Hòa giải ở cơ sở (qua thực tiễn tỉnh hải dương)

Thực hiện pháp luật về hòa giải ở cơ sở trên địa bàn tỉnh Hải DươngError!. Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy đảng, chính quyền, sự phối hợp thực hiện của Mặt trận tổ quốc và các

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐẶNG THỊ LAN PHƯƠNG

HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ (QUA THỰC TIỄN TỈNH HẢI DƯƠNG)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐẶNG THỊ LAN PHƯƠNG

HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ (QUA THỰC TIỄN TỈNH HẢI DƯƠNG)

Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật

Mã số : 60 38 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS TS HOÀNG THỊ KIM QUẾ

Hà Nội – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Đặng Thi Lan Phương

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HÒA GIẢI Ở CƠ SỞError! Bookmark not defined.

1.1 Hòa giải ở cơ sở trong hệ thống các phương thức giải quyết tranh chấp và sự cần

thiết giải quyết các tranh chấp, xích mích trong cộng đồng bằng hòa giảiError! Bookmark not defined.

1.2 Khái niệm và đặc điểm cơ bản của hòa giải ở cơ sở: Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Khái niệm hòa giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined.

1.2.2 Đặc điểm hòa giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined.

1.3 Vai trò của hòa giải ở cơ sở và sự cần thiết điều chỉnh bằng pháp luật đối với hòa

giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined.

1.3.1 Vai trò của hòa giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined.

1.3.2 Sự cần thiết điều chỉnh bằng pháp luật đối với hòa giải ở cơ sở Error!

Bookmark not defined

1.4 Nguyên tắc, phạm vi hòa giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined.

1.4.1 Nguyên tắc tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sởError! Bookmark

not defined

1.4.2 Phạm vi hòa giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined.

1.5 Quá trình hình thành và phát triển của thể chế hòa giải ở cơ sở tại Việt NamError! Bookmark not defined.

1.5.1 Giai đoạn trước cách mạng tháng Tám 1945Error! Bookmark not

defined

1.5.2 Giai đoạn từ cách mạng tháng 8 năm 1945 đến năm 1998 Error!

Bookmark not defined

1.5.3 Giai đoạn từ năm 1998 đến năm 2013 Error! Bookmark not defined.

1.5.4 Giai đoạn từ năm 2013 đến nay Error! Bookmark not defined.

1.6 Thể chế hòa giải một số nước trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt NamError! Bookmark not defined.

1.6.1 Mô hình Hòa giải nhân dân Error! Bookmark not defined.

1.6.2 Mô hình trung tâm hòa giải cộng đồng Error! Bookmark not defined.

1.6.3 Mô hình hòa giải của Trưởng thôn ở PhilippinError! Bookmark not

defined

1.6.4 Những kinh nghiệm cho Việt Nam Error! Bookmark not defined.

Chương 2:THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở

CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HẢI DƯƠNG Error! Bookmark not defined.

2.1 Những điều kiện lịch sử, văn hóa chi phối và ảnh hưởng đến hoạt động hòa giải

của tỉnh Hải Dương Error! Bookmark not defined.

2.2 Thực hiện pháp luật về hòa giải ở cơ sở trên địa bàn tỉnh Hải DươngError! Bookmark not defined.

2.2.1 Những quy định chung về hòa giải ở cơ sởError! Bookmark not

defined

2.2.2 Những quy định của tỉnh Hải Dương về hòa giải ở cơ sở Error!

Bookmark not defined

2.3 Thực trạng tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở trên địa bàn tỉnh Hải DươngError! Bookmark not defined.

2.3.1 Tổ chức thực hiện hòa giải ở cơ sở trên địa bàn tỉnh Hải Dương

Error! Bookmark not defined.

2.3.2 Hoạt động của Tổ hòa giải Error! Bookmark not defined.

2.3.3 Quản lý nhà nước về công tác hòa giải ở cơ sở trên địa bàn tỉnh Hải Dương

Error! Bookmark not defined.

2.3.4 Đánh giá chung Error! Bookmark not defined.

Chương 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG,

HIỆU QUẢ CÔNG TÁC HÒA GIẢI TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HẢI

DƯƠNG Error! Bookmark not defined.

3.1 Quan điểm về nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác hòa giải trên địa bàn tỉnh

Hải Dương Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành và toàn xã hội về hòa giải, xác định đó là một định chế xã hội phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở Error! Bookmark not defined 3.1.2 Nâng cao năng lực quản lý của cơ quan Tư pháp và đội ngũ cán bộ

Tư pháp – Hộ tịch các xã, phường, thị trấn đối với công tác hòa giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined 3.1.3 Nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở; Tiếp tục đảm bảo cơ sở vật chất cần thiết cho hoạt động hòa giải ở cơ sở Error!

Bookmark not defined

3.1.4 Tăng cường sự phối hợp giữa chính quyền với các đoàn thể, tổ chức chính trị trong thực hiện hòa giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined 3.1.5 Hòa giải ở cơ sở phải phù hợp với pháp luật, đạo đức xã hội Error!

Bookmark not defined

3.1.6 Tôn trọng quyền và lợi ích của nhân dânError! Bookmark not defined.

3.2 Giải pháp Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Hoàn thiện các quy định của pháp luật Error! Bookmark not defined 3.2.2 Xây dựng và kiện toàn các tổ chức hòa giảiError! Bookmark not defined

3.2.3 Bảo đảm cơ sở vật chất cần thiết cho hoạt động hòa giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined 3.2.4 Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy đảng, chính quyền, sự phối hợp thực hiện của Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể nhân dân đối với hoạt động hòa giải ở cơ sở Error! Bookmark not defined 3.2.5 Nâng cao việc truyên truyền pháp luật về vai trò của hòa giải trong đời sống xã hội, phát huy dân chủ ở cơ sở Error! Bookmark not defined.

3.2.6 Giáo dục, đào tạo nâng cao trình độ kỹ năng hòa giải, kiến thức pháp luật và vận dụng pháp luật cho đội ngũ hòa giải viênError! Bookmark not

defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong xu thế chung của hội nhập toàn cầu, Việt Nam có chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền, thực hiện công cuộc cải cách toàn diện và sâu sắc theo quy luật cạnh tranh của nền kinh tế thị trường Sự thay đổi đó tạo nên bộ mặt mới cho nền kinh tế Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường thì các mâu thuẫn, tranh chấp, xung đột cũng ngày càng ra tăng với diện mạo mới, đòi hỏi phải được giải quyết bằng một phương thức thích hợp Hòa giải ở cơ sở là một hình thức giải quyết hữu hiện được lựa chọn để giải quyết các mâu thuẫn, tranh chấp

Điều này được lý giải là do Việt Nam cùng một số nước Châu Á khác chịu ảnh hưởng của triết lý Khổng Tử và Đạo phật, ở đó hòa giải đã trở thành một truyền thống tốt đẹp trong việc giải quyết những mâu thuẫn, tranh chấp

và là biện pháp giải quyết tranh chấp được ưa chuộng hơn cả Nếu như tranh chấp bị xem như những biểu hiện tiêu cực là sự phá vỡ sự hòa thuận và bình yên của cộng đồng thì hòa giải lại được xem như mặt tích cực, là sự gìn giữ, củng cố trật tự công cộng Hiện nay, nước ta cũng như một số nước trên thế giới có xu hướng sử dụng hòa giải nhiều hơn, đặc biệt là hòa giải ở cơ sở bởi

nó là phương thức giải quyết tranh chấp có nhiều ưu điểm và đã tồn tài lâu đời trong lịch sử dân tộc Việt Nam

Hòa giải giải là một truyền thống, một đạo lý tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, mang đậm tính nhân văn, hoạt động vì mọi người và trên cơ sở tình người Mục đích chính của công tác hòa giải ở cơ sở nhằm giữ gìn tình làng, nghĩa xóm, tình đoàn kết, tương thân, tương ái trong cộng đồng để hàn gắn, vun đắp sự hòa thuận, hạnh phúc cho từng gia đình Hòa giải mang lại niềm vui cho mọi người, mọi nhà, góp phần giữ gìn an ninh chính trị, trật tự an toàn

2

xã hội, nâng cao ý thức pháp luật của người dân, giảm bớt các vụ việc phải giải quyết tại Toà án hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền, tiết kiệm thời gian và chi phí cho nhà nước và nhân dân, từ đó góp phần thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển

Nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa to lớn của công tác hoà giải ở

cơ sở, Đảng và Nhà nước luôn chú trọng đến công tác này Để tiếp tục phát huy vai trò quan trọng của hoà giải ở cơ sở, Điều 127 Hiến pháp 1992 đã quy

định: “Ở cơ sở, thành lập các tổ chức thích hợp của nhân dân để giải quyết

những việc vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ trong nhân dân theo quy

định của pháp luật” [39] Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm

2005 của Bộ chính trị về Chiến lựơc cải cách tư pháp đến năm 2020 cũng đã

đề ra nhiệm vụ: “Khuyến khích việc giải quyết một số tranh chấp thông qua

thương lượng, hoà giải, trọng tài…” [29] Cụ thể hoá quy định của Hiến

pháp, ngày 25/12/1998 Uỷ ban thường vụ Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh số 09/1998/PL-UBTVQH10 về tổ chức và hoạt động hoà giải ở cơ sở Ngày 18/10/1999, Chính phủ ban hành Nghị định 160/1999/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hoà giải ở cơ sở Đây

là những văn bản quy phạm pháp luật tạo cơ sở pháp lý đầu tiên, quan trọng cho hoạt động hoà giải ở cơ sở

Nhằm nâng cao vi trí vai trò của hoạt động hoà giải ở cơ sở đối với xã hội, ngày 20 tháng 6 năm 2013, tại kỳ họp thứ 5 Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XIII đã thông qua Luật hoà giải ở cơ sở, có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2014 Là cơ sở pháp lý quan trọng cho

tổ chức và hoạt động của hoà giải ở cơ sở

Trong đìều kiện đẩy mạnh cải cách tư pháp, phát huy dân chủ, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc phát huy tác dụng của hoạt động hoà giải ở cơ sở càng trở lên có ý nghĩa đối với đất nước nói chung với tỉnh

3

Hải Dương nói riêng Mặc dù đã có nhiều văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh về hoạt động hoà giải cơ sở, nhưng thực tiễn công tác hoà giải ở cơ sở trên địa bàn tỉnh Hải Dương chưa phát huy được vai trò, ý nghĩa vốn có của

nó, thậm chí còn có nhiều đơn vị không chú trọng đến hoạt động này Thực tiễn Hải Dương cho thấy ở những đơn vị làm tốt công tác hòa giải ở cơ sở thì tình hình an ninh, trật tự được giữ vững, tạo đà cho phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống người dân Ngược lại, ở những nơi còn coi nhẹ công tác hòa giải, tình hình mâu thuẫn, tranh chấp có chiều hướng tăng, dẫn đến mất trật tự, trị an xã hội Thông thường, những mâu thuẫn, va chạm trong cuộc sống, lúc đầu đơn giản, nhưng do không được quan tâm giải quyết kịp thời cho nên đã nhanh chóng trở thành phức tạp, thậm chí là nguyên nhân xuất hiện những điểm nóng về khiếu kiện

Do đó, việc nghiên cứu tìm ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hiệu quả công tác hoà giải ở cơ sở trên địa bàn tỉnh Hải Dương là yêu cầu cấp thiết Được sự gợi ý của Khoa Luật và Bộ môn lý luận và lịch sử nhà

nước và pháp luật, tác giả đã lựa chọn đề tài : Hòa giải ở cơ sở (qua thực

tiễn tỉnh Hải Dương) làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Trong những năm qua, nghiên cứu về lĩnh vực hòa giải ở cơ sở có nhiều

tài liệu và công trình nghiên cứu, như: Cuốn sách “Một số tham luận và kinh

nghiệm công tác hòa giải ở cơ sở năm 1996” của Sở Tư pháp thành phố Hồ

Chí Minh; Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998); “Vì hạnh phúc của mọi nhà” do

Phó Tiến sĩ Nguyễn Vi Oánh và Luật gia Trần Thị Quốc Khánh chủ biên (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà nội, 1998) Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở một phạm vi hẹp, đề cập những vấn đề về

tổ chức và hoạt động của Tổ hòa giải chứ không đi sâu nghiên cứu về mặt lý luận công tác hòa giải ở cơ sở

4

Một số cuốn sách như: “Hướng dẫn nghiệp vụ công tác hòa giải ở cơ

sở”(tủ sách pháp luật xã, phường, thị trấn) - Viện nghiên cứu Khoa học pháp

lý - Bộ Tư pháp, năm 2000 do Tiễn sĩ Dương Thanh Mai chủ biên; “Công tác

hòa giải ở cơ sở” - Bộ tài liệu tập huấn thống nhất về công tác hòa giải ở cơ

sở dành cho cán bộ tư pháp và hòa giải viên do Bộ Tư pháp xây dựng trong

khuôn khổ Dự án VIE/02/015 “Hỗ trợ thực thi chiến lược phát triển hệ thống

pháp luật Vệt Nam đến năm 2010” do Chương trình phát triển của Liên hợp

quốc (UNDP), cơ quan hợp tác phát triển của quốc tế của Chính phủ Thụy Điển (Sida), cơ quan Hợp tác phát triển quốc tế của Chính phủ Đan Mạch

(DANIDA), Chính phủ Na Uy và Chính phủ Ai Len tài trợ; “Sổ tay pháp luật

về Hòa giải ở cơ sở” - Vụ phổ biến giáo dục pháp luật - Bộ Tư pháp, năm

2014 Những cuốn sách này chỉ cập đến các quy định của pháp luật về công tác hòa giải ở cơ sở với tính chất hướng dẫn nghiệp vụ chứ không đi vào phân tích, đánh giá, nghiên cứu thực trạng các quy định của pháp luật về công tác hòa giải ở cơ sở

Một số cuốn sách khác chỉ đề cập đến khía cạnh con người của công tác

hòa giải ở cơ sở như: “Đánh giá năng lực cán bộ tư pháp cấp tỉnh về quản lý,

hướng dẫn công tác hòa giải ở cơ sở”, trong khuôn khổ Dự án VIE/02/015

“Hỗ trợ thực thi chiến lược phát triển hệ thống pháp luật Vệt Nam đến năm 2010”, Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội, 2005 Cuốn sách “Hướng dẫn nghiệp

vụ phổ biến giáo dục pháp luật” do nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội ấn hành

năm 2006 cũng có một số chương riêng về hòa giải ở cơ sở và phổ biến giáo dục pháp luật

Một số nhà nghiên cứu về xã hội học cũng có những công trình nghiên

cứu liên quan đến hòa giải ở cơ sở như Giáo sư Tương Lai với bài viết “Đồng

thuận xã hội ” trên tạp chí Tia Sáng, năm 2005; bài viết “Đồng thuận xã hội

và việc xây dựng sự đồng thuận xã hội ở nước ta hiện nay” của Nguyễn Thị

5

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Toan Ánh (1992), Nếp cũ làng xóm Việt Nam, tr 288, Nxb Thành

phố Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh

2 Bộ Tư pháp (1982), Thông tư số 08/TT ngày 06/01 hướng dẫn xây

dựng và kiện toàn tổ chức hệ thống các cơ quan tư pháp địa phương, Hà Nội

3 Bộ Tư pháp và Ban tổ chức – Cán bộ Chính phủ (1993), Thông tư

liên bộ số 12/TTLB ngày 26/7 hướng dẫn về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn

và tổ chức cơ quan tư pháp địa phương, Hà Nội

4 Bộ Tư pháp và Bộ Nội vụ (2005), Thông tư liên tịch số

04/2005/TTLT-TP-NV ngày 05/5 hướng dẫn về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạnh và tổ chức các cơ quan chuyên môn giúp Ủy ban nhân dân quản lý nhà nước về công tác tư pháp ở địa phương, Hà Nội

5 Bộ Tư pháp (2011), Chỉ thị số 03/CT-BTP ngày 27/6 về tăng cường

công tác hòa giải ở cơ sở, Hà Nội

6 Bộ Tư pháp và Bộ Nộ vụ (2014), Thông tư liên tịch số

23/2014/TTLT-BTP-BNV ngày 22/12 hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Sở Tư pháp thuộc Ủy nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và phòng tư pháp thuộc Ủy ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, Hà Nội

7 Bộ Tư pháp và Bộ Tài chính (2014), Thông tư liên tịch số

100/2014/TTLT-BTP-BTC ngày 30/7 quy định việc lập dư toán, quản lý, sử dụng và quyết toán kinh phí ngân sách nhà nước thực hiện công tác hòa giải

ở cơ sở, Hà Nội

8 Bộ Tư pháp, Vụ phổ biến giáo dục pháp luật (2014), Sổ tay pháp luật

về Hòa giải ở cơ sở, Hà Nội

9 Bộ Tư pháp, Vụ phổ biến giáo dục pháp luật (2006), Tài liệu tập

huấn cho hòa giải viên, Hà Nội