Nguyên tắc xử lý về hình sự trong luật hình sự việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT VĂN QUÝ THÁI BÌNH NGUYÊN TẮC XỬ LÝ VỀ HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2015... ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

VĂN QUÝ THÁI BÌNH

NGUYÊN TẮC XỬ LÝ VỀ HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

VĂN QUÝ THÁI BÌNH

NGUYÊN TẮC XỬ LÝ VỀ HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS TSKH LÊ VĂN CẢM

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Văn Quý Thái Bình

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC XỬ LÝ

VỀ HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAMError! Bookmark not defined

1.1 Đường lối xử lý về hình sự trong pháp luật hình sự Việt

Nam từ năm 1945 đến trước khi pháp điển hóa thành Bộ

luật hình sự năm 1985 Error! Bookmark not defined

1.2 Nguyên tắc xử lý về hình sự trong pháp luật hình sự Việt

Nam giai đoạn từ khi Bộ luật hình sự năm 1985 ra đời đến

trước khi Bộ luật hình sự năm 1999 được ban hànhError! Bookmark not defined

1.3 Khái niệm và các đặc điểm của nguyên tắc xử lý về hình sự

trong luật hình sự Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.3.1 Khái niệm nguyên tắc xử lý về hình sựError! Bookmark not defined

1.3.2 Các đặc điểm của nguyên tắc xử lý về hình sự trong luật hình sựError! Bookmark not defined 1.4 Nội hàm của nguyên tắc xử lý về hình sự trong luật hình sựError! Bookmark not defined 1.4.1 Bảo đảm nguyên tắc pháp chế trong nguyên tắc xử lý về hình sựError! Bookmark not defined 1.4.2 Bảo đảm nguyên tắc bình đẳng trong nguyên tắc xử lý về hình sựError! Bookmark not defined

1.4.3 Bảo đảm nguyên tắc không tránh khỏi trách nhiệm hình sự

trong nguyên tắc xử lý về hình sự Error! Bookmark not defined

1.4.4 Bảo đảm nguyên tắc công minh trong nguyên tắc xử lý về hình sựError! Bookmark not defined 1.4.5 Bảo đảm nguyên tắc nhân đạo trong nguyên tắc xử lý về hình sựError! Bookmark not defined Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2: THỰC TRẠNG CÁC QUY PHẠM CỦA NGUYÊN

TẮC XỬ LÝ VỀ HÌNH SỰ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ

NĂM 1999 VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH TRÊN ĐỊA BÀN

TỈNH QUẢNG NAM GIAI ĐOẠN 2010-2015Error! Bookmark not defined

2.1 Thực trạng các quy phạm của nguyên tắc xử lý về hình sự

trong Bộ luật hình sự năm 1999 Error! Bookmark not defined

2.2 Nội dung của nguyên tắc xử lý về hình sự trong Bộ luật hình

sự năm 1999 và thực tiễn thi hành nguyên tắc xử lý về hình

sự trên địa bàn tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2010-2015Error! Bookmark not defined

2.2.1 Tư tưởng nguyên tắc pháp chế (tại khoản 1 Điều 3 nguyên tắc

xử lý của Bộ luật hình sự năm 1999) …Error! Bookmark not defined

2.2.2 Tư tưởng nguyên tắc bình đẳng (tại đoạn 1 khoản 2 Điều 3

nguyên tắc xử lý trong Bộ luật hình sự năm 1999)Error! Bookmark not defined

2.2.3 Tư tưởng nguyên tắc công minh (tại đoạn 2 và đoạn 3 khoản 2

Điều 3 nguyên tắc xử lý trong Bộ luật hình sự năm 1999) …Error! Bookmark not defined

2.2.4 Tư tưởng nguyên tắc không tránh khỏi trách nhiệm hình sự (tại

khoản 1 Điều 3 nguyên tắc xử lý trong Bộ luật hình sự năm 1999)Error! Bookmark not defined

2.2.5 Tư tưởng nguyên tắc nhân đạo (tại đoạn 3 khoản 2, khoản 3,

khoản 4, khoản 5 Điều 3 nguyên tắc xử lý trong Bộ luật hình sự

năm 1999) Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3: HOÀN THIỆN NGUYÊN TẮC XỬ LÝ VỀ HÌNH SỰ

TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999Error! Bookmark not defined

3.1 Cơ sở của việc hoàn thiện nguyên tắc xử lý về hình sựError! Bookmark not defined 3.1.1 Về mặt lập pháp Error! Bookmark not defined

3.1.2 Về mặt lý luận Error! Bookmark not defined

3.1.3 Về mặt thực tiễn Error! Bookmark not defined

3.2 Kiến giải lập pháp cụ thể để hoàn thiện nguyên tắc xử lý về

hình sự trong Bộ luật hình sự năm 1999Error! Bookmark not defined 3.3 Một số kiến nghị bảo đảm thi hành nguyên tắc xử lý về hình

sự trong Bộ luật hình sự năm 1999 Error! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, nước ta đang trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa, những nguyên tắc được thừa nhận chung về Nhà nước pháp quyền, những thành tựu về khoa học luật hình sự của các nước trên thế giới cần được chọn lọc và xây dựng trong chính sách pháp luật nói chung cũng như cần được quy định cụ thể trong nguyên tắc xử lý về hình sự trong luật hình sự Việt Nam nói riêng Tuy vậy, pháp luật hình sự nước ta, đặc biệt là

Bộ luật hình sự nước ta năm 1985, cũng như Bộ luật hình sự năm 1999 (được sửa đổi, bổ sung năm 2009), đã xây dựng một hệ thống nguyên tắc xử lý để làm phương châm, định hướng cho hoạt động lập pháp và áp dụng pháp luật vào đấu tranh phòng, chống tội phạm nhưng chưa thật sự làm sáng tỏ đầy đủ ý nghĩa của nguyên tắc xử lý về hình sự này, trong từng quy định còn chưa phát triển kịp thời với giai đoạn hiện nay Pháp luật nước ta nói chung và pháp luật hình sự nói riêng còn nhiều bất cập, nhiều vấn đề chưa phù hợp với nguyên tắc xử lý tội phạm trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, vi phạm nguyên tắc Hiến định, nguyên tắc pháp luật hình trong thực tiễn áp dụng pháp luật Vì vậy, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 xác định phải xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng Trong đó, xây dựng nguyên tắc xử lý về hình sự trong luật hình sự là cơ sở để hoàn thiện chính sách hình sự, pháp luật hình sự, hoạt động lập pháp và áp dụng pháp luật hình

sự được thống nhất, bảo đảm quyền và tự do của công dân, tạo điều kiện cho công tác đấu tranh phòng ngừa tội phạm có hiệu quả, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm và xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

2

Vấn đề này đã đặt ra cho pháp luật nước ta trong đó có pháp luật hình sự cần có những chính sách xử lý về hình sự phù hợp để công tác đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm có hiệu quả, đặc biệt là hoàn thiện các nguyên tắc xử

lý về hình sự nhằm bảo đảm cho các hoạt động thực tiễn xử lý về hình sự được thực hiện tốt nhằm bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và tự do của con người cũng như lợi ích pháp của các cơ quan, tổ chức, thể hiện tinh thần chủ động phòng ngừa và kiên quyết đấu tranh chống tội phạm và thông qua hình phạt để răn đe, giáo dục, cảm hoá, cải tạo người phạm tội trở thành người lương thiện; qua đó, bồi dưỡng cho mọi công dân tinh thần, ý thức làm chủ xã hội, ý thức tuân thủ pháp luật, chủ động tham gia phòng ngừa và chống tội phạm, tạo điều kiện cho tiến trình đổi mới và sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện

đại hoá đất nước vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn

minh” [50, tr.8], xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền ở nước ta

Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài “Nguyên tắc xử lý về hình sự trong luật

hình sự Việt Nam” là vấn đề cấp thiết trên cả lĩnh vực lý luận và thực tiễn

của nước ta trong giai đoạn hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu

Kể từ khi Bộ luật hình sự năm 1985 ra đời và đến Bộ luật hình sự năm

1999 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009) đều quy định về nguyên tắc xử lý trong luật hình sự, các nhà nghiên cứu về khoa học pháp lý đã có những bài viết nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau liên quan đến vấn đề này như:

2.1 Các sách chuyên khảo, sách tham khảo, sách hướng dẫn và các giáo trình, bao gồm: Sách chuyên khảo sau đại học: Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung), Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà

Nội, năm 2005, của GS-TSKH Lê Cảm; Chương III- Các nguyên tắc của luật

hình sự Việt Nam trong sách Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung),

3

Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2007, của GS-TSKH Lê Cảm;

Chương V- Các nguyên tắc của luật hình sự Việt Nam trong sách Luật hình

sự Việt Nam, Quyển 1- Những vấn đề chung, NXB Khoa học xã hội năm

2000, Hà Nội của GS-TSKH Đào Trí Úc; Sách chuyên khảo: Trách nhiệm

hình sự của pháp nhân trong pháp luật hình sự, Nhà xuất bản Chính trị Quốc

gia, Hà Nội, năm 2011, của PGS-TS Trịnh Quốc Toản; Chương I “Điều

khoản cơ bản” của TS Uông Chu Lưu trong sách Bình luận khoa học Bộ luật hình sự 1999- Phần chung, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội năm

2001; Nguyên tắc công bằng trong luật hình sự Việt Nam, Nhà xuất bản Công

an nhân dân, năm 1994, của GS-TS Võ Khánh Vinh;

2.2 Các bài viết đăng trên tạp chí chuyên ngành, bao gồm: Lê Viết

Phan Anh, Mô hình lập pháp về Bộ luật hình sự (Phần chung) sau pháp điển

hóa lần thứ ba, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 22, 23 và 24/2013; Lê Viết Phan

Anh, Khoa học pháp lý Việt Nam trước yêu cầu sửa đổi Hiến pháp, cải cách

tư pháp hoàn thiện chính sách hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, Tạp chí Kiểm sát, số 18/2013; GS-TSKH Lê Cảm, Chế định các nguyên tắc của luật hình sự Việt Nam, Tạp chí Luật học số 3/2000; GS-TSKH

Lê Cảm, Đạo luật hình sự: Một số vấn đến cơ bản, Tạp chí Tòa án nhân dân

số 11/2000; GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa, Chính sách xử lý tội phạm trong Luật

hình sự Việt Nam, Tạp chí Luật học số 03/2005; GS.TS Nguyễn Ngọc Hòa, Nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự trong Bộ luật hình sự năm 1999,

Tạp chí Luật học số 2/2000; GS-TSKH Đào Trí Úc, Bản chất và vai trò của

các nguyên tắc luật hình sự Việt Nam, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số

01/1999; TS Trịnh Tiến Việt, Những đề xuất hoàn thiện cấu trúc phần chung

Bộ luật hình sự Việt Nam trước yêu cầu mới của đất nước, Tạp chí Tòa án

nhân dân, số 22/2014; Trần Đình Hải, Bổ sung nguyên tắc “công minh” thành

4

nguyên tắc cơ bản của Bộ luật hình sự, Tạp chí Kiểm sát, số13/2014; Nguyễn

Minh Hải, Về sự thay đổi của chính sách hình sự và vấn đề xung đột quan

điểm trong việc áp dụng pháp luật hình sự, Tạp chí Tòa án nhân dân, số

04/2010; Phạm Minh Tuyên, Một số vấn đề về sửa đổi, bổ sung phần chung

Bộ luật Hình sự năm 1999, Tạp chí Kiểm sát, số 18/2013; Lê Văn Cảm- Đinh

Hoàng Quang, Những kiến giải lập pháp cụ thể về chế định đạo luật hình sự

trong Chương I Dự thảo Phần chung Bộ luật hình sự (sửa đổi), Tạp chí Kiểm

sát, số 19/2014; Lê Văn Cảm, Cụ thể hóa một số quy phạm hiến định vào Dự

thảo II Bộ luật hình sự (sửa đổi), Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 22/2014;

Trịnh Tiến Việt, “Những đề xuất hoàn thiện cấu trúc Phần chung Bộ luật

hình sự Việt Nam trước yêu cầu mới của đất nước”, Tạp chí Tòa án nhân dân,

số 11/2015; Nguyễn Huy Phượng, Hoàn thiện chính sách pháp luật hình sự

đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, Tạp chí Kiểm sát, số 22/2011; …

2.3 Các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, bao gồm: Đoàn Ngọc Xuân

(2014), Nguyên tắc pháp chế trong luật hình sự Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội; Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội; Trần Việt Hùng (2012), Nguyên tắc bình

đẳng trước luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật - Đại

học Quốc gia Hà Nội; Lê Thị Thanh Thủy (2014), Nguyên tắc công bằng trong

luật hình sự Việt Nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk), …

Các công trình nghiên cứu trên đã đề cập các vấn đề về lý luận chung của chính sách hình sự, các nguyên tắc trong luật hình sự Việt Nam Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chỉ phân tích chung các chính sách hình

sự trong đó có nguyên tắc xử lý hình sự hoặc nghiên cứu chung về nguyên tắc của luật hình sự Việt Nam mà chưa đi sâu nghiên cứu phân tích chi tiết về nguyên tắc xử lý trong Bộ luật hình sự và chưa đánh giá thực tiễn áp dụng

5

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Viết Phan Anh (2013), “Mô hình lập pháp về Bộ luật hình sự” (Phần

chung) sau pháp điển hóa lần thứ ba, Tạp chí Tòa án nhân dân, (22 -24)

2 Lê Viết Phan Anh (2013), “Khoa học pháp lý Việt Nam trước yêu cầu sửa đổi Hiến pháp, cải cách tư pháp hoàn thiện chính sách hình sự trong

giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền”, Tạp chí Kiểm sát, (18)

3 Phạm Văn Beo (2011), “Một số suy nghĩ về tội gây ô nhiễm môi

trường”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, (4)

4 Lê Cảm (1999), Hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam trong giai đoạn

xây dựng nhà nước pháp quyền-Một số vấn đề của phần chung, NXB

Công an nhân dân, Hà Nội

5 Lê Cảm (2000), Các nghiên cứu chuyên khảo về Phần chung luật hình

sự, (tập III), NXB Công an nhân dân, Hà Nội

6 Lê Cảm (Chủ biên) (2002), "Những vấn đề cơ bản về pháp luật hình sự

của một số nước trên thế giới", Thông tin Khoa học pháp lý, Viện Khoa

học pháp lý (Bộ Tư pháp)

7 Lê Cảm (2002), Các nghiên cứu chuyên khảo về Phần chung luật hình

sự, tập IV, NXB Công an nhân dân, Hà Nội

8 Lê Văn Cảm (2005), Sách chuyên khảo sau đại học: Những vẫn đề cơ

bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung), NXB Đại ho ̣c Quốc gia

Hà Nội, Hà Nội

9 Lê Văn Cảm (2009), Sách chuyên khảo sau đại học: Hệ thống tư pháp

hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, NXB Đại ho ̣c Quốc gia Hà Nô ̣i, Hà Nội

10 Lê Cảm (Chủ biên) (2003), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các

tội phạm), NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội

11 Lê Cảm (Chủ biên) (2007), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần

chung), NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội

6

12 Lê Văn Cảm (2014), “Cụ thể hóa một số quy phạm hiến định vào Dự

thảo II Bộ luật hình sự (sửa đổi)”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, (22)

13 Lê Văn Cảm- Đinh Hoàng Quang (2014), “Những kiến giải lập pháp cụ thể về chế định đạo luật hình sự trong Chương I Dự thảo Phần chung Bộ

luật hình sự (sửa đổi)”, Tạp chí Kiểm sát, (19)

14 Nguyễn Ngọc Chí (2004), "Tố tụng, tranh tụng và vấn đề cải cách tư pháp ở Việt Nam trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền", trong

cuốn chuyên khảo: Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây

dựng Nhà nước pháp quyền, NXB Đại học quốc gia, Hà Nội

15 Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa xã hội chủ

nghĩa Việt Nam (2011), Văn bản quy phạm pháp luật giai đoạn

1945-1995, Tập I: Tổ chức bộ máy nhà nước, NXB Chính trị quốc gia

16 Phí Thành Chung (2015), “Hoàn thiện quy định của Bộ luật hình sự về

phạm tội có tổ chức”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (10)

17 Đảng Cộng sản Việt Nam (2002), Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày

02-02-2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, Hà Nội

18 Đảng Cộng sản Việt Nam (2005) Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005

của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, Hà Nội

19 Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 49 – NQ/TW ngày

02/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm

2020, Hà Nội

20 Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc

lần thứ XI, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

21 Hoàng Thanh Đạm (người dịch) (1996), Tinh thần pháp luật, NXB Giáo dục