảo vệ luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả luận văn

Giáp Văn Thắng

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON

NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI

CHƯA THÀNH NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRAError! Bookmark not defined

1.1 KHÁI NIỆM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM

GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG

GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰError! Bookmark not defined

1.1.1 Khái quát về giai đoạn điều tra trong tố tụng hình sựError! Bookmark not defined

1.1.2 Khái niệm và đặc điểm quyền con người của người bị tạm giữ, bị

can là người chưa thành niên trong giai đoạn điều traError! Bookmark not defined

1.2 BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM

GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG

GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị

can là người chưa thành niên trong giai đoạn điều traError! Bookmark not defined

1.2.2 Nội dung bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can

là người chưa thành niên trong giai đoạn điều traError! Bookmark not defined

1.3 BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI CHƯA

THÀNH NIÊN Ở MỘT SỐ NƯỚC Error! Bookmark not defined

Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA

NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH

NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰError! Bookmark not defined

2.1 NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT BẢO ĐẢM QUYỀN

CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI

CHƯA THÀNH NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRAError! Bookmark not defined

2.1.1 Những quy định về bảo đảm quyền con người của người bị tạm

giữ, bị can là người chưa thành niên trong giai đoạn điều tra

trước năm 2003 Error! Bookmark not defined

2.1.2 Quy định về bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị

can là người chưa thành niên trong giai đoạn điều tra ở Bộ luật tố

tụng hình sự năm 2003 Error! Bookmark not defined

2.2 THỰC TIỄN THỰC HIỆN VÀ NHỮNG VƯỚNG, MẮC BẤT

CẬP TRONG BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH

NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIÊU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰError! Bookmark not defined 2.2.1 Thực trạng người chưa thành niên phạm tội từ giai đoạn 2010 – 2015Error! Bookmark not defined

2.2.2 Thực tiễn thực hiện việc bảo đảm quyền của người bị tạm giữ, bị

can là người chưa thành niên trong giai đoạn điều traError! Bookmark not defined

Chương 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ

BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM

GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG

GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA Error! Bookmark not defined

3.1 QUAN ĐIỂM VỀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẢM BẢO QUYỀN

CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN LÀ NGƯỜI

CHƯA THÀNH NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRAError! Bookmark not defined

3.1.1 Quan điểm quốc tế về bảo đảm quyền của người chưa thành niên

trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự Error! Bookmark not defined

3.1.2 Quan điểm cuả Đảng, Nhà Nước về bảo đảm quyền con người

của người chưa thành niên trong giai đoạn điều traError! Bookmark not defined

3.2 KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ ĐẢM BẢO

QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN LÀ

NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRAError! Bookmark not defined 3.2.1 Bổ sung những vấn đề mang tính nguyên tắcError! Bookmark not defined

3.2.2 Sửa đổi các quy định về đảm bảo quyền con người của người

chưa thành niên trong giai đoạn điều traError! Bookmark not defined

3.3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG ĐẢM BẢO

QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN LÀ

NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRAError! Bookmark not defined

3.3.1 Các giải pháp hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan

tiến hành tố tụng trong giai đoạn điều traError! Bookmark not defined

3.3.2 Xây dựng mô hình điều tra thân thiện với NCTNError! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 3

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLHS: Bộ luật hình sự BLTTH: Bộ luật tố tụng hình sự BLTTHS: Bộ luật tố tụng hình sự CQĐT: Cơ quan điều tra

LHQ: Liên hợp quốc NCTN: Người chưa thành niên NCTNPT: Người chưa thành niên phạm tội TANDTC: Tòa án nhân dân tối cao

TTHS: Tố tụng hình sự VKS: Viện kiểm sát VKSND: Viện kiểm sát nhân dân VKSNDTC: Viện kiểm sát nhân dân tối cao XHCN: Xã hội chủ nghĩa

DANH MỤC CÁC BẢNG

Số hiệu

bảng

Bảng 2.1: Thống kê số người chưa thành niên bị khởi tố, điều

tra

Error! Bookmark not defined

Bảng 2.2: Số liệu người chưa thành niên bị tạm giữ và bị tạm

giữ sai

Error! Bookmark not defined

Bảng 2.3: Số liệu bị cáo là người chưa thành niên bị tạm giam

và số bị tạm giam sai

Error! Bookmark not defined

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quyền con người là thành quả phát triển lâu dài của lịch sử xã hội loài người, là một trong những giá trị tinh thần quý báu và cao cả nhất của nền văn minh nhân loại trong thời đại hiện nay Ở Việt Nam , bảo đảm quyền con người đã được Đảng và Nhà nước ta quan tâm, chú trọng Điều này được thể hiê ̣n ở thành quả v ề xây dựng lý luận về bảo vệ quyền con người cũng như thực tiễn bảo đảm quyền con người

Đối tượng người chưa thành niên (nói chung) và trẻ em (nói riêng), bộ phận chiếm tỷ lệ khá lớn, là những chủ thể đặc biệt, có những đặc điểm riêng

về tâm sinh lý và sự phát triển, do chưa biết cách tự bảo vệ mình khi đứng trước những sự kiện pháp lý có liên quan, nên cần phải có những bảo đảm pháp lý đầy đủ, cần thiết và đáp ứng phù hợp Nhận thức được tầm quan trọng này, trong những năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều hoạt động thiết thực nhằm thúc đẩy việc bảo vệ trẻ em và người chưa thành niên

Liên quan đến lĩnh vực tư pháp hình sự, trong thời gian qua, NCTNPT đang có xu hướng gia tăng về số lượng và mức độ nguy hiểm của hành vi, theo VKSND tối cao "tỷ lệ tội phạm vị thành niên bị VKSND truy tố đã tăng lên; tỷ lệ tăng bình quân 10% hàng năm" Do đó, khi phải đối mặt với những

sự kiện pháp lý, NCTN cần một sự bảo đảm vững chắc và hữu hiệu từ phía những quy định của pháp luật TTHS Yêu cầu này đòi hỏi, bên cạnh các biện pháp nhằm bảo đảm và bảo vệ NCTN trong xã hội, thì Nhà nước, các cơ quan tiến hành tố tụng cần có những điều chỉnh kịp thời, thích hợp về chính sách hình sự cũng như thủ tục tố tụng dành cho đối tượng này để bảo đảm quyền, lợi ích chính đáng của họ khi tham gia tố tụng Điều này không ngoài mục đích bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự; Phù hợp với xu thế nhân đạo hóa của pháp luật hình sự, tố tụng hình sự trong nhà nước pháp quyền

2

Hiện tại Việt Nam chưa có hệ thống tư pháp dành riêng cho NCTN

theo đúng ý nghĩa của thuật ngữ này Về thể chế, chúng ta mới chỉ có Chương XXXII (từ Điều 301 đến Điều 310) BLTTHS quy định về thủ tục tố tụng đối với NCTN Tuy nhiên, các quy định này chưa đủ chi tiết, cụ thể để các cán bộ tiến hành tố tụng bảo đảm hệ thống được vận hành phù hợp với các chuẩn mực quốc tế Điều này đồng nghĩa với việc quyền, lợi ích của con người (trong đó có thể có NCTN) chưa thực sự được bảo vệ Đặc biệt trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, quyền con người của người chưa thành niên chưa thực sự được bảo vệ, đây là giai đoạn các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng thường xuyên nhất các biện pháp cưỡng chế tố tụng và các biện pháp điều tra

để giải quyết vụ án Các hoạt động này có nguy cơ cao trong việc tác động tới quyền con người của NCTN phạm tội Việc bảo đảm quyền con người của NCTN phạm tội trong giai đoạn điều tra là một việc làm đầu tiên và rất cần thiết trong cơ chế bảo vệ NCTN phạm tội

Chính vì vậy, tác giả chọn việc nghiên cứu đề tài "Bảo đảm quyền con

người của người bị tạm giữ, bị can là người chưa thành niên trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự" làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Quyền con người nói chung được các tổ chức Quốc tế, các nước trên thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng quan tâm nghiên cứu

* Nhóm các công trình nghiên cứu về quyền con người và bảo vệ quyền con người nói chung gồm có: Sách chuyên khảo “Quyền con người -

Tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học” - GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên,

Nxb KHXH, Hà Nội, 2010 (3 tập, 1010 tr), “Quyền con người” (Giáo trình

giảng dạy sau đại học) - GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên, Nxb KHXH 2011

(487 tr), Sách chuyên khảo: “Cơ chế bảo đảm và bảo vệ Quyền con người”

-GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên, Nxb KHXH 2011 (431 tr), Giáo trình “Lý

3

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Tài liệu tiếng Việt

1 Bergeron, Julie (2003), Những mô hình tốt về tư pháp người chưa thành

niên ở khu vực Đông Á và Thái Bình Dương, Unicef eapro

2 Vũ Ngọc Bình (1996), Tư pháp với người chưa thành niên và quyền trẻ

em, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

3 Bộ Chính trị (2002), Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 về Một

số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp thời gian tới, Hà Nội

4 Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 về Chiến

lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, Hà Nội

5 Bộ Chính trị (2005), Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về Chiến

lược cải cách tư pháp đến năm 2020, Hà Nội

6 Bộ Tư pháp Việt Nam (2010), Báo cáo đánh giá liên ngành về tình hình

thực hiện Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự liên quan đến người chưa thành niên

7 Lê Cảm (2004), "Một số vấn đề lý luận chung về các giai đoạn tố tụng

hình sự", Tạp chí luật học, (02)

8 Lê Cảm (2007), Bảo vệ An ninh quốc gia, an ninh quốc tế và các quyền

con người bằng pháp luật hình sự trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền, Nxb Tư pháp, Hà Nội

9 Nguyễn Ngọc Chí (Chủ biên) (2014),Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt

Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

10 Trần Vi Dân (2008), Thực trạng hoạt động điều tra đối với những vụ án

liên quan đến người chưa thành niên phạm tội - Một số kiến nghị, đề xuất hoàn thiện pháp luật, Kỷ yếu Hội thảo “Thực tiễn thi hành thủ tục

tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội - Những vướng mắc và đề xuất, kiến nghị” do VKSND tối cao và UNICEF phối hợp tổ

chức tại VKSND tối cao, Hà Nội

4

11 Nguyễn Đăng Dung (2000), Sự phát triển của quyền con người trong

lịch sử lập hiến Việt Nam, trong cuốn chuyên khảo “Quyền con người, quyền công dân”, Trung tâm Nghiên cứu quyền con người, Học viện

Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội

12 Đại hội đồng Liên Hợp quốc (1985), Bản Quy tắc về các chuẩn mực tối

thiểu của Liên hợp quốc về quản lý tư pháp người chưa thành niên (Quy tắc Bắc Kinh) được thông qua theo Nghị quyết ngày 29/11/1985

13 Đại Hội đồng Liên Hợp quốc (1989), Công ước của Liên Hợp quốc về

quyền trẻ em thông qua ngày 20/11/1989 theo Nghị quyết số 44/25 có hiệu lực ngày 02/9/1990

14 Đại hội đồng Liên Hợp quốc (1990), Bản quy tắc của Liên Hợp quốc về

bảo vệ người chưa thành niên bị tước đoạt tự do (JDLs) được thông qua theo Nghị quyết ngày 14/ 12/1990

15 Đại hội đồng Liên Hợp quốc (1990), Hướng dẫn của Liên hợp quốc về

phòng ngừa tình trạng phạm tội của người chưa thành niên (Hướng dẫn Riyadh) được thông qua theo Nghị quyết ngày 14/12/1990

16 Nguyễn Văn Động (2004), Các quyền Hiến định về xã hội của công dân

Việt Nam hiện nay, Nxb Tư pháp, Hà Nội

17 Trần Ngọc Đường (2004), Quyền con người, quyền công dân trong nhà

nước pháp quyền XHCN Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

18 Phạm Hồng Hải (2004), Bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội,

Nxb Công an nhân dân, Hà Nội

19 Nguyễn Quang Hiền (2009), Bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự

Việt Nam, Luận án tiến sĩ Luật học, Viện Nhà nước và Pháp luật, Hà Nội

20 Tuấn Hiên (2001), “Lại vấn đề tuổi trong vụ án hình sự”, Báo Pháp luật

TP Hồ Chí Minh, (531), tr.6

21 Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao (2004), Nghị quyết

03/2004/NQ-HĐTP ngày 02/10/2004 hướng dẫn một số quy định trong phần thứ nhất "Những quy định chung" của BLTTHS năm 2003, Hà Nội

5

22 Phạm Mạnh Hùng (2007), “Bàn về trách nhiệm hình sự đối với NCTN

phạm tội trong pháp luật hình sự Việt Nam”, Tạp chí Kiểm sát, (6), tr.4

23 Vũ Việt Hùng (2008), “Thực trạng thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra các vụ án hình sự liên quan đến người chưa thành niên phạm tội

- Một số kiến nghị, đề xuất hoàn thiện pháp luật”, Kỷ yếu Hội thảo:

“Thực tiễn thi hành thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội - Những vướng mắc và đề xuất, kiến nghị” do VKSND tối cao

và UNICEF phối hợp tổ chức tại VKSND tối cao, Hà Nội

24 Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (2009), Giáo trình Lý luận và

pháp luật về quyền con người, Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội

25 Hoàng Thế Liên (1996), Bảo vệ quyền trẻ em trong pháp luật Việt Nam,

Nxb Giáo dục, Hà Nội

26 Đặng Thanh Nga (2007), Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có

hành vi phạm tội, Luận án tiến sỹ Tâm lý học, Hà Nội

27 P.Reichel (1999), Tư pháp hình sự so sánh, Viện Khoa học pháp lý, Bộ

Tư pháp

28 Đỗ Thị Phượng (2008), Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên

trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam, Luận án tiến sỹ Luật học, Khoa

Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

29 Quốc hội (1988), Bộ luật Tố tụng hình sự, Hà Nội

30 Quốc hội (2003), Bộ luật tố tụng hình sự, Hà Nội

31 Quốc hội (2004), Luật số 25/2004/QH11 Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo

dục trẻ em, Hà Nội

32 Quốc hội (2009), Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam năm 1999 (sửa đổi,

bổ sung năm 2009), Hà Nội

33 RADDA BARNEN (1999), Báo cáo lượng giá dự án tư pháp NCTN

34 TAND và UNICEF (2007), Thủ tục điều tra và xét xử liên quan đến trẻ

em và NCTN: Đánh giá về các thủ tục nhạy cảm đối với trẻ em, Hà Nội