Phương pháp gợi động cơ hoạt động trong việc giảng dạy câu lệnh lặp ở tin học lớp 11

Là một giáo viên giảng dạy bộ môn Tin học, theo em không phải cứ tìm các bài toán khó để giảng dạy cho học sinh mà chúng ta phải làm sao đưa ra các bài toán thu hút được học sinh, kích t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

Xin chân thành cảm ơn cô giáo hướng dẫn TS Lưu Thị Bích Hương, người đã tận tình hướng dẫn và tạo mọi điều kiện giúp em hoàn thành khóa luận này Em xin cảm ơn những lời nhận xét và góp ý chân thành của cô

Ngoài ra, em muốn gửi lời cảm ơn đến Ban Giám Hiệu và quý thầy cô trường THPT Đông Anh đã giúp đỡ em trong quá trình thực tập sư phạm

Cuối cùng, em xin cảm ơn tập thể lớp sư phạm tin, khóa 38, các bạn đã đóng góp ý kiến, chia sẻ kinh nghiệm bản thân giúp khóa luận của em ngày một hoàn thiện

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 05 năm 2016

Sinh viên thực hiện

Tạ Thị Hương

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan đây là bài nghiên cứu của riêng em và được sự hướng

dẫn của TS Lưu Thị Bích Hương Các nội dung nghiên cứu, kết quả đều là

trung thực và chưa công bố dưới bất kì hình thức nào trước đây Những số

liệu kết quả được chính em thu thập trong thời gian thực tập tại trường THPT

Đông Anh

Ngoài ra, trong khóa luận có sử dụng các cơ sơ lý thuyết đều có trích

dẫn và chú thích nguồn gốc

Nếu phát hiện có bất kỳ gian lận nào, em xin chịu toàn bộ trách nhiệm

về nội dung khóa luận của mình

Hà Nội, tháng 03 năm 2016

Sinh viên thực hiện

Tạ Thị Hương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 8

1.1 Hoạt động của học sinh 8

1.2 Thành tố cơ sở của phương pháp dạy học 10

1.2.1 Hoạt động và hoạt động thành phần 10

1.2.2 Động cơ hoạt động 10

1.2.3 Tri thức trong hoạt động 11

1.2.4 Phân bậc hoạt động 12

1.3 Gợi động cơ hoạt động trong dạy học Tin học 13

1.3.1 Khái niệm 13

1.3.2 Các cách gợi động cơ 14

1.3.3 Mối liên hệ giữa gợi động cơ và các hoạt động khác trong dạy học 18

1.3.4 Mối liên hệ giữa gợi động cơ và tình huống gợi vấn đề trong dạy học 19 1.3.5 Vai trò của gợi động cơ trong dạy học tin học 21

1.4 Cơ sở thực tiễn của việc thực hiện gợi động cơ hoạt động trong dạy học Tin học hiện nay 23

1.4.1 Thực trạng việc triển khai lí thuyết hoạt động trong dạy học Tin học ở trường trung học phổ thông Đông Anh 23

1.4.2 Thực trạng việc thực hiện gợi động cơ hoạt động trong dạy học Tin học trung học phổ thông Đông Anh 24

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP GỢI ĐỘNG CƠ HOẠT ĐỘNG TRONG VIỆC GIẢNG DẠY CÂU LỆNH LẶP 27

2.1 Các cơ sở xây dựng nguyên tắc gợi động cơ hoạt động trong việc giảng dạy câu lệnh lặp 27

2.1.1 Cơ sở đề ra nguyên tắc 27

2.1.2 Các nguyên tắc cần quán triệt khi gợi động cơ cho hoạt động dạy học

cấu trúc lặp 30

2.2 Một số biện pháp gợi động cơ hoạt động trong việc giảng dạy cấu trúc lặp 32

2.2.1 Thực hiện tạo tình huống nhằm gợi động cơ hoạt động trong dạy khái niệm, câu lệnh 32

2.2.2 Thực hiện tạo tình huống nhằm gợi động cơ hoạt động trong dạy học bài tập ví dụ 36

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 40

3.1 Mục đích thực nghiệm 40

3.2 Đối tượng thực nghiệm 40

3.3 Nội dung thực nghiệm 41

3.4 Kết quả thực nghiệm 56

KẾT LUẬN VÀ HƯỚNG PHÁT TRIỂN 58

PHỤ LỤC 1 61

PHỤ LỤC 3 63

PHỤ LỤC 4 64

PHỤ LỤC 5 65

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong thời đại Công nghệ thông tin ngày càng phát triển, máy tính được sử dụng phổ biến ở tất cả mọi lĩnh vực đời sống Vì vậy, việc giảng dạy Tin học trong các trường đại học, trung học và phổ thông cũng được đẩy mạnh để phù hợp với nhu cầu của xã hội Đối với mỗi giáo viên giảng dạy môn Tin học ở các trường phổ thông, việc tìm hiểu, nghiên cứu các vấn đề về Tin học, cùng với việc tìm các biện pháp giảng dạy Tin học làm sao để học sinh hứng thú, chăm chú học và tìm tòi theo là một công việc cần phải làm thường xuyên và đòi hỏi nhiều tâm huyết

“Dạy học là một dạng hoạt động đặc trưng của loài người nhằm truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm xã hội mà loài người đã tích lũy được, biến chúng thành vốn liếng, kinh nghiệm và phẩm chất năng lực cá nhân người học” [1] Hoạt động dạy học bao gồm hai hoạt động mật thiết tác động qua lại lẫn nhau: Hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh

Cả hai hoạt động này đều đi đến mục đích cuối cùng là làm cho học sinh lĩnh hội được đầy đủ nội dung bài học, đồng thời phát triển được nhân cách và năng lực của học sinh

Trong bối cảnh toàn ngành Giáo dục và Đào tạo đang nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập Cốt lõi của sự đổi mới là giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

Để đổi mới phương pháp dạy học cần một quá trình lâu dài chứ không phải ngày một ngày hai, và yếu tố quan trọng nhất để thành công là mỗi giáo viên cần nỗ lực tìm tòi, sáng tạo trong công tác giảng dạy của mình Là một giáo viên giảng dạy bộ môn Tin học, theo em không phải cứ tìm các bài toán khó để giảng dạy cho học sinh mà chúng ta phải làm sao đưa ra các bài toán thu hút được học sinh, kích thích sự tìm tòi, sáng tạo để giải quyết nó, từ đó biết vận dụng linh hoạt trong các tình huống cụ thể ngoài thực tế

Việc học tập tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo đòi hỏi học sinh phải

có ý thức về những mục tiêu đặt ra và tạo động lực bên trong thúc đẩy họ hoạt động để đạt được các mục tiêu đó Điều này trong dạy học không chỉ đơn giản bằng việc nêu rõ mục tiêu mà quan trọng hơn còn do gợi động cơ

Pascal là ngôn ngữ lập trình có cấu trúc được sử dụng phổ biến ở nước

ta hiện nay Thực tế, việc tiếp thu kiến thức của học sinh phổ thông còn thụ động cả về lý thuyết lẫn thực hành Vì vậy, gợi động cơ như thế nào để cải thiện được tình trạnh trên là vấn đề cấp thiết nhất

Trong các vấn đề về Tin học được đưa vào giảng dạy ở bậc phổ thông hiện nay, cấu trúc lặp là một phần kiến thức chiếm vai trò quan trọng Khi sử dụng nó, chúng ta có thể tiết kiệm được rất nhiều thời gian, công sức và mọi chương trình sẽ trở nên ngắn gọn, dễ hiểu hơn

Vấn đề đặt ra ở đây: Gợi động cơ hoạt động cho học sinh khi giảng dạy cấu trúc lặp như thế nào? Đó là điều đang được quan tâm Chính vì vậy, em

mạnh dạn thực hiện đề tài “Phương pháp gợi động cơ hoạt động trong việc

giảng dạy câu lệnh lặp ở Tin học lớp 11” hy vọng sẽ góp phần nâng cao chất

lượng dạy học bộ môn Tin học ở trường em thực tập

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Thông qua các ví dụ gợi hoạt động để học sinh giải quyết các bài toán

- Thực nghiệm sư phạm để đúc rút kinh nghiệm giảng dạy câu lệnh lặp

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 11

- Phạm vi nghiên cứu: Trường trung học phổ thông Đông Anh

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Về mặt lý luận: Áp dụng phương pháp gợi động cơ hoạt động trong việc giảng dạy câu lệnh lặp ở tin học lớp 11

- Về mặt thực tiễn: Góp phần cải thiện tình trạng học thụ động bộ môn Tin học ở trường trung học phổ thông Đông Anh

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu các văn bản, nghị quyết của Đảng, của Chính phủ, của ngành giáo dục về đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông

- Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Tham khảo ý kiến của các nhà khoa học về dạy học cấu trúc lặp

- Phương pháp điều tra xã hội học: Điều tra thực trạng dạy học cấu trúc lặp

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm sư phạm

để kiểm chứng các giải pháp đề xuất

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và hướng phát triển, tài liệu tham khảo, khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Một số biện pháp gợi động cơ hoạt động trong dạy học câu

lệnh lặp

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Hoạt động của học sinh

Công cuộc xây dựng xã hội mới đòi hỏi nhà trường phổ thông phải đào tạo ra những con người không những nắm được kiến thức khoa học mà loài người đã tích lũy được mà còn phải có những năng lực sáng tạo, giải quyết

những vấn đề mới mẻ của đời sống bản thân mình, của đất nước, của xã hội

Trong vài thập kỷ gần đây, dựa trên những thành tựu của tâm lý học, tâm lý học đã chứng tỏ rằng có thể đạt được mục đích trên bằng cách đưa học sinh vào vị trí chủ thể hoạt động trong quá trình dạy học, thông qua hoạt động

tự lực, tích cực của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức đồng thời hình thành và phát triển năng lực

Hoạt động là quy luật chung nhất của tâm lý học Nó là phương thức tồn tại của cuộc sống chủ thể Hoạt động sinh ra từ nhu cầu nhưng lại được điều chỉnh bởi mục tiêu mà chủ thể nhận thức được Như vậy, hoạt động là hệ toàn vẹn gồm hai thành tố cơ bản: Chủ thể và đối tượng; chúng có tác động lẫn nhau, sinh thành ra nhau tạo ra sự phát triển của hoạt động Hoạt động học

là yếu tố quan trọng và có tính chất quyết định, thông thường các hoạt động khác hướng vào làm thay đổi khách thể (đối tượng của hoạt động) trong khi

đó hoạt động học lại làm cho chính chủ thể hiện hoạt động thay đổi và phát triển Dĩ nhiên cũng có khi hoạt động học lại làm thay đổi khách thể nhưng đó chỉ là phương tiện để đạt mục đích làm cho người học phát triển năng lực nhận thức (chẳng hạn trong thí nghiệm vật lí, hóa học) Hoạt động là mắt xích hình thành nên mối liên hệ hữu cơ giữa mục đích, nội dung và phương pháp dạy học

Mỗi nội dung dạy học đều liên hệ mật thiết với những hoạt động nhất định Đó là những hoạt động đã được tiến hành trong quá trình hình thành và vận dụng nội dung đó Cho nên, để đảm bảo được nội dung dạy học, thu được kết quả như mong muốn chúng ta cần tổ chức cho chủ thể học sinh tiến hành hoạt động một cách tự giác và hiệu quả Cụ thể là:

Bắt đầu từ một nội dung dạy học ta cần phát hiện ra những hoạt động liên hệ với nó rồi căn cứ vào mục đích dạy học mà lựa chọn để tập luyện cho học sinh một số trong những hoạt động đã phát hiện được Việc phân tích một hoạt động thành những hoạt động thành phần giúp ta tổ chức cho học sinh tiến hành những hoạt động với mức độ vừa sức với họ và đây là tư tưởng chủ đạo

để đi đến xu hướng cho học sinh thực hiện và tập luyện những hoạt động và hoạt động thành phần tương thích với nội dung và mục đích dạy học

Hoạt động thúc đẩy sự phát triển là hoạt động mà chủ thể thực hiện một cách tích cực và tự giác Vì thế, cần gắn liền với gợi động cơ để học sinh ý thức rõ ràng vì sao thực hiện hoạt động này hay hoạt động khác Chính vì vậy,

xu hướng gợi động cơ được đưa vào quan điểm hoạt động trong phương pháp dạy học và trở thành một trong những xu hướng hoạt động có ý nghĩa đặc biệt quan trọng

Việc tiến hành hoạt động đòi hỏi những tri thức nhất định, đặc biệt là tri thức phương pháp Những tri thức như vậy có khi lại là kết quả của một quá trình hoạt động Thông qua hoạt động để truyền thụ các tri thức, đặc biệt là tri thức phương pháp có ý nghĩa quan trọng trong dạy học

Trong hoạt động, kết quả rèn luyện ở một mức độ nào đó của hoạt động

có thể là tiền đề để tập luyện và đạt kết quả cao hơn của các hoạt động tiếp theo Cho nên, cần phân bậc hoạt động theo những mức độ khác nhau làm cơ

sở cho việc chỉ đạo, điểu khiển quá trình dạy học

Nói tóm lại, để thực hiện một cách toàn diện mục đích dạy học phải tổ chức thực hiện các hoạt động theo những xu hướng trên

Những tư tưởng chủ đạo trên hướng vào việc tập luyện cho học sinh những hoạt động và những hoạt động thành phần, gợi động cơ hoạt động, xây dựng tri thức mà đặc biệt là tri thức phương pháp, phân bậc hoạt động Nên chúng được xem là thành tố cơ sở của phương pháp dạy học

1.2 Thành tố cơ sở của phương pháp dạy học

Điều căn bản của phương pháp dạy học là khai thác những hoạt động tiềm tàng trong mỗi nội dung làm cơ sở cho việc tổ chức quá trình dạy học đạt được mục tiêu đặt ra

Từ định hướng học tập trong hoạt động và bằng hoạt động, phân tích các thành phần của hoạt động về mặt lí luận và thực tiễn, ta rút ra được những thành tố cơ sở của phương pháp dạy học

1.2.1 Hoạt động và hoạt động thành phần

Tư tưởng chủ đạo ở đây là: Cho học sinh thực hiện và tập luyện những hoạt động và hoạt động thành phần tương thích với nội dung và mục tiêu dạy học

Một hoạt động của người học được gọi là tương thích với nội dung dạy học nếu nó có tác động góp phần kiến tạo hoặc củng cố, ứng dụng Những tri thức được bao hàm trong nội dung đó hoặc rèn luyện những kỹ năng, hoặc hình thành những thái độ có liên quan

Việc phát hiện những hoạt động tương thích với nội dung căn cứ một phần quan trọng vào sự hiểu biết về những dạng nội dung khác nhau: Khái niệm, câu lệnh hay phương pháp, những con đường khác nhau để dạy học từng dạng nội dung, chẳng hạn con đường quy nạp hay suy diễn để xây dựng khái niệm, con đường thuần túy suy diễn hay có pha chút suy đoán để học tập câu lệnh

Ở mỗi con đường trên, ta cần chú ý xem xét những dạng hoạt động khác nhau trên những bình diện khác nhau như:

học sinh hoàn thành mục tiêu đó Điều này được thực hiện trong dạy học không chỉ đơn giản bằng việc nêu rõ mục tiêu cần đạt mà quan trọng hơn còn

do gợi động cơ

Gợi động cơ hoạt động làm cho học sinh có ý thức về ý nghĩa của những hoạt động và của đối tượng hoạt động Gợi động cơ ở đây nhằm biến những mục tiêu sư phạm thành mục tiêu của cá nhân học sinh Việc gợi động

cơ không phải chỉ là việc làm ngắn ngủi mà phải làm thường xuyên suốt quá trình dạy học

1.2.3 Tri thức trong hoạt động

Chúng ta cần dẫn dắt học sinh kiến tạo tri thức, đặc biệt là tri thức phương pháp, như phương tiện và kết quả của hoạt động Mục đích của dạy học không chỉ là dạy tri thức mà điều quan trọng là dạy phương pháp lĩnh hội tri thức ấy như thế nào nhằm giúp học sinh rút ra phương pháp để ứng xử trong các tình huống tương tự

Tri thức vừa là điều kiện, vừa là kết quả của hoạt động, vì vậy cần tạo điều kiện cho học sinh kiến tạo những dạng tri thức khác nhau: Tri thức sự vật, tri thức phương pháp, tri thức chuẩn và tri thức giá trị Đặc biệt là tri thức phương pháp định hướng trực tiếp cho hoạt động và ảnh hưởng quan trọng tới việc rèn luyện kĩ năng Những tri thức phương pháp thể hiện hai loại phương pháp khác nhau về bản chất và đều có ý nghĩa to lớn trong giáo dục Tin học,

đó là những phương pháp có tính chất thuật giải và những phương pháp có tính chất tìm đoán

Đối với giáo viên cần lưu ý một số biện pháp nhằm truyền thụ tri thức phương pháp cho học sinh:

- Dạy học tường minh tri thức phương pháp được phát biểu một cách tổng quát

- Thông báo tri thức phương pháp trong quá trình hoạt động

- Tập luyện những hoạt động ăn khớp với những tri thức phương pháp

1.2.4 Phân bậc hoạt động

Phân bậc hoạt động là một căn cứ cho việc điểu khiển quá trình dạy học Một điều quan trọng trong dạy học là phải xác định những mức độ yêu cầu thể hiện ở những hoạt động mà học sinh phải đạt được hoặc có thể đạt được vào lúc cuối cùng hay ở những thời điểm trung gian

Mức độ yêu cầu của hoạt động có thể lâu dài (một chương, một lớp, một bậc học) cũng có thể được hiểu là những mức độ khó khăn hay mức độ yêu cầu trong một khoảng thời gian ngắn, trong một tiết học

Để phân bậc hoạt động được tốt, ta cần nắm được những căn cứ để tiến hành việc này:

- Sự phức tạp của đối tượng hoạt động

- Sự trừu tượng, khái quát hóa của đối tượng

- Nội dung của hoạt động

- Sự phức hợp của hoạt động

- Chất lượng của hoạt động

- Phối hợp nhiều phương diện làm căn cứ phân bậc hoạt động

Từ đây, ta có thể điều khiển quá trình học tập dựa vào sự phân bậc hoạt động:

- Chính xác hóa mục tiêu: Nếu không dựa vào sự phân bậc hoạt động thì người ta thường để ra mục tiêu dạy học một cách quá chung chung như: “Nắm vững khái niệm lặp” Nhờ phân bậc hoạt động, ta

có thể đề ra mục tiêu một cách chính xác hơn, chẳng hạn, sau khi học xong bài cấu trúc lặp, học sinh cần đạt được các mục tiêu sau: + Xác định được bài toán nào dùng câu lệnh lặp với số lần biết trước, bài nào dùng câu lệnh lặp với số lần chưa biết trước

+ Viết chính xác cấu trúc của câu lệnh gán

- Tuần tự nâng cao yêu cầu

- Tạm thời hạ thấp yêu cầu khi cần thiết: Trường hợp học sinh gặp khó khăn trong khi hoạt động, ta có thể tạm thời hạ thấp yêu cầu

Sau khi họ đã đạt được nấc này, yêu cầu lại được tiếp tục tuần tự nâng cao

- Dạy học phân hóa: Sự phân bậc hoạt động cũng tạo khả năng dạy học phân hóa Dạy học phân hóa xuất phát từ biện chứng của thống nhất và phân hóa, từ yêu cầu đảm bảo mục tiêu chung cho học sinh, đồng thời khuyến khích phát triển tối đa những khả năng của từng

cá nhân Trong dạy học phân hóa, giáo viên cần tính tới những đặc điểm của cá nhân học sinh, chú ý tới từng đối tượng hay từng loại đối tượng về trình độ tri thức, kỹ năng kỹ xảo, về khả năng tiếp thu, khuynh hướng nghề nghiệp, để tích cực hóa hoạt động của học sinh trong học tập

1.3 Gợi động cơ hoạt động trong dạy học Tin học

ẩn dấu về mặt chủ quan và về mặt khách quan”

Dạy học là một quá trình tác động lên đối tượng học sinh, nên để đạt được mục đích dạy học điều cần thiết và quyết định là tất cả học sinh phải học tập tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo Do vậy học sinh phải có ý thức về những mục tiêu đặt ra và tạo động lực bên trong họ thúc đẩy bản thân họ hoạt động để đạt được các mục tiêu đó Điều này được thực hiện trong dạy học không chỉ đơn giản bằng việc nêu rõ mục tiêu mà quan trọng hơn còn do gợi động cơ

Chính vì mọi hoạt động đều có động cơ của nó, mặc dù động cơ có thể được nhận diện một cách tường minh hay ẩn bên trong hoạt động, nên việc gợi động cơ là cần thiết, bởi học sinh do hạn chế về trình độ nhận thức nên không phải khi nào họ cũng có ý thức về ý nghĩa của hoạt động và đối tượng của hoạt động; tạo cho họ có được sự say mê, hứng thú, ham muốn tìm tòi, suy nghĩ khám phá, tiến hành những hoạt động

Gợi động cơ được hiểu cả ở tầm vĩ mô lẫn vi mô Ở tầm vĩ mô (tức là gợi động cơ hoạt động học tập nói chung) cần phải có sự tham gia của toàn xã hội, trong cũng như ngoài ngành giáo dục để tương hỗ thích hợp với động cơ

ở tầm vi mô (gợi động cơ trong phạm vi dạy học của giáo viên), để cho giáo viên gợi động cơ học tập của học sinh đạt kết quả cao nhất

Có nhiều phương thức để gợi động cơ cho học sinh: Ở các lớp dưới, giáo viên thường dùng những cách như cho điểm, khen, chê,… để gợi động

cơ Càng lên lớp cao, cùng với sự trưởng thành của học sinh thì cách gợi động

cơ xuất phát từ nội dung hướng vào những nhu cầu nhận thức, nhu cầu đời sống, trách nhiệm đối với xã hội ngày càng trở nên quan trọng

Gợi động cơ không phải là việc làm ngắn ngủi lúc bắt đầu dạy một tri thức (một bài học) nào đó mà phải xuyên suốt quá trình dạy học Vì vậy có thể phân biệt gợi động cơ mở đầu, gợi động cơ trung gian và gợi động cơ kết thúc

1.3.2 Các cách gợi động cơ

a, Gợi động cơ mở đầu

Ta thường vận dụng gợi động cơ mở đầu khi bắt đầu một nội dung của một chương, một bài hoặc một phần nào đó của bài Có thể gợi động cơ mở đầu xuất phát từ thực tế hoặc từ nội bộ Tin học

Khi gợi động cơ xuất phát từ thực tế, có thể nêu lên:

- Thực tế gần gũi xung quanh học sinh

- Thực tế xã hội rộng lớn (kinh tế, kĩ thuật, quốc phòng…)

- Thực tế ở những môn học và khoa học khác

Ta thường gợi động cơ xuất phát từ thực tế khi bắt đầu một nội dung lớn như một chương Việc xuất phát từ thực tế giúp học sinh nhận thức dễ dàng hơn vì nó là những sự vật mà học sinh tiếp xúc hàng ngày, đồng thời qua

đó cho học sinh thấy được sự liên hệ giữa lí thuyết với thực tế Từ đó, bài học trở lên hấp dẫn hơn, cuốn hút hơn và đồng thời tạo cho học sinh ý thức vận dụng lí thuyết đã học để áp dụng vào thực tiễn

Như vậy, việc gợi động cơ xuất phát từ thực tế góp phần hình thành lên thế giới quan duy vật biện chứng Nhờ đó mà học sinh thấy rõ rằng Tin học cũng xuất phát từ những nhu cầu của đời sống thực tế, nhưng cần chú ý những điều kiện sau:

- Vấn đề đặt ra cần đảm bảo tính chân thực, đương nhiên có thể đơn giản hóa vì lí do sư phạm trong trường hợp cần thiết

- Việc nêu vấn đề không đòi hỏi quá nhiều tri thức bổ sung

- Con đường từ lúc nêu cho đến khi giải quyết vấn đề càng ngắn càng tốt

Tuy nhiên, không phải bất cứ nội dung nào, hoạt động nào của Tin học cũng có thể được gợi động cơ xuất phát từ thực tế Vì vậy, ta còn cần tận dụng

cả những khả năng gợi động cơ xuất phát từ nội bộ Tin học

Gợi động cơ từ nội bộ Tin học là nêu một vấn đề Tin học xuất phát từ nhu cầu Tin học, từ việc xây dựng khoa học Tin học, từ những phương thức

tư duy và hoạt động Tin học Nhờ gợi động cơ từ nội bộ Tin học mà học sinh hình dung được đúng sự hình thành và phát triển của Tin học cùng với đặc điểm của nó và có thể dần tiến tới hoạt động tin học một cách độc lập Những cách gợi động cơ từ nội bộ tin học thông thường:

Đáp ứng nhu cầu xóa bỏ một sự hạn chế

Gợi động cơ gắn liền với nhu cầu của con người, xóa bỏ sự hạn chế trong thực tế khi thực hiện chương trình, làm cho chương trình ngắn gọn, dễ hiểu, sáng sủa và gần gũi với tư duy của con người hơn

Hướng tới sự tiện lợi, hợp lí hóa công việc

Giúp tiết kiệm thời gian khi xây dựng chương trình, cũng nhờ đó, học sinh biết thêm về sự tiện lợi thông qua việc gợi động cơ

Chính xác hóa một khái niệm

Có những khái niệm mà học sinh đã biết ở từng bài riêng lẻ nhưng chưa thể đưa ra được những nhận xét, những kết luận chính xác lên quan tới khái niệm đó, tới một thời điểm nào đó có đủ điều kiện thì giáo viên gợi lại vấn đề giúp học sinh chính xác hóa khái niệm đó

Hướng tới sự hoàn chỉnh và hệ thống

Trước khi dạy một phần chương trình hoặc một phần mà có nhiều kiến thức liên quan đến nhau, giáo viên có thể trình bày sơ đồ liên hệ giữa các kiến thức đã học để học sinh có cái nhìn tổng quan hơn về những kiến thức sắp được học

Lật ngược vấn đề

Sau khi đã giải quyết được một vấn đề, một câu hỏi rất tự nhiên được đặt ra là vấn đề ngược lại được giải quyết như thế nào? Cách lật ngược vấn đề giúp học sinh khắc sâu thêm phần kiến thức đã học

Xét tương tự

Từ kiến thức đã học, chúng ta đi đến gợi động cơ, đưa ra điểm tương đồng giữa kiến thức đó để học sinh dễ hình dung và hiểu bài hơn

Khái quát hóa

Sau khi học xong một bài, giáo viên cần khái quát lại kiến thức để học sinh nắm được những kiến thức quan trọng nhất, hiểu được trọng tâm vấn đề

Tìm sự liên hệ và phụ thuộc

Trong lập trình, mỗi bài toán luôn có sự logic từ đầu đến cuối, chính vì vậy cần hướng dẫn học sinh tìm hiểu các mỗi liên hệ, phụ thuộc để đưa ra cách giải chính xác nhất

b, Gợi động cơ trung gian

Gợi động cơ trung gian là gợi động cơ cho những bước trung gian hoặc cho những hoạt động tiến hành trong những bước đó để đạt được mục tiêu Gợi động cơ trung gian có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển năng lực độc

lập giải quyết vấn đề Sau đây là những cách thường dùng để gợi động cơ trung gian:

Hướng đích

Hướng đích cho học sinh là hướng vào mục tiêu đặt ra, vào hiệu quả dự kiến của những hoạt động của họ nhằm đạt được những mục tiêu đó Điểm xuất phát của hướng đích là đặt mục tiêu nhưng chúng không đồng nhất với nhau Đặt mục tiêu thường là một pha ngắn ngủi lúc ban đầu quá trình dạy học, còn hướng đích là một nguyên tắc chỉ đạo toàn bộ quá trình này

Để đặt mục tiêu một cách chính xác, cụ thể, giáo viên cần xuất phát từ sách giáo khoa và tham khảo sách giáo viên Trong tiết học, giáo viên cần phát biểu mục tiêu một cách dễ hiểu để học sinh nắm được

Nhờ gợi động cơ bằng hướng đích, người học sẽ hiểu rằng đem chia bài toán lớn thành các bài toán con nhằm từng bước triển khai và chi tiết hóa chương trình Những chương trình con có thể giải một cách dễ dàng và hợp lí, tiết kiệm công sức lập trình, kiểm thử rồi từ đó cấu trúc thành chương trình giải bài toán ban đầu

Quy lạ về quen

Trong nội dung dạy học, khi gặp một bài toán mới mà học sinh chưa biết cách giải, ta cần hướng dẫn học sinh tách bài toán mới đó thành những bài toán con đã biết cách giải Đây chính là quy lạ về quen trong việc gợi động cơ trung gian

Xét tương tự

Từ những bài toán học sinh đã lập trình được, giáo viên đưa ra các ví

dụ tương tự và soạn hệ thống các câu hỏi để hướng học sinh tự vận dụng vào bài

Khái quát hóa

Khái quát hóa giúp học sinh xuất phát từ một trường hợp cụ thể để đưa

ra cấu trúc tổng quát giải quyết các bài toán đặt ra

c, Gợi động cơ kết thúc

Nhiều khi, ngay từ đầu hoặc trong khi giải quyết vấn đề, ta chưa thể làm rõ tại sao lại học nội dung này, tại sao lại thực hiện nội dung kia Những câu hỏi này phải đợi mãi về sau mới được giải đáp hoặc giải đáp trọn vẹn Như vậy là ta đã gợi động cơ kết thúc, nhấn mạnh hiệu quả của nội dung hoặc hoạt động đó với việc giải quyết vấn đề đặt ra

Gợi động cơ kết thúc cũng có tác dụng nâng cao tính tự giác trong hoạt động học tập như các cách gợi động cơ khác Mặc dù nó không có tác dụng kích thích đối với nội dung đã học qua hoặc hoạt động đã thực hiện, nhưng nó góp phần gợi động cơ thúc đẩy hoạt động học tập nói chung

1.3.3 Mối liên hệ giữa gợi động cơ và các hoạt động khác trong dạy học

Như chúng ta đã biết, bản thân của hoạt động và hoạt động thành phần, gợi động cơ, truyền thụ tri thức và tri thức phương pháp cùng với sự phân bậc hoạt động là những yếu tố phương pháp mà dựa vào chúng, ta có thể tổ chức cho chủ thể học sinh tiến hành những hoạt động một cách tích cực, tự giác, có hiệu quả, đảm bảo sự phát triển nói chung và kết quả học tập nói riêng Chúng được coi là thành tố cơ sở vì mọi phương pháp dạy học đều hướng vào chúng

Dùng phương tiện trực quan dạy học là để đạt được ý đồ sư phạm nào

đó, chẳng hạn để gợi động cơ học tập cho một nội dung nhất định

Có thể nói rằng những thành tố dù đóng vai trò quan trọng song chúng lại được ví như một viên gạch chứ không phải tòa nhà phương pháp dạy học

Vì vậy người thầy giáo có vai trò là người thợ tạo ra những mạch hồ gắn kết với những viên gạch đó, tạo nên ngôi nhà phương pháp dạy học, hay nói cách khác liên kết các thành tố trên tổ chức đồng thời một cách thích hợp các hoạt động đó trong dạy học là yêu cầu và nhiệm vụ của người thầy

Cơ sở để khẳng định điều đó là do các hoạt động này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, có khi hoạt động này tạo tiền đề để thực hiện hoạt động kia

và hoạt động kia lại được triển khai dựa trên những hoạt động khác Chẳng hạn, xuất phát từ nội dung Tin học, muốn phát hiện hoạt động tương thích hay thành phần với nội dung thì phải biết gợi động cơ để phát hiện

Riêng với hoạt động gợi động cơ, nó là hoạt động thúc đẩy các hoạt động khác phát triển, kích thích và góp phần thực hiện các hoạt động còn lại Nhờ gợi động cơ học sinh có ý thức rõ vì sao phải thực hiện hoạt động này hay hoạt động khác

1.3.4 Mối liên hệ giữa gợi động cơ và tình huống gợi vấn đề trong dạy học

Tình huống có vấn đề là một tình huống gợi cho học sinh những khó khăn về lí luận và thực tiễn mà họ thấy cần thiết và có khả năng vượt qua, nhưng không phải ngay tức khắc nhờ một tính chất thuật toán mà phải trải qua một quá trình tích cực suy nghĩ hoạt động để biến đổi đối tượng hoặc điều chỉnh kiến thức sẵn có

Như vậy một tình huống có vấn đề phải thỏa mãn các điều kiện sau:

- Tồn tại một vấn đề: Nghĩa là tình huống phải bộc lộ mâu thuẫn giữa thực tiễn và trình độ nhận thức, học sinh phải ý thức được một khó khăn trong tư duy hoặc hành động mà vốn hiểu biết sẵn có chưa đủ

để vượt qua

- Gợi nhu cầu nhận thức: Tức là người học sinh phải cảm thấy được

sự cần thiết thấy mình có nhu cầu giải quyết

- Gây niềm tin ở khả năng: Tức là làm cho học sinh thấy rõ tuy chưa

có ngay lời giải nhưng đã có một số kiến thức, kĩ năng liên quan đến vấn đề được đặt ra và họ tin rằng nếu tích cực suy nghĩ thì sẽ giải quyết được

Kiểu dạy học mà giáo viên tạo tình huống gợi vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vấn đề và thông qua đó mà lĩnh hội tri thức, rèn luyện khả năng

và đạt được những mục đích học tập khác gọi là kiểu dạy học giải quyết vấn

đề

Vấn đề đặt ra là dạy học giải quyết vấn đề có liên hệ gì với xu hướng

tổ chức gợi động cơ hoạt động trong học tập?

Xét về phương diện giáo dục, dạy học giải quyết vấn đề phù hợp với nguyên tắc tự giác, tích cực, chủ động vì nó khơi gợi hoạt động học tập mà chủ thể được hướng đích, gợi động cơ trong quá trình phát hiện và giải quyết

vấn đề Do vậy gợi động cơ là hoạt động hiệu quả, tốt nhất để thực hiện một tình huống gợi vấn đề; và một tình huống gợi vấn đề được đưa ra phải là đã thể hiện gợi động cơ Gợi động cơ chỉ là một bộ phận, một hoạt động nằm trong dạy học giải quyết vấn đề, nhưng nó là một bộ phận quan trọng, giữ vai trò xuyên suốt, chủ đạo Bằng cách gợi động cơ thì một tình huống gợi vấn đề đặt ra phải đảm bảo được các điều kiện trên

Mối liên hệ chặt chẽ được thể hiện rõ nét trong 3 bước dạy học của giải quyết vấn đề:

Bước 1: Tri giác vấn đề:

+ Tạo tình huống gợi vấn đề

+ Giải thích và chính xác hóa để hiểu đúng tình huống

+ Phát biểu vấn đề và xác định mục đích cần phải thực hiện

Ở bước này học sinh đứng trước một tình huống đã được gợi động cơ bằng hướng đích

Bước 2: Giải quyết vấn đề:

+ Phân tích vấn đề làm rõ mối liên hệ giữa cái đã biết và cái phải tìm + Đề xuất và thực hiện hướng giải quyết, có thể điều chỉnh, thậm chí bỏ

và chuyển hướng khi cần thiết

+ Trình bày cách giải quyết vấn đề

Ở đây, để giải quyết vấn đề đặt ra thì cần phải gợi động cơ thông qua những quy tắc tìm đoán và quá trình nhận thức như sau: Dự đoán nhờ nhận xét trực quan và thực nghiệm, lật ngược vấn đề, xem xét tương tự, khái quát hóa, giải bài tập mà người học chưa biết thuật giải…

Bước 3: Kiểm tra và nghiên cứu lời giải:

+ Kiểm tra tính đúng đắn và phù hợp với thực tế

+ Kiểm tra tính hợp lí và tối ưu của lời giải

+ Tìm hiểu khả năng ứng dụng của kết quả

+ Đề xuất những vấn đề có mối liên quan nhờ xét tương tự, khái quát hóa, lật ngược vấn đề,… giải quyết vấn đề nếu có thể

Tóm lại, có thể nói rằng muốn dạy học giải quyết vấn đề thành công phải tổ chức gợi động cơ hoạt động

1.3.5 Vai trò của gợi động cơ trong dạy học tin học

a, Tạo nên bầu không khí học tập sôi nổi, môi trường tâm lí thuận lợi Học

sinh say mê thích thú, có động lực học tập

Trong một tiết học, một lớp học sẽ trở nên nặng nề, kém hiệu quả, nhàm chán nếu như thầy giáo chỉ biết nhồi nhét thật nhiều kiến thức vào đầu

óc học sinh mà không có sự phối hợp hoạt động giữa thầy và trò; tạo nên không khí thụ động trong quá trình học tập Để thay đổi không khí học tập đó, giáo viên phải biết tổ chức các hoạt động dạy học và hoạt động thích hợp, tạo môi trường kích thích khả năng nhận thức của học sinh, mà ở đó học sinh có

sự hứng thú, có sự say mê; từ đó tạo ra sự chủ động, tự giác của một chủ thể trong quá trình dạy học Gợi động cơ cùng với hướng đích là con đường sẽ giúp giáo viên tổ chức các hoạt động để có được một giờ dạy sôi nổi, thoải mái và hiệu quả

Như vậy, trong một tiết dạy hoạt động của thầy trò phải như thế nào? Thầy lên lớp là đảm nhận trách nhiệm chuẩn bị cho học sinh thật nhiều tình huống phong phú, sẵn sàng trả lời các câu hỏi, biết dìu dắt học sinh hướng tới những điều tổng hợp cần thiết và trong một số trường hợp từ những quan sát cục bộ, đơn lẻ của học sinh thầy giáo phải tổng hợp rút ra những nhận xét chung nhất và hướng học sinh tìm ra cái chung đó Như thế trên lĩnh vực Tin học, trách nhiệm của người thầy cần phải biết làm chủ, chi phối tình huống có vấn đề để có thể thông hiểu và đánh giá đúng các kiểu tiếp cận của học sinh

để định hướng học sinh Trên lĩnh vực tâm lí, thầy phải biết khéo léo tế nhị động viên, khuyến khích học sinh tự mình phát hiện các vấn đề cần thiết, thầy phải là người bạn lớn của học sinh Về phía học sinh không còn chủ động nghe thầy giảng giải những khái niệm, câu lệnh mới mà tự mình khám phá những điều mới mẻ đó bằng cách tự tìm kiếm, phân tích, lí giải thông qua động cơ của giáo viên Làm được như vậy, nhất định sẽ tạo ra không khí học tập sôi nổi, hứng thú trong tiết học và nhất định hiệu quả giờ học sẽ nâng cao

b, Phát huy và rèn luyện tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh trong học tập

Để đạt được mục đích dạy học điều cần thiết là tất cả học sinh phải học tập một cách chủ động, tích cực, tự giác Điều này được thực hiện nhờ gợi động cơ

Như vậy, gợi động cơ cũng chính là tổ chức cho học sinh tiến hành những hoạt động trên tinh thần tự giác, tích cực, sáng tạo

Hiện nay, chúng ta rất quan tâm đến phương pháp dạy học tích cực mà một trong số những đặc trưng phổ biến của phương pháp này là dạy học không chỉ đơn giản là cung cấp tri thức mà quan trọng phải hướng dẫn hoạt động; người học không thụ động chỉ nghe thầy giảng và truyền đạt kiến thức,

mà học tích cực bằng hoạt động của chính mình Về phương diện này, gợi động cơ được xem là con đường hiệu quả, thực sự phát huy tính tích tự giác, chủ động, khơi dậy khả năng sáng tạo của cá nhân học sinh Điều đó không chỉ có ý nghĩa ngay trong quá trình dạy học ở trường mà còn chuẩn bị cho các

em đóng góp hiệu quả vào sự nghiệp xây dựng đất nước mai sau

c,Gợi động cơ: Một hoạt động cần thiết để học sinh hiểu sâu, nhớ lâu, nắm vững và vận dụng kiến thức đã học

Tất cả những vấn đề được trình bày ở trên đã thể hiện sự cần thiết của hoạt động này Tuy nhiên, vẫn phải nhấn mạnh rằng: Việc thiết kế một bài giảng, tổ chức một giờ dạy trên lớp bằng hoạt động gợi động cơ, một mặt tạo cho các em niềm say mê hứng thú, khêu gợi trí tò mò khoa học, giúp các em hiểu vấn đề và có động cơ để giải quyết vấn đề Mặt khác, nó có tác dụng phát huy tính tích cực và tự giác của học sinh hướng vào việc khơi dậy và phát triển khả năng nghĩ và làm một cách tự chủ, năng động và sáng tạo, tự mình khám phá ra cái chưa biết, tìm ra kiến thức, chân lý dưới sự dẫn dắt của giáo viên, nhằm giúp học sinh hiểu sâu sắc, nhớ lâu kiến thức đã học

Với hoạt động gợi động cơ, học sinh sẽ biết rằng mình phải tiến hành những hoạt động gì và tiến hành ra sao để mang lại kết quả mong muốn

Trong dạy học Tin học hay dạy học nói chung gợi động cơ phải hiểu ở

cả tầm vĩ mô (truyền thụ kiến thức dạy học trong mỗi môn học) lẫn vĩ mô (gợi động cơ học tập nói chung tại sao lại phải học, học để làm gì, cách học như thế nào) Để thực hiện được điều này đòi hỏi sự cố gắng của toàn thể xã hội, trong những ngành ngoài giáo dục Đặc biệt, bản thân giáo viên phải tự mình rèn luyện đổi mới phương pháp giảng dạy, tạo cho học sinh một động cơ, một ham muốn tìm ra con đường đi tới đích, từ đó khêu gợi trí tò mò khoa học, sự hứng thú khám phá cái mới Đây chính là biện pháp tạo nên tính tích cực, tự giác, sáng tạo trong học tập đồng thời còn là biện pháp giáo dục cho học sinh

Giải quyết tốt gợi động cơ ở tầm vĩ mô tức là giúp học sinh ý thức sâu sắc việc học tập của bản thân, trách nhiệm của mình đối với gia đình, xã hội…là sơ sở cho việc thực hiện hoạt động gợi động cơ ở nội dung cụ thể

1.4 Cơ sở thực tiễn của việc thực hiện gợi động cơ hoạt động trong dạy học Tin học hiện nay

Qua thực tiễn dự giờ, điều tra, trao đổi với các giáo viên có kinh nghiệm (phụ lục 1) và tiến hành lấy ý kiến của các em học sinh lớp 11 (phụ lục 2) trường trung học phổ thông Đông Anh, em rút ra một số kết luận như sau:

1.4.1 Thực trạng việc triển khai lí thuyết hoạt động trong dạy học Tin học

ở trường trung học phổ thông Đông Anh

Việc triển khai lí thuyết hoạt động vào việc dạy học Tin học ở trường trung học phổ thông còn chưa được thực sự quan tâm và triển khai tốt Rõ ràng việc vận dụng lí thuyết hoạt động vào giảng dạy Tin mang lại nhiều hiệu quả cho hoạt động học tập của học sinh là điều không ai có thể phủ nhận Vì sao biết được tác dụng tích cực của lí thuyết hoạt động mà việc triển khai nó vẫn chưa được quan tâm thích đáng? Qua tìm hiểu và trao đổi với các giáo viên có kinh nghiệm đang giảng dạy tại trường trung học phổ thông Đông Anh, em rút ra mấy nguyên nhân sau:

Thứ nhất: Giáo viên giảng dạy lâu năm đã quen thuộc với phương pháp dạy học cũ, nên khó thay đổi phương pháp dạy học cho phù hợp

Thứ hai: Theo ý kiến của các giáo viên, việc triển khai lí thuyết hoạt động có những vướng mắc về sức ỳ của học sinh, do học sinh có thói quen: Nghe – chép – học thuộc, hơn nữa, rất nhiều học sinh hổng kiến thức ở lớp dưới nên việc sử dụng lí thuyết hoạt động với những học sinh này tỏ ra kém hiệu quả

Thứ ba: Cũng theo ý kiến của các giáo viên, đó là sự tiêu tốn về thời gian (nếu dạy học có triển khai lí thuyết hoạt động) nên thời lượng quy định dành cho giảng dạy phần kiến thức nào đó nhiều khi không đủ để truyền đạt kịp

1.4.2 Thực trạng việc thực hiện gợi động cơ hoạt động trong dạy học Tin học trung học phổ thông Đông Anh

Gợi động cơ là một việc làm không hề dễ dàng Qua một số tiết dự giờ môn Tin, qua việc điều tra thăm dò với giáo viên Tin ở trường trung học phổ thông, em được biết rằng việc gợi động cơ để hình thành một khái niệm, một thuật toán, một câu lệnh chưa được quan tâm và đưa vào thực tiễn dạy học quá ít, nếu có thì cũng chỉ dừng lại ở gợi động cơ xuất phát từ nội bộ Tin học Theo các thầy cô thì sự khó khăn để thực hiện việc gợi động cơ là:

Về phía giáo viên: Nhiều khi đối với những khái niệm trừu tượng, ít quan hệ tới kiến thức đã biết thì khó tạo động cơ (khó đặt ra những vấn đề, những câu hỏi thích hợp) để dẫn dắt học sinh tự hình thành khái niệm, thuật toán Hơn nữa, việc gợi động cơ này cũng tiêu tốn nhiều thời gian

Về phía học sinh: Dựa trên phiếu điều tra và tổng kết lại em thu được kết quả như sau:

Câu 1: Em có cảm thấy sợ khi đến tiết Tin không?

Tuyệt đối không 0

Đa số các em có cảm giác sợ, chán nản với môn Tin học, cộng thêm việc mất gốc kiến thức từ trước, lười tư duy, khả năng phát hiện vấn đề yếu nên việc hướng dẫn gợi ý kém hiệu quả hơn

Từ hai khó khăn trên đã dẫn đến thực trạng dạy Tin hiện nay ở trường trung học phổ thông:

Về lí thuyết: Cách dạy một khái niệm (câu lệnh) thường là nêu khái niệm sau đó cho một ví dụ minh họa khái niệm mà không có quá trình dẫn dắt học sinh lĩnh hội khái niệm đó Như vậy, với cách học này học sinh sẽ không thể nhớ lâu khái niệm được Ngược lại, nếu vận dụng cách dạy gợi động cơ từ các cái đã biết để dẫn dắt đến khái niệm mới sẽ giúp các em nắm vững được kiến thức hơn

Về bài tập: Đa số giáo viên mới chỉ giải bài tập, chưa hình thành được cho học sinh cách nghĩ khi đứng trước một bài toán, chưa cho học sinh thấy được với bài tập này ta lại lập trình như thế Và như vậy, nếu yêu cầu học sinh lập trình một bài toán tương tự thì học sinh vẫn có cảm giác là một bài toán mới gặp, chưa quen thuộc Nhưng nếu giáo viên thực hiện tốt việc gợi động

cơ, làm cho học sinh thấy rõ tại sao lại nghĩ đến giải quyết bài toán phải dùng câu lệnh này, thuật toán như thế này thì khi đưa ra bài toán khác chắc chắn học sinh sẽ giải quyết được Qua trao đổi với giáo viên thì ý kiến chung là nếu dạy theo hướng gợi động cơ thì không đủ thời gian để thực hiện giải các bài tập khác Nhưng thực tế đã chứng minh việc học sinh được học nhiều nhưng không có hiệu quả, thậm chí một số bài tập được trình bày ít hơn nhưng đem lại hiệu quả cao hơn rất nhiều Tuy nhiên, để thực hiện được điều này không

hề đơn giản mà đòi hỏi giáo viên phải có một trình độ nhất định, đòi hỏi sự nỗ lực cao

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP GỢI ĐỘNG CƠ HOẠT ĐỘNG

TRONG VIỆC GIẢNG DẠY CÂU LỆNH LẶP

2.1 Các cơ sở xây dựng nguyên tắc gợi động cơ hoạt động trong việc giảng dạy câu lệnh lặp

2.1.1 Cơ sở đề ra nguyên tắc

a, Cơ sở triết học [4]

Theo triết học duy vật biện chứng, mâu thuẫn là động lực thúc đẩy quá trình phát triển của mọi sự vật và hiện tượng Quá trình nhận thức cũng tuân theo quy luật đó Trong quá trình tiếp cận một tri thức mới, học sinh sẽ gặp những mâu thuẫn giữa tri thức và kinh nghiệm có sẵn với nhu cầu về tri thức

để giải quyết những nhiệm vụ nhận thức mới đặt ra Tình huống này phản ánh một cách logic và biện chứng mối quan hệ bên trong của quá trình nhận thức

ở người học sinh giữa kiến thức cũ, kỹ năng cũ, kinh nghiệm cũ với yêu cầu giải thích sự kiện mới hoặc đổi mới tình thế

Theo quy luật phát triển của sự vật, ngoại lực dù quan trọng đến đâu, lợi hại đến mấy cũng chỉ là nhân tố hỗ trợ, thúc đẩy, tạo điều kiện Còn nội lực mới là nhân tố quyết định phát triển của bản thân sự vật Sự phát triển đó đạt mức cao nhất khi có sự cộng hưởng giữa ngoại lực và nội lực

Theo quy luật đó, trong quá trình học, người thầy có chức năng, nhiệm

vụ là người dạy đóng vai trò ngoại lực Sự vận động tư duy học sinh trong quá trình học là nội lực Sự tác động của thầy giáo dù quan trọng đến mấy, có hiệu quả đến mấy vẫn là ngoại lực (đóng vai trò hỗ trợ, xúc tác, tạo mọi điều kiện…) Sự tư duy của trò tuy còn non kém nhưng vẫn là nội lực quyết định

sự phát triển của bản thân người học Chất lượng cũng như kết quả của quá trình dạy học sẽ đạt được đỉnh cao nhất khi tác động của thầy – ngoại lực – cộng hưởng với năng lực tư duy tích cực của trò – nội lực –tức là người thầy giáo bồi dưỡng và phát huy được cao độ năng lực tư duy tích cực của trò trong quá trình dạy học

b, Cơ sở tâm lý học [5]

Theo các nhà tâm lý học, con người chỉ tư duy tích cực khi nảy sinh nhu cầu nhận thức, hay nói cách khác, tư duy chỉ bắt đầu ở nơi xuất hiện tình huống có vấn đề Vậy tình huống có vấn đề là gì? Theo M.A.Machuskin, tình huống có vấn đề là một dạng đặc biệt của sự tác động qua lại giữa chủ thể và khách thể được đặc trưng bởi trạng thái tâm lý xuất hiện ở chủ thể khi đứng trước một vấn đề, mà giải quyết vấn đề đó lại cần tri thức mới, cách thức hoạt động mới chưa hề biết trước đó

Theo Lecne: “Tư duy nảy sinh và phát triển khi cần khắc phục khó khăn bằng các phương tiện trí óc – khó khăn này, người ta gọi là tình huống

có vấn đề” Và theo thực hành để giải quyết vấn đề, nó xuất hiện nhờ tính tích cực của người học Ở đâu không có “vấn đề” thì ở đó không có tư duy Tình huống có vấn đề luôn luôn chứa đựng một nội dung cần xác định, một nhiệm

vụ cần giải quyết, một vướng mắc cần tháo gỡ, do vậy kết quả của việc nghiên cứu và giải quyết “tình huống có vấn đề” sẽ là tri thức mới, nhận thức mới hoặc phương thức hành động mới đối với chủ thể Rõ ràng, “tình huống

có vấn đề” xuất hiện được giải quyết nhờ tính tích cực hoạt động nhận thức của người học

c,Cơ sở sư phạm và thực tiễn

Thực tiễn cho thấy, trong giờ dạy học, thầy giáo đóng vai trò chủ thể, chỉ thiên về thông báo tri thức, việc truyền thụ tri thức một chiều vẫn là phương pháp dạy học chủ đạo Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức lí thuyết Việc rèn luyện kĩ năng sống, kỹ năng giải quyết các tình huống thực tiễn cho học sinh thông qua khả năng vận dụng tri thức chưa thực sự được quan tâm, học sinh thu nhận tri thức một cách thụ động thì khó đạt hiệu quả cao về chất lượng Mặc dù vậy, do tính lịch sử, cách dạy học này khả dĩ vẫn chấp nhận được và tồn tại trong thời gian dài Tuy nhiên, thời gian gần đây khoa học và kĩ thuật phát triển mạnh mẽ, khối lượng tri thức cũng theo đó mà tăng lên, nên mục đích dạy học không chỉ bó hẹp ở khối lượng tri thức mà còn phải trang bị cho học sinh khả năng tự học, tự tìm tòi khám phá và tự chiếm lĩnh tri thức khoa học Chính vì vậy, cần tổ chức những giờ học mà ở đó, thầy

giáo chỉ đóng vai trò tác nhân có nhiệm vụ hướng dẫn, tổ chức, cố vấn khoa học, còn học sinh đóng vai trò chủ thể, có nhiệm vụ tự nghiên cứu, tự thể hiện, tự kiểm tra, tự điều chỉnh hoạt động của mình thông qua hợp tác với bạn (dưới sự hướng dẫn của thầy cô) Một trong những phương pháp dạy học thu hút sự chú ý tìm tòi học sinh là vận dụng công nghệ thông tin, tuy nhiên việc ứng dụng công nghệ thông tin lại chưa được thực hiện rộng rãi và hiệu quả Trong kỉ nguyên của công nghệ thông tin, các phương tiện hiện đại phục vụ cho giáo dục là không thể thiếu Từ những bài học sinh động, người học có thể tìm ra nội dung kiến thức, có sự hợp tác trao đổi với bạn và thầy Thực chất là đang biến quá trình dạy học của thầy thành quá trình tự học của trò dưới tác động của thầy Qua đó, người học được phát huy vai trò chủ động tích cực của mình trong quá trình dạy học Thông tin cũng do chính người học chiếm lĩnh và biến nó thành kiến thức cho mình

d, Cơ sở lý luận dạy học

Theo nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn

diện giáo dục và đào tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học

theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học" [2]

Theo như định hướng này, vai trò chủ thể của người học được khẳng định trong quá trình họ học tập trong hoạt động và bằng hoạt động của bản thân Hoạt động tự giác, tích cực của người học thể hiện ở chỗ học sinh học tập thông qua những hoạt động được gợi hướng đích và gợi động cơ để biến nhu cầu của xã hội chuyển hóa thành nhu cầu nội tại của chính bản thân mình Muốn vậy, giáo dục phải dựa trên bốn trụ cột chính:

- Học để biết: Học tập là con đường cơ bản nhất, tất yếu mở mang trí tuệ cho con người Trong thời đại hiện nay, người học cần có một trình độ giáo dục đủ rộng, đó là những kiến thức phổ thông ngang tầm thời đại và vốn hiểu biết sâu sắc về một số lĩnh vực có lựa chọn, đó là những công cụ, phương tiện cần thiết giúp cho người học cần biết phân tích, phê phán, có

tư duy độc lập, phát hiện, phát minh những điều mới mẻ để nâng cao vị thế con người

- Học để làm: Trong học tập phải chú trọng đến hình thành hệ thống kĩ năng, kĩ xảo tương ứng, tức là thực hiện nguyên lí học gắn với hành, lí luận gắn với thực tiễn đời sống

- Học để chung sống: Người học phải được tiếp thu nền giáo dục nhân văn,

có nhận thức, thái độ tình cảm và hành vi theo các chuẩn mực để đảm bảo cuộc sống bình yên, hạnh phúc

- Học để tự khẳng định mình: Giáo dục góp vào sự phát triển toàn diện con người Giáo dục hiện nay là phải mang lại cho con người sự tự do, suy nghĩ, phán đoán, tưởng tượng để có thể phát triển tài năng của mình và tự kiểm tra cuộc sống của mình

Phương pháp tập trung vào người học này sẽ thật sự phát huy hiệu quả đến việc phát triển nhân cách của học sinh

2.1.2 Các nguyên tắc cần quán triệt khi gợi động cơ cho hoạt động dạy học cấu trúc lặp

a, Dạy học theo quy luật phép biện chứng thể hiện trình độ nhận thức

Mâu thuẫn là động lực thúc đẩy sự vật hiện tượng phát triển Tạo ra mâu thuẫn về tri thức trong quá trình dạy học chính là tạo ra động lực thúc đẩy quá trình phát triển của nhận thức và tư duy – thông qua giải quyết mâu thuẫn, những nhận thức cũ, quan niệm cũ, tri thức cũ được thay thế bởi nhận thức mới và tri thức mới Những mâu thuẫn được bộc lộ ra và được phát hiện thấy những điều đã biết và chưa biết trong một hoàn cảnh, có tác dụng kích thích sự vận động của tư duy và chúng đòi hỏi phải vượt qua phạm vi điều đã biết chuyển sang phạm vi phải tìm hiểu, nghiên cứu

Dạy học theo hướng gợi động cơ yêu cầu trang bị cho học sinh khả năng tự tìm tòi khám phá tri thức – điều đó đòi hỏi học sinh phải đươc đặt trước “tình huống có vấn đề” và để giải quyết vấn đề, họ phải trải qua quá trình tích lũy các kỹ năng, biểu tượng và tri thức đã biết để biến đổi xử lý các

dữ liệu, từ đó xuất hiện các liên tưởng, nảy sinh các ý tưởng để tạo cơ sở cho

sự nhảy vọt

b, Dạy học phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh

Theo các nhà tâm lý học thì mọi học sinh khỏe mạnh bình thường về mặt tâm lý đều có thể tiếp thu môn học theo chương trình phổ thông Tuy nhiên không phải mọi học sinh đều có năng lực tiếp thu như nhau Sự khác biệt cá nhân này là một tồn tại khách quan Vì vậy trong dạy học, phải tổ chức đảm bảo tác động thích hợp đều từng loại đối tượng học sinh Làm cho mỗi học sinh đều tiếp thu môn học với sự nỗ lực trí tuệ nhất định, phù hợp với trình độ phát triển trí lực của họ Muốn vậy, cần nghiên cứu hệ thống câu hỏi gợi vấn đề cho từng đối tượng yếu kém, trung bình, khá, giỏi Cần nghiên cứu chọn lựa hệ thống bài tập cho từng đối tượng, nâng dần mức độ khó khăn để học sinh có sự cố gắng liên tục về trí tuệ trong quá trình học tập

Dạy học theo hướng gợi động cơ đòi hỏi thầy giáo tổ chức giờ học luôn tạo ra tình huống có vấn đề, yêu cầu học sinh phải tích cực tư duy, tìm tòi cách giải quyết để khám phá tri thức mới Quá trình này cần tổ chức phù hợp với khả năng trí tuệ của từng đối tượng học sinh Đối với học sinh khá, giỏi cần tổ chức cho họ tự phát hiện, nhìn thấy vấn đề, tự giải quyết vấn đề Đối với học sinh trung bình thầy giáo gợi vấn đề, tổ chức cho học sinh cùng giải quyết Trong mỗi mức độ, thầy giáo luôn đóng vai trò là người cố vấn, tổ chức cho học sinh tự tìm tòi, khám phá tri thức Tuy nhiên mỗi cách tổ chức dạy học cần quan tâm đến nội dung kiến thức phù hợp với mỗi đối tượng học sinh

c, Đảm bảo sự thống nhất giữa hoạt động điều khiển của thầy và hoạt động học tập của trò trong định hướng đối mới phương pháp dạy học

Trong dạy học, cần thiết đảm bảo sự thống nhất giữa hoạt động điều khiển của thầy và hoạt động học tập của trò

Thầy và trò cùng hoạt động nhưng những hoạt động này có những chức năng rất khác nhau Hoạt động của trò là hoạt động học tập tự giác, tích cực

Vì vậy, đảm bảo sự thống nhất giữa hoạt động điều khiển của thầy và hoạt

động học tập của trò chính là thực hiện sự thống nhất giữa vai trò chủ đạo của thầy với vai trò tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo của trò

Con người phát triển trong hoạt động Học tập diễn ra trong hoạt động Nói riêng, tri thức, tư duy, kỹ năng, kỹ xảo chỉ có thể được hình thành và phát triển trong hoạt động Vì vậy, sự thống nhất giữa hoạt động điểu khiển của thầy và hoạt động học tập của trò có thể được thực hiện bằng cách quán triệt quan điểm hoạt động, thực hiện dạy học Tin trong hoạt động và bằng hoạt động Tinh thần cơ bản của cách làm này là thầy thiết kế và điểu khiển sao cho trò thực hiện và tập luyện những hoạt động tương thích với nội dung và mục đích dạy học trong điều kiện chủ thể được gợi động cơ, có hướng đích,

có ý thức về phương pháp tiến hành và có trải nghiệm thành công Điều đó cũng có tác dụng thực hiện sự thống nhất giữa tính vững chắc của tri thức, kỹ năng, kỹ xảo với tính mềm dẻo của tư duy

d, Đảm bảo sự tôn trọng, kế thừa và phát triển tối ưu chương trình sách giáo khoa hiện hành

Chương trình sách giáo khoa môn Tin được xây dựng trên cơ sở kế thừa những kinh nghiệm tiên tiến ở trong và ngoài nước, theo một hệ thống quan điểm nhất quán về phương diện Tin học cũng như về phương diện sư phạm, đã được thực hiện thống nhất trong phạm vi toàn quốc trong nhiều năm

và được điều chỉnh cho phù hợp với thực tiễn giáo dục ở nước ta

Vì vậy gợi động cơ hoạt động trong dạy học Tin học muốn được thực thi phải dựa trên nền tảng kiến thức trình bày trong sách giáo khoa Để từ đó vận dụng triệt để những cơ hội có thể thực hiện được hoạt động gợi động cơ

và khai thác những tình huống còn tiềm ẩn trong sách giáo khoa thực hiện gợi động cơ nhằm phát triển năng lực tư duy Tin học cho học sinh

2.2 Một số biện pháp gợi động cơ hoạt động trong việc giảng dạy cấu trúc lặp

2.2.1 Thực hiện tạo tình huống nhằm gợi động cơ hoạt động trong dạy khái niệm, câu lệnh

a, Mục đích