Chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp và tác động của nó đến các nhóm lợi ích ở tỉnh bắc ninh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ --- NGUYỄN CÔNG THẮNG CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN CÁC NHÓM LỢI ÍCH Ở TỈNH BẮC NINH LUẬN ÁN TIẾN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

NGUYỄN CÔNG THẮNG

CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG

ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN CÁC NHÓM LỢI ÍCH Ở TỈNH BẮC NINH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

NGUYỄN CÔNG THẮNG

CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG

ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN CÁC NHÓM LỢI ÍCH Ở TỈNH BẮC NINH

Chuyên ngành: KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Mã số : 62.31.01.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

PGS.TS NGUYỄN ĐÌNH LONG

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong Luận án là hoàn toàn trung thực Những kết luận khoa học của Luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Nguyễn Công Thắng

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN CÁC NHÓM LỢI ÍCH 12

1.1 Nghiên cứu quốc tế 12

1.2 Đối với các nghiên cứu trong nước 18

Kết luận chương 1 22

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN CÁC NHÓM LỢI ÍCH 24

2.1 Cơ sở lý luận về chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp 24

2.1.1 Khái niệm ĐNN và chuyển đổi MĐSD ĐNN 24

2.1.2 Sự cần thiết phải chuyển đổi MĐSD ĐNN 28

2.1.3 Tổ chức và quản lý quá trình chuyển đổi MĐSD ĐNN ở Việt Nam 31

2.2 Tác động của chuyển đổi mục đích sử dụng đất đến các nhóm lợi ích 34 2.2.1 Những vấn đề cơ bản về nhóm lợi ích và lợi ích nhóm 34

2.2.2 Mối quan hệ giữa chuyển đổi mục đích ĐNN với lợi ích nhóm 39

2.3 Cơ sở thực tiễn về chuyển đổi mục đích sử dụng đất và tác động của nó đến các nhóm lợi ích 45

2.3.1 Tổng quan tình hình chuyển đổi MĐSD đất và tác động tới các nhóm lợi ích ở Việt Nam 45

2.3.2 Kinh nghiệm của một số địa phương trong nước về chuyển đổi MĐSD ĐNN và điều tiết lợi ích khi chuyển đổi MĐSD đất 49

2.3.3 Khung phân tích tác động của chuyển đổi đất nông nghiệp tới các nhóm lợi ích 58

Kết luận chương 2 60

CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN CÁC NHÓM LỢI ÍCH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BẮC NINH 61

3.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội tỉnh Bắc Ninh ảnh hưởng đến chuyển đổi MĐSD ĐNN và giải quyết các phát sinh về lợi ích giữa các nhóm 61

3.1.1 Đặc điểm về tự nhiên 61 3.1.2 Đặc điểm về điều kiện kinh tế - xã hội 65 3.1.3 Đánh giá ảnh hưởng của các đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội đến chuyển đổi mục đích đất nông nghiệp và giải quyết các phát sinh về lợi ích giữa các nhóm 70

3.2 Thực trạng chuyển đổi MĐSD ĐNN tỉnh Bắc Ninh 2001 - 2012 72

3.2.1 Các biện pháp và chính sách tỉnh Bắc Ninh đã triển khai về chuyển đổi MĐSD đất và xử lý lợi ích nhóm trong chuyển đổi mục đích ĐNN 73 3.2.2 Thực trạng chuyển đổi MĐSD ĐNN tỉnh Bắc Ninh các năm 2001 - 2012 77

3.3 Tác động của chuyển đổi MĐSD ĐNN đến các nhóm lợi ích trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh 85

3.3.1 Tác động của chuyển đổi MĐSD ĐNN đến các người bị thu hồi đất 85 3.3.2 Tác động của chuyển đổi MĐSD đất đến địa phương nơi có đất chuyển đổi tập trung 97 3.3.3 Tác động của chuyển đổi MĐSD đất đến chủ đầu tư các khu công nghiệp và đô thị 111 3.3.4 Đánh giá chung về tác động của chuyển đổi MĐSD đất đến các nhóm lợi ích 120

Kết luận chương 3 123 CHƯƠNG 4 ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ ĐIỀU HÒA LỢI ÍCH GIỮA CÁC NHÓM Ở BẮC NINH GIAI ĐOẠN 2013-2020 124 4.1 Định hướng chuyển đổi MĐSD ĐNN và điều hòa lợi ích giữa các nhóm

ở Bắc Ninh 124

4.1.1 Định hướng chuyển đổi MĐSD ĐNN và giải quyết các quan hệ lợi ích trong chuyển đổi MĐSD ĐNN đến năm 2020 124

4.2 Các giải pháp chuyển đổi MĐSD ĐNN và giải quyết các quan hệ lợi ích trong chuyển đổi MĐSD ĐNN đến năm 2020 131

4.2.1 Rà soát quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội, quy hoạch sử dụng

đất và các quy hoạch phát triển các ngành, lĩnh vực kinh tế - xã hội 131

4.2.2 Xây dựng các chương trình dự án phát triển kinh tế xã hội, liên quan tới các dự án chuyển đổi MĐSD ĐNN 134

4.2.3 Tổ chức tốt các hoạt động chuyển đổi MĐSD ĐNN 136

4.2.4 Nhóm giải pháp về chuyển đổi nghề nghiệp, tạo việc làm cho lao động có ĐNN chuyển đổi mục đích 138

4.2.5 Đổi mới và hoàn thiện cơ chế chính sách về chuyển đổi mục đích sử dụng đất và giải pháp điều hòa các mối quan hệ lợi ích 147

Kết luận chương 4 154

KẾT LUẬN 156

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 158

PHỤ LỤC 167

i

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

FDI : Đầu tư trực tiếp nước ngoài

(Foreign Direct Investment)

NN&PTNT : Nông nghiệp và phát triển nông

thôn MĐSD : Mục đích sử dụng

TTg : Thủ tướng chính phủ

UBND : Uỷ ban nhân dân

ii

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Tình hình dân số và lao động tỉnh Bắc Ninh 66 Bảng 3.2 Thực trạng chuyển đổi mục đích sử dụng giữa các loại đất trên địa bàn

tỉnh Bắc Ninh 78 Bảng 3.3 Thực trạng chuyển đổi mục đích sử dụng theo loại ĐNN trên địa bàn

tỉnh Bắc Ninh 79 Bảng 3.4 Thực trạng chuyển đổi MĐSD theo chất lượng ĐNN trên địa bàn tỉnh

Bắc Ninh 79 Bảng 3.5 Thực trạng chuyển đổi mục đích sử dụng ĐNN sang mục đích phi nông

nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh 81 Bảng 3.6: Thực trạng chuyển đổi MĐSD ĐNN sang mục đích phi nông nghiệp

theo địa phương trong tỉnh 84 Bảng 3.7: Khung giá đất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh giai đoạn

1998-2005 89 Bảng 3.8: Khung giá đất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh giai đoạn

2011-2012 90 Bảng 3.9: Kinh phí bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng dự án xã Phù Chẩn,

thị xã Từ Sơn tỉnh Bắc Ninh 93 Bảng 3.10: Các dự án xây dựng nhà ở và khu đô thị trên địa bàn tỉnh 102 Bảng 3.11: Danh mục các khu đô thị mới, dự án phát triển nhà ở chậm triển khai

trên địa bàn tỉnh 104 Bảng 3.12: Các chủ đầu tư vào các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh 109 Bảng 3.13: Các chủ đầu tư vào các khu nhà ở và đô thị trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh 111 Bảng 3.14: Lợi ích nhà đầu tư qua phân tích hiệu quả kinh tế đầu tư của dự án Khu

công nghiệp Việt Nam Singapore 115 Bảng 3.15: Lợi ích nhà đầu tư qua phân tích hiệu quả kinh tế đầu tư của Dự án Đầu

tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật Khu đô thị Him Lam phường Đại Phúc - Thành phố Bắc Ninh, giả định hoàn thành năm 2015 117 Bảng 3.16: Lợi ích nhà đầu tư qua phân tích hiệu quả kinh tế đầu tư 118

iii

DANH MỤC HÌNH VẼ

Hình 2.1: Khung phân tích tác động của chuyển đổi đất nông nghiệp tới các nhóm

lợi ích 58 Hình 3.1: Giá trị sản xuất công nghiệp trong các khu công nghiệp 105 Hình 3.2: Mức lao động thu hút lũy kế trong các khu công nghiệp 106

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Đất đai là tài nguyên quý đối với mỗi quốc gia, mỗi địa phương và mỗi đơn vị sản xuất kinh doanh Tuy nhiên, đất đai tham gia vào các hoạt động kinh tế - xã hội với các vai trò, vị trí khác nhau tuỳ thuộc vào MĐSD và đặc điểm kinh tế, kỹ thuật của các hoạt động đó Đối với công nghiệp, giao thông, thuỷ lợi đất đai là nền tảng, làm cơ sở, địa điểm để xây dựng các nhà máy công trình , để tiến hành các hoạt động sản xuất hoặc phục vụ sản xuất và đời sống Đối với sản xuất nông nghiệp, đất đai tham gia hoạt động với tư cách là tư liệu sản xuất chủ yếu và đặc biệt, là nguồn gốc tự nhiên để tạo ra nông sản phục vụ cho nhu cầu của con người Trong quá trình phát triển, để đáp ứng yêu cầu kinh tế xã hội, nhất là nhu cầu công nghiệp hóa (CNH), hiện đại hóa (HĐH) và đô thị hóa (ĐTH) sự chuyển đổi mục đích sử dụng (MĐSD) từ đất nông nghiệp (ĐNN) sang các nhu cầu phi nông nghiệp là xu hướng mang tính quy luật Quá trình đó cần phải được tính toán kỹ càng để hạn chế tốc độ giảm ĐNN, đáp ứng yêu cầu sản xuất nông sản ngày càng cao; đồng thời phải đáp ứng yêu cầu sử dụng đất của các ngành và các MĐSD phi nông nghiệp ngày càng lớn Không những vậy, quá trình chuyển MĐSD ĐNN dẫn đến sự thay đổi chủ thể sử dụng đất tạo ra những xung đột về mặt lợi ích giữa những tập thể và cá nhân liên quan Những vấn đề trên cần được nghiên cứu về mặt

lý luận để tạo lập những cơ sở khoa học nhằm giải quyết một cách hợp lý và thấu đáo những vấn đề phát sinh của thực tiễn

Ở Việt Nam, thực hiện chủ trương đẩy mạnh CNH, HĐH, trong những năm qua trên khắp các vùng miền của đất nước, nhiều khu công nghiệp với quy mô khác nhau được hình thành và đi vào hoạt động Cùng với xu hướng đó, quá trình xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, nhu cầu công cộng và lợi ích quốc gia cũng đang diễn ra rất nhanh, không chỉ đối với các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh mà đối với hầu hết các

2

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt

1 Cục thống kê Bắc Ninh (2005) , Thực trạng doanh nghiệp Bắc Ninh qua kết

quả điều tra năm 2001, 2002, 2003 và 2004 Nhà xuất bản Thống kê, Hà Nội

2 Cục thống kê Bắc Ninh (2012) Niên giám thống kê tỉnh Bắc Ninh năm 2012

3 Đại học Kinh tế quốc dân (2005) , Thực trạng thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, nhu cầu công cộng và lợi ích quốc gia, Hà Nội

4 Đặng Hùng Võ (2012) , Nhà nước nên thu hồi đất cho ai

http://ibla.org.vn/?cate=forum&id=22

5 Đảng Cộng Sản Việt Nam (2001) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

IX (pp 89) NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

6 Lê Du Phong (2007) Thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị thu hồi

để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế-xã hội, các công trình công cộng phục vụ lợi ích quốc gia Hà nội, Việt Nam: Nhà xuất bản

chính trị quốc gia

7 Nghị quyết số 75/ 2013 /NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh Bắc Ninh (2013) Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội tỉnh Bắc Ninh đến năm

2020, tầm nhìn 2030

8 Nghị quyết số 188/ 2004/ NĐ-CP 16/11 (2004) , Về phương pháp xác định giá

đất và khung giá các loại đất Retrieved from

http://quocteviet.com.vn/?Tab=7&catid=58&subid=56&newsid=127

9 Nguyễn Phúc Thọ (2009) Tác động tiêu cực của CNH tới nội dung xây dựng

khu công nghiệp tập trung đến sản xuất và đời sống của các hộ nông dân bị thu hồi đất ở xã Nam Sơn huyện Quế Võ Tỉnh Bắc Ninh

3

10 Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Nguyễn Thanh Trà và Hồ Thị Lam Trà (2013) Ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống, việc làm của nông dân huyện Văn Lâm, Hưng Yên, tập 11, số 1, trang 59-67

11 Quốc Phương (2012), Ai hưởng lợi trên đất nông thôn Việt Nam

http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2012/01/120131_vn_rural_lands_sol utions.shtml

12 Tổng cục thống kê (2012) Niên giám thống kê năm 2012 Nhà xuất bản Thống

kê Hà Nội

13 UBND thị xã Từ Sơn - Trung tâm phát triển quỹ đất (2005) Hồ sơ duyệt chi tiết diện tích đất thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và các biên bản kiểm kê - Dự án Xây dựng kinh doanh hạ tầng khu đô thị và dịch vụ VSIP Bắc Ninh

14 UBND thị xã Từ Sơn - Trung tâm phát triển quỹ đất (2012) Dự án xây dựng

kinh doanh hạ tầng khu đô thị và dịch vụ VSIP Bắc Ninh tại xã Phù Chẩn, Thị

xã Từ Sơn Kèm theo quyết định phê duyệt số 243/ QĐ/UBND ngày 14/05/2012 của Chủ tịch UBND thị xã Từ Sơn Từ Sơn, Bắc Ninh

15 UBND tỉnh Bắc Ninh Địa lý tự nhiên-Tài nguyên và môi trường, from http://www.bacninh.gov.vn/tranggioithieutinh

16 UBND tỉnh Bắc Ninh (1998) Quyết định số 36/UB/1998/UB-UB ngày 13 tháng 6 năm 1998 về quy định các khung giá đất áp dụng tại tỉnh Bắc Ninh

17 UBND tỉnh Bắc Ninh (2004) Quyết định số 225/2004/QĐ-UB ngày 18 tháng

12 năm 2004 về quy định các khung giá đất áp dụng tại tỉnh Bắc Ninh

18 UBND tỉnh Bắc Ninh (2005) Quyết định số 168/2005/QĐ-UB ngày 21 tháng

12 năm 2005 về quy định các khung giá đất áp dụng tại tỉnh Bắc Ninh

19 UBND tỉnh Bắc Ninh (2008) Báo cáo tổng hợp rà soát, điều chỉnh Quy hoạch

sử dụng đất đến năm 2010

20 UBND tỉnh Bắc Ninh (2010a) Báo cáo Quy hoạch sử dụng đất đến năm 2020

21 UBND tỉnh Bắc Ninh (2010b) Quyết định số 162/2010/QĐ-UBND ngày 23 tháng 12 năm 2010 về quy định các khung giá đất áp dụng tại tỉnh Bắc Ninh

4

22 UBND tỉnh Bắc Ninh (2011a) Báo cáo kiểm điểm 5 năm thực hiện Nghị quyết

số 02-NQ/TƯ của ban chấp hành đảng bộ tỉnh Bắc Ninh khóa XVII về tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và phát triển các khu công nghiệp, cụm công nghiệp gắn với phát triển đô thị theo hướng hiện đại Bắc Ninh, Việt Nam

23 UBND tỉnh Bắc Ninh (2011b) Quy chế phối hợp quản lý cụm công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh Ban hành theo quyết định 79/2011/ QĐ-UBND ngày 08 tháng 7 năm 2011 của UBND tỉnh Bắc Ninh

24 UBND tỉnh Bắc Ninh (2012) Báo cáo tổng hợp rà soát, điều chỉnh quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội tỉnh Bắc Ninh đến 2020, định hướng đến 2030

25 UBND tỉnh Bắc Ninh (2013) Báo cáo thực trạng, mục tiêu và giải pháp phát triển các khu công nghiệp tỉnh Bắc Ninh đến năm 2015

26 Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX (2001) NXB Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

Tài liệu tiếng Anh

1 ADB (2007) Agricultural land conversion for industrial and commercial use:

competing interests of the poor In ADB (Ed.), Markets and Development

Bulletin (pp 85-93) Hanoi, Vietnam: Asian Development Bank

2 Azadi, H., Ho, P., & Hasfiati, L (2011) Agricultural land conversion drivers: A

comparison between less developed, developing and developed countries Land

Degradation & Development, 22(6), 596-604

3 Barrett, C B., Reardon, T., & Webb, P (2001) Nonfarm income diversification and household livelihood strategies in rural Africa: Concepts, dynamics, and

policy implications Food Policy, 26(4), 315-331

4 Benayas, J M R., Martins, A., Nicolau, J M., & Schulz, J J (2007) Abandonment of agricultural land: An overview of drivers and consequences

CAB reviews: Perspectives in agriculture, veterinary science, nutrition and natural resources, 2(57), 1-14

5

5 Bouahom, B., Douangsavanh, L., & Rigg, J (2004) Building sustainable livelihoods in Laos: Untangling farm from non-farm, progress from distress

Geoforum, 35(5), 607-619

6 Chen, J (2007) Rapid urbanization in China: A real challenge to soil protection

and food security Catena, 69(1), 1-15

7 Chen, W (1998) The political economy of rural industrialization in China:

Village conglomerates in Shandong Province Modern China, 24(1), 73-96

8 Davis, J R (2006) Rural non-farm livelihoods in transition economies:

emerging issues and policies Electronic Journal of Agricultural and

Development Economics, 3(2), 180-224

9 Deininger, K., & Feder, G (1999) Land Institutions and Land Markets (Policy

Research Working Paper) The World Bank Washington, D.C Retrieved from

http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/IW3P/IB/2000/02/24/0 00094946_99031911105637/Rendered/PDF/multi_page.pdf

10 Deng, X., Huang, J., Rozelle, S., & Uchida, E (2006) Cultivated land

conversion and potential agricultural productivity in China Land Use Policy,

23(4), 372-384

11 Deshingkar, P (2005) Maximizing the benefits of internal migration for

development Paper presented at the Regional Conference on Migration and

Development in Asia, Lanzhou, China

http://www.odi.org.uk/resources/docs/2358.pdf

12 DFID (2002) Better livelihoods for poor people: The role of land policy

(Consultation document) Department for International Development, UK Retrieved from Eldis website

http://www.eldis.org/vfile/upload/1/document/0708/DOC11008.pdf

13 Do, Q T., & Iyer, L (2008) Land titling and rural transition in Vietnam

Economic Development and Cultural Change, 56(3), 531-579