Đền, chùa trong không gian văn hóa làng phấn vũ ( xã thụy xuân, huyện thái thụy, tỉnh thái bình)

Tôi xin chân thành cảm ơn Ủy ban nhân dân xã Thụy Xuân, Ban Quản lý cụm di tích, các cụ cao niên trong làng xã và đặc biệt là ông Lê Xuân Hưng - Trưởng Ban Quản lý di tích lịch sử văn h

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN VIỆT NAM HỌC & KHOA HỌC PHÁT TRIỂN

- -

LÊ THỊ MỸ HUYỀN

ĐỀN, CHÙA TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA

LÀNG PHẤN VŨ (XÃ THỤY XUÂN,

HUYỆN THÁI THỤY, TỈNH THÁI BÌNH)

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Việt Nam học

Mã số: 60.22.01.13

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Văn Lợi

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Lê Thị Mỹ Huyền

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn tốt nghiệp này, tôi xin trân trọng bày tỏ lòng

biết ơn sâu sắc đến thầy giáo TS Phạm Văn Lợi – người đã hướng dẫn tận

tình và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn thạc sĩ này

Tôi xin chân thành cảm ơn Ủy ban nhân dân xã Thụy Xuân, Ban Quản

lý cụm di tích, các cụ cao niên trong làng xã và đặc biệt là ông Lê Xuân

Hưng - Trưởng Ban Quản lý di tích lịch sử văn hóa đền, chùa làng Phấn Vũ

và ông Nguyễn Văn Sang - Trưởng Ban Khánh Tiết di tích lịch sử văn hóa

đền, chùa làng Phấn Vũ đã cung cấp cho tôi những tư liệu quý báu và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt thời gian tôi thực hiện luận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo cùng các giảng viên, cán bộ Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển - Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo những điều kiện thuận lợi nhất về mọi mặt để tôi hoàn thành khóa học

Cuối cùng, xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, người thân, thầy cô và bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành luận văn này

Tác giả

Lê Thị Mỹ Huyền

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1.1 Điều kiện tự nhiên Error! Bookmark not defined

1.1.1 Vị trí địa lý Error! Bookmark not defined

1.1.2 Địa hình Error! Bookmark not defined

1.1.3 Khí hậu Error! Bookmark not defined

1.1.4 Thủy văn Error! Bookmark not defined

1.1.5 Thổ nhưỡng Error! Bookmark not defined

1.1.6 Động thực vật Error! Bookmark not defined

1.2 Một số vấn đề lịch sử và cư dân Error! Bookmark not defined

1.2.1 Lịch sử hình thành làng Error! Bookmark not defined

1.2.2 Quá trình phát triển cư dân Error! Bookmark not defined

1.3 Các hoạt động kinh tế Error! Bookmark not defined

1.3.1 Thủ công nghiệp Error! Bookmark not defined

1.3.2 Nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản Error! Bookmark not defined

1.3.3 Diêm nghiệp Error! Bookmark not defined

1.3.4 Kết cấu hạ tầng Error! Bookmark not defined

1.4 Một vài vấn đề về xã hội Error! Bookmark not defined

1.4.1 Dân số, lao động và việc làm Error! Bookmark not defined

1.4.2 Tổ chức xã hội Error! Bookmark not defined

1.5 Đôi nét về văn hóa Error! Bookmark not defined

1.5.1 Văn hóa ẩm thực Error! Bookmark not defined

1.5.2 Văn hóa ở Error! Bookmark not defined

1.5.3 Văn hóa mặc Error! Bookmark not defined

1.5.4 Văn hóa ứng xử với môi trường biển Error! Bookmark not defined

1.5.5 Tôn giáo, tín ngưỡng Error! Bookmark not defined

2

Tiểu kết Error! Bookmark not defined

2.1 Lịch sử khu di tích Error! Bookmark not defined

2.1.1 Chùa Phấn Vũ (Minh Đồng tự) Error! Bookmark not defined

2.1.2 Đền Mẫu Error! Bookmark not defined

2.1.3 Đền Quan Lớn Thống Error! Bookmark not defined

2.2 Kiến trúc Error! Bookmark not defined

2.2.1 Kiến trúc chùa Phấn Vũ Error! Bookmark not defined

2.2.2 Kiến trúc đền Mẫu Error! Bookmark not defined

2.2.3 Kiến trúc đền Quan Lớn Thống Error! Bookmark not defined

2.3 Điêu khắc Error! Bookmark not defined

2.4 Đối tượng thờ tự Error! Bookmark not defined

2.4.1 Chùa Phấn Vũ Error! Bookmark not defined

2.4.2 Đền Mẫu Error! Bookmark not defined

2.4.3 Đền Quan Lớn Thống Error! Bookmark not defined

2.5 Lễ hội Error! Bookmark not defined

2.5.1 Phần lễ Error! Bookmark not defined

2.5.2 Phần hội Error! Bookmark not defined

Tiểu kết Error! Bookmark not defined

RA VÀ KHUYẾN NGHỊ GIẢI PHÁP Error! Bookmark not defined

3.1 Mối quan hệ giữa cụm di tích và không gian văn hóa làngError! Bookmark not defined

3.1.1 Vai trò của không gian văn hóa làng với cụm di tíchError! Bookmark not defined

3.1.2 Vai trò của cụm di tích với không gian văn hóa làngError! Bookmark not defined

3.2 Một số vấn đề đặt ra Error! Bookmark not defined

3.2.1 Hiện trạng di tích Error! Bookmark not defined

3.2.2 Vấn đề khách tham quan Error! Bookmark not defined

3

3.2.3 Vấn đề quản lý, tổ chức hướng dẫn/ phục vụ khách tham quanError! Bookmark not defined 3.2.4 Vấn đề tổ chức lễ hội Error! Bookmark not defined

3.2.5 Hoạt động mê tín dị đoan tại cụm di tích Error! Bookmark not defined

3.3.2 Nhóm giải pháp hoạt động thực tiễn Error! Bookmark not defined

Tiểu kết Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

4

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn hoá là một thực thể sống động, có sự vận động cả trong không gian

và thời gian Nhìn theo chiều thời gian, văn hoá Việt Nam là một diễn trình lịch sử có những quy luật phát triển của nó Nhìn trong không gian, văn hoá Việt Nam có sự khác biệt qua các vùng miền Mỗi miền quê, mỗi vùng đất đều tự nó mang trong mình dấu ấn văn hoá riêng biệt, vừa có những nét đặc thù, lại vừa thống nhất trong tính chỉnh thể của nền văn hoá dân tộc Việt Nam Thụy Xuân – một miền quê biển, một quê hương giàu truyền thống cách mạng, một vùng đất đã trải qua hàng nghìn năm lịch sử hình thành và phát triển, chứa đựng trong đó cốt cách bản chất của cư dân vùng ven biển Bên cạnh những nếp sinh hoạt văn hóa truyền thống của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, Thụy Xuân còn mang đặc trưng nếp sinh hoạt của cư dân vùng

biển, thể hiện sức mạnh“Chèo sóng, chém gió”, ý chí kiên cường bất khuất,

chinh phục cải tạo thiên nhiên, chống lại các thế lực cường quyền, áp bức và giặc ngoại xâm Mang những nét đặc trưng của vùng đất Thụy Xuân, Thái Thụy, Thái Bình, làng Phấn Vũ là linh hồn của vùng đất, là không gian văn hóa thu nhỏ của miền quê biển Thụy Xuân

Có thể thấy văn hoá làng xã có một vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển nền văn hoá Việt Nam Trong đó, đền, chùa lại

là nhân tố phổ biến góp phần tạo nên hệ thống văn hoá làng xã truyền thống của cộng đồng người Việt (Kinh), có tác động sâu sắc, toàn diện đến nhiều mặt của xã hội Đền, chùa ở Việt Nam không đồ sộ nguy nga như ở Ấn Độ, Trung Hoa, Nhật Bản hay Thái Lan, Campuchia nhưng ở nơi đâu cũng có Từ những thảo am trong thôn xóm hẻo lánh đến những ngôi chùa, ngôi đền kiến trúc bằng vật liệu kiên cố tại các đô thị, tất cả đều mang sắc thái gọn nhẹ,

5

thanh thoát và tĩnh mịch Chúng hòa quyện lại với nhau tạo thành những gam màu chủ đạo trong bức tranh văn hóa Việt sống động, đa dạng và phong phú Mỗi ngôi đền, ngôi chùa được xây dựng là quá trình lao động sáng tạo nghệ thuật của các thế hệ cư dân, thể hiện từ những tảng đá kê chân cột đến những tàu đao lá mái Đối với người Việt, đền, chùa không chỉ là không gian tôn giáo, là nơi diễn ra các hoạt động tâm linh, thể hiện lòng thành kính của con người mà còn là nơi sinh hoạt cộng đồng, in dấu những giá trị văn hóa dân tộc, là nơi mỗi người con khi xa quê luôn hướng về:

“Chuông vẳng nơi nao nhớ lạ lùng

Ra đi ai chẳng nhớ chùa chung Mái chùa che chở hồn dân tộc Nếp sống muôn đời của tổ tông”

(“Nhớ chùa” – Huyền Không)

Cũng như bao di sản văn hóa trong mỗi làng quê Việt Nam, những ngôi đình, đền, chùa trên địa bàn xã Thụy Xuân nói chung, làng Phấn Vũ nói riêng

đã được hình thành và đồng hành tồn tại với quá trình lập đất, giữ làng Trải qua bao thăng trầm lịch sử, cụm di tích đền chùa làng Phấn Vũ đã thực sự trở thành biểu hiện sinh động các giá trị văn hóa tinh thần của người dân Phấn Vũ; là nơi gặp gỡ của mỗi thành viên vào dịp hội hè, lễ tết, là sợi dây vô hình

cố kết con người trong làng, trong xóm Chùa Phấn Vũ, đền Mẫu, đền Quan Lớn Thống mang trong mình những giá trị văn hóa đặc sắc Sắc phong của các triều đại từ nhà Lê đến nhà Nguyễn cho thấy: Đền Mẫu làng Phấn Vũ phụng thờ Đức Nam Hải Thánh Mẫu - vị thần cai quản 12 cửa biển Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Đền Quan Lớn Thống là nơi người dân tổ chức cúng lễ cầu an mong Quan Lớn phù hộ cho mùa màng tôm cá bội thu Chùa Phấn Vũ đã gắn

bó mật thiết với người dân nơi đây với những sinh hoạt tôn giáo, sinh hoạt văn hóa cộng đồng qua các thời kỳ Chùa Phấn Vũ còn đóng góp quan trọng

6

trong công cuộc đấu tranh giải phóng quê hương, là nơi hoạt động của các bậc tiền bối cách mạng, của du kích làng Phấn Vũ góp phần tô thêm trang sử vẻ vang của quê hương đất biển Anh Hùng

Là một người con sinh ra trên mảnh đất Thụy Xuân, tôi chọn đề tài

“Đền, chùa trong không gian văn hóa làng Phấn Vũ (xã Thụy Xuân, huyện

Thái Thụy, tỉnh Thái Bình)” làm luận văn thạc sĩ với hi vọng hiểu rõ thêm về

những giá trị của cụm di tích; thấy được mối quan hệ giữa cụm di tích và không gian văn hóa làng Phấn Vũ; giúp người dân Thụy Xuân, đặc biệt là thế

hệ trẻ biết trân trọng văn hóa truyền thống ngay trên mảnh đất quê hương

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Từ lâu hệ thống đền, chùa Việt Nam nói chung và hệ thống đền, chùa ở vùng đồng bằng Bắc Bộ nói riêng đã trở thành đối tượng quan tâm của các nhà nghiên cứu dưới nhiều góc độ: văn hoá dân gian, kiến trúc, điêu khắc, tôn giáo, khảo cổ học, dân tộc học, lịch sử Có thể kể đến một số công trình sau:

Công trình nghiên cứu đầu tiên cần phải kể đến là cuốn “Chùa Việt”

của tác giả Trần Lâm Biền [8] Cuốn sách đã khái quát quá trình phát triển của ngôi chùa Việt, phân tích giá trị văn hoá, hướng, bố cục chung và khảo tả

về hệ thống tượng thờ trong chùa

Cuốn Đình chùa lăng tẩm nổi tiếng ở Việt Nam của tác giả Trần Mạnh

Thường [59] giới thiệu về các công trình kiến trúc cổ, những thành, lũy, đền, tháp, đình, chùa, miếu… ở Việt Nam được xếp hạng cấp quốc gia trên phạm

vi cả nước

Cuốn 250 đình chùa nổi tiếng Việt Nam của tác giả Ngô Thị Kim

Doan [13] nghiên cứu về những ngôi chùa ở Việt Nam từ xưa đến nay, cùng với phong cách nghệ thuật chùa của Việt Nam từ thế kỷ X đến chùa đất, chùa gỗ cho tới phong cách nghệ thuật, chùa của người Khơ me, người Hoa, người Chǎm

7

Cuốn Nghi lễ thờ cúng tổ tiên, đền chùa, miếu phủ của tác giả Trương

Thìn [53] tìm hiểu về việc thờ cúng gia tiên, về tín ngưỡng lên chùa lễ Phật, lễ Thánh thần ở các đình, đền, miếu phủ

Tiếp theo, cuốn Chùa Việt Nam của tác giả Hà Văn Tấn [46] đã giới

thiệu về 118 ngôi chùa trong cả nước, trong đó có hai dạng chùa mới ít thấy xuất hiện là chùa miền núi và chùa miền hải đảo Đây là công trình nghiên cứu kết tinh các hình ảnh và giá trị của khối di sản văn hoá và tôn giáo - tín ngưỡng, được các tác giả thể hiện tinh tế, súc tích qua bài dẫn luận công phu

về toàn cảnh chùa Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử và quá trình du nhập đạo Phật từ Ấn Độ vào Việt Nam

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu, tìm hiểu về đền chùa cụ thể ở một địa phương, một làng xã thì chưa có nhiều

Cụm di tích đền, chùa làng Phấn Vũ cũng đã được một số nhà khoa học quan tâm nghiên cứu nhưng chưa thật sự sâu sắc, cụ thể Các nhà nghiên cứu

đã đề cập đến cụm di tích đến chùa làng Phấn Vũ trên từng lĩnh vực và khía

cạnh khác nhau, một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, như cuốn Địa chí Thái

sách các di tích thuộc tỉnh Thái Bình được xếp hạng cấp tỉnh và cấp Quốc gia

Cuốn Lịch sử Đảng bộ xã Thụy Xuân (1927 – 1975) [33], Lịch sử Đảng bộ

điều kiện tự nhiên, xã hội, truyền thống đấu tranh bất khuất quật cường của nhân dân làng Phấn Vũ, trong đó đề cập đến chùa làng Phấn Vũ là di tích lịch

sử, là nơi hoạt động cách mạng của các chiến sỹ yêu nước Năm 2012, một số

tư liệu nghiên cứu về cụm di tích của Ban Quản lý di tích tỉnh Thái Bình như:

Lý lịch di tích đền, chùa làng Phấn Vũ, xã Thụy Xuân, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình; Báo cáo điều tra giá trị lịch sử đền, chùa làng Phấn Vũ; Bản vẽ kiến trúc di tích đền, chùa làng Phấn Vũ nhằm đề nghị xếp hạng cụm di tích

Phấn Vũ là di tích lịch sử văn hóa cấp Tỉnh Với những tư liệu đó, ngày 10

8

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Trần Văn An (2011), Ghe bầu trong đời sống văn hóa ở Hội An - Quảng Nam, Nhà xuất bản dân trí

2 Nguyễn Quang Ân – Phạm Minh Đức (2010), Địa chí Thái Bình, Nhà xuất

bản Văn hóa thông tin, Thái Bình

3 Ban quản lý di tích tỉnh Thái Bình (2012), Báo cáo điều tra giá trị lịch sử đền, chùa làng Phấn Vũ

4 Ban quản lý di tích tỉnh Thái Bình (2012), Bản vẽ kiến trúc di tích đền, chùa làng Phấn Vũ

5 Ban quản lý di tích tỉnh Thái Bình (2012), Lý lịch di tích đền, chùa làng Phấn Vũ, thôn Minh Vũ, xã Thụy Xuân, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình

6 Ban quản lý di tích tỉnh Thái Bình (2012), Tập ảnh khảo tả di tích đền, chùa làng Phấn Vũ

7 Gia Bảo (2009), Văn hóa Chùa - đi chùa lễ Phật, Nhà xuất bản Văn hóa

thông tin, Hà Nội

8 Trần Lâm Biền (1996), Chùa Việt, Nhà xuất bản thông tin, Hà Nội

9 Trần Lâm Biền (2003), Đồ thờ trong di tích của người Việt, Nhà xuất bản

Văn hoá thông tin, Hà Nội

10 Vũ Thế Bình (2010), Non nước Việt Nam, Nhà xuất bản Tổng cục Du lịch

- Trung tâm thông tin du lịch

11 Nguyễn Thị Phương Châm (2009), Biến đổi văn hóa ở các làng quê hiện nay, Nhà xuất bản Văn hoá thông tin, Hà Nội

12 Đoàn Văn Chúc (1997), Văn hoá học, Viện Văn hoá, Nhà xuất bản Văn

hoá thông tin, Hà Nội

13 Ngô Thị Kim Doan (2004), 250 đình chùa nổi tiếng Việt Nam, Nhà xuất

bản Văn hóa thông tin, Hà Nội

9

14 Phan Đại Doãn (2004), Mấy vấn đề về văn hóa làng xã Việt Nam trong lịch sử, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội

15 Nguyễn Đăng Duy (2001), Các hình thái tín ngưỡng tôn giáo Việt Nam,

Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, Hà Nội

16 Nguyễn Đăng Duy (2001), Văn hóa tâm linh, Nhà xuất bản Văn hóa

thông tin, Hà Nội

17 Bùi Xuân Đính (1985), Lệ làng phép nước, Nhà xuất bản pháp lý, Hà Nội

18 Lê Cao Đoàn (1999), Đổi mới và phát triển vùng kinh tế ven biển, Nhà

xuất bản Chính trị Quốc gia

19 Phạm Minh Đức, Bùi Duy Lan (2010), Đất và người Thái Bình, Nhà xuất

bản Văn hóa thông tin, Hà Nội

20 Phạm Minh Đức (2014), Những làng văn hóa văn nghệ dân gian đặc sắc Thái Bình, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, Hà Nội

21 Hoàng Quốc Hải (2001), Văn hóa phong tục, Nhà xuất bản Văn hóa

Thông tin, Hà Nội

22 Mai Thanh Hải (2004), Địa chí tôn giáo – lễ hội Việt Nam, Nhà xuất bản

Văn hóa thông tin, Hà Nội

23 Mai Thanh Hải (2005), Tìm hiểu tín ngưỡng truyền thống Việt Nam, Nhà

xuất bản Văn hóa thông tin, Hà Nội

24 Nguyễn Duy Hinh (1996), Tín ngưỡng thành hoàng Việt Nam, Nhà xuất

bản Khoa học xã hội, Hà Nội

25 Nguyễn Duy Hinh (1997), Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Nhà xuất bản

Khoa học xã hội, Hà Nội

26 Hồ Hoàng Hoa (1998), Lễ hội - Một nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội

27 Lê Như Hoa (2001), Tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam, Nhà xuất bản Văn

hóa Thông tin Hà Nội