Xây dựng hệ thống bài tập gây hứng thú nhằm nâng cao kết quả học tập phần hóa hữu cơ lớp 11 trung học phổ thông

Trong thực tế dạy học ở trường phổ thông hiện nay, để kích thích thái độ học tập tích cực và lòng say mê yêu thích Hóa học thì cần xây dựng một hệ thống bài tập đa dạng, gắn với thực tiễ

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HCM

Nguy ễn Thị Bích Hạnh

XÂY D ỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP GÂY

H ỌC TẬP PHẦN HÓA HỮU CƠ LỚP 11

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2013

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HCM

Nguy ễn Thị Bích Hạnh

XÂY D ỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP GÂY

H ỌC TẬP PHẦN HÓA HỮU CƠ LỚP 11

Chuyên ngành: Lí lu ận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã s ố : 60 14 01 11

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS Nguy ễn Thị Kim Thành

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2013

L ỜI CẢM ƠN

Trong su ốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được rất nhiều

s ự động viên, giúp đỡ từ những người thầy, người cô đáng kính, từ bạn bè, đồng nghiệp, từ gia đình Tôi đã tích lũy cho riêng cho mình một hành trang kiến thức và kĩ năng nghề nghi ệp, để tôi có thể vững tin bước tiếp con đường mình đã chọn Và luận văn này chính là

để kiểm nghiệm những thành quả tôi đã thu hoạch được trong suốt thời gian qua

Trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Giám hiệu, các thầy cô khoa Hóa trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, cảm ơn các thầy cô đã tận tình giúp

đỡ, chỉ dạy và hướng dẫn để tôi có đủ khả năng thực hiện luận văn này

V ới tất cả lòng kính trọng và biết ơn, tôi xin gửi lời cảm ơn đến PGS TS Trịnh Văn

Bi ều Cảm ơn thầy vì thầy luôn quan tâm và dẫn dắt tôi những bước đi đầu tiên trong lĩnh

v ực lí luận dạy học và đến với con đường khoa học

Và đặc biệt xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Nguyễn Thị Kim Thành, người hướng dẫn khoa học của luận văn, đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên c ứu

Xin g ửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo tổ Hóa học và các em học sinh trường Bùi

Th ị Xuân tỉnh Đồng Nai, trường THPT Huỳnh Thúc Kháng tỉnh Khánh Hòa, trường THPT

Vi ệt Thanh và trường THPT Nguyễn Văn Linh TP Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành t ốt các thực nghiệm sư phạm

Cu ối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến tất cả những người thân trong gia đình cùng bạn bè đồng nghiệp gần xa, là những người đã cùng tôi trao đổi và chia sẻ

nh ững khó khăn, kinh nghiệm trong suốt thời gian học tập cũng như quá trình thực hiện

lu ận văn này

TP H ồ Chí Minh, ngày 25 tháng 9 năm 2013

Nguy ễn Thị Bích Hạnh

M ỤC LỤC

L ỜI CẢM ƠN 1

MỤC LỤC 2

DANH M ỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 5

M Ở ĐẦU 6

1 Lý do ch ọn đề tài 6

2 M ục đích nghiên cứu 6

3 Nhi ệm vụ của đề tài 7

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 7

5 Ph ạm vi nghiên cứu 7

6 Gi ả thuyết khoa học 7

7 Phương pháp nghiên cứu 7

8 Nh ững đóng góp mới của đề tài nghiên cứu 8

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 9

1.1 T ổng quan vấn đề nghiên cứu 9

1.1.1 Các nghiên cứu về xây dựng hệ thống bài tập hóa học 9

1.1.2 Các nghiên cứu về gây hứng thú học tập 11

1.1.3 Các nghiên cứu về bài tập gây hứng thú 11

1.1.4 Nhận xét 12

1.2 Bài t ập hóa học 13

1.2.1 Tổng quan về bài tập hóa học 13

1.2.2 Những yêu cầu cơ bản đối với bài tập hóa học 14

1.2.3 Tác dụng của bài tập hóa học [35] 14

1.2.4 Xu hướng xây dựng bài tập hóa học mới [3] 15

1.3 Bài t ập gây hứng thú 16

1.3.1 Khái niệm bài tập gây hứng thú 16

1.3.2 Tác dụng của bài tập gây hứng thú 16

1.3.3 Các dạng bài tập gây hứng thú 16

1.4 Th ực trạng sử dụng BTHH gây hứng thú ở trường THPT 17

1.4.1 Mục đích điều tra 17

1.4.2 Đối tượng điều tra 17

1.4.3 Mô tả phiếu điều tra 18

1.4.4 Cách xử lý kết quả điều tra 18

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP GÂY HỨNG THÚ PHẦN

HÓA H ỌC HỮU CƠ LỚP 11 THPT 24

2.1 T ổng quan về phần hóa học hữu cơ lớp 11 THPT 24

2.1.1 Cấu trúc 24

2.1.2 Nội dung 24

2.2 Nguyên t ắc xây dựng HTBT gây hứng thú phần hữu cơ lớp 11 THPT 27

2.2.1 Hệ thống bài tập phải góp phần thực hiện mục tiêu môn học 27

2.2.2 Hệ thống bài tập phải đảm bảo tính chính xác, khoa học 28

2.2.3 Hệ thống bài tập phải đảm bảo tính hệ thống, tính đa dạng 28

2.2.4 Hệ thống bài tập phải đảm bảo gây được hứng thú cho học sinh 28

2.2.5 Hệ thống bài tập phải đảm bảo tính vừa sức 29

2.2.6 Hệ thống bài tập phải phát triển năng lực nhận thức, rèn luyện kỹ năng học tập cho học sinh 29

2.2.7 Hệ thống bài tập góp phần mở rộng kiến thức, vốn hiểu biết của HS 29

2.3 Phương pháp xây dựng HTBT gây hứng thú phần hóa hữu cơ lớp 11 THPT 29

2.3.1 Xây dựng bài tập dựa trên những bài tập có sẵn 29

2.3.2 Xây dựng bài tập hoàn toàn mới 34

2.4 Quy trình xây d ựng HTBT gây hứng thú 35

2.5.H ệ thống BTHH gây hứng thú phần hóa hữu cơ lớp 11 THPT 36

2.5.1 Giới thiệu tổng quan về HTBT gây hứng thú 36

2.5.2 Bài tập có phương pháp giải đặc biệt (giải nhanh, nhiều cách giải ) 36

2.5.3 Bài tập có sử dụng hình ảnh, biểu bảng, sơ đồ, đồ thị 52

2.5.4 Bài tập phát triển tư duy 64

2.5.5 Bài tập gắn với thực tiễn, thực nghiệm 69

2.5.6 Bài tập có chứa câu chuyện (lịch sử, hiện đại) 75

2.6 Các bi ện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng bài tập gây hứng thú 89

2.6.1 Sử dụng đúng lúc 89

2.6.2 Sử dụng phù hợp với từng đối tượng học sinh 90

2.6.3 Sử dụng với mức độ thích hợp 91

2.6.4 Khai thác khéo léo các yếu tố hứng thú của mỗi bài tập 91

2.6.5 Kết hợp với HTBT trong SGK, sách BT 91

2.6.6 Tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm 91

2.6.7 Phát huy tính chủ động, tích cực và sáng tạo của học sinh 92

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 94

3.1 M ục đích thực nghiệm 94

3.2 Đối tượng thực nghiệm 94

3.3 N ội dung thực nghiệm 94

3.4 Ti ến hành thực nghiệm 95

3.4.1 Chuẩn bị 95

3.4.2 Tiến hành hoạt động dạy học trên lớp 95

3.4.3 Tổ chức kiểm tra 95

3.4.4 Phân tích chất lượng học tập của HS 96

3.5 K ết quả thực nghiệm 98

3.5.1 Kết quả về mặt định lượng 98

3.5.2 Kết quả về mặt định tính 106

K ẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 111

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 114

PHỤ LỤC 117

DANH M ỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

1 BT: bài tập

2 BTHH: bài tập hóa học

3 ĐC: đối chứng

4 Dd: dung dịch

5 ĐHSP: Đại học Sư phạm

6 GV: giáo viên

7 HS: học sinh

8 HTBT: hệ thống bài tập

9 PPDH: phương pháp dạy học

10 PPNC: phương pháp nghiên cứu

11 PTHH: phương trình hóa học

12 PTPU: phương trình phản ứng

13 PƯ: phản ứng

14 SGK: sách giáo khoa

15 TCHH: tính chất hóa học

16 TCVL: tính chất vật lí

17 THPT: trung học phổ thông

18 TN: thực nghiệm

M Ở ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Như chúng ta đã biết, định hướng đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay là phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động và sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn, hình thành thế giới quan khoa học và tạo niềm say mê yêu thích môn học cho học sinh Mục đích của sự đổi mới đó

là nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học

Đối với bộ môn Hóa học, bài tập hóa học là nội dung giữ vai trò quan trọng và không

thể thiếu trong toàn bộ hoạt động dạy học của thầy và trò ở trường phổ thông Việc giải bài

tập hóa học giúp học sinh củng cố, trau dồi và phát triển thêm kiến thức hóa học của mình Bài tập hóa học cung cấp cho học sinh cả kiến thức, cả con đường giành lấy kiến thức và cả

niềm vui sướng khi phát hiện ra kiến thức Do vậy, bài tập hóa học vừa là mục đích, vừa là

nội dung, vừa là phương pháp dạy học hiệu nghiệm

Bài tập hóa học có rất nhiều dạng, đặc biệt là đối với hóa học hữu cơ Nếu không nắm

bắt được một cách hệ thống thì học sinh khó có thể thâu tóm được toàn bộ lượng kiến thức trong quá trình học tập Ở trường THPT, học sinh được học hóa hữu cơ trong học kì II lớp

11 Với sự mới lạ về nội dung, trong khi khối lượng kiến thức thì lại lớn, hơn nữa số dạng bài tập thì lại rất phong phú và đa dạng, mặt khác thời gian học trên lớp không đủ để giáo viên có thể truyền đạt và giảng giải cho các em tất cả các dạng bài tập đó Vì vậy,nếu không

có phương pháp học tập đúng đắn, học sinh sẽ cảm thấy rất khó khăn khi học môn Hóa học Trong thực tế dạy học ở trường phổ thông hiện nay, để kích thích thái độ học tập tích

cực và lòng say mê yêu thích Hóa học thì cần xây dựng một hệ thống bài tập đa dạng, gắn

với thực tiễn cuộc sống và gây hứng thú cho học sinh Tuy nhiên, vấn đề này vẫn chưa được nhiều giáo viên quan tâm và đầu tư đúng mức

Xuất phát từ những lí do trên, tôi quyết định chọn đề tài “XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP GÂY HỨNG THÚ NHẰM NÂNG CAO KẾT QUẢ HỌC TẬP PHẦN HÓA

HỮU CƠ LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng hệ thống bài tập gây hứng thú phần hóa hữu cơ lớp 11THPT nhằm nâng cao

kết quả dạy và học môn Hóa học

3 Nhi ệm vụ của đề tài

- Tìm hiểu tổng quan về hướng nghiên cứu của đề tài

- Tìm hiểu, hệ thống các kiến thức về cơ sở lý luận của đề tài

- Điều tra thực trạng việc sử dụng bài tập hóa học ở một số trường THPT

- Xây dựng hệ thống bài tập gây hứng thú phần hóa học hữu cơ lớp 11THPT

- Nghiên cứu các biện pháp để sử dụng hiệu quả các bài tập gây hứng thú

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các bài tập đã xây dựng và các biện pháp đề xuất

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Việc xây dựng hệ thống bài tập gây hứng thú nhằm nâng cao kết

quả học tập phần hóa học hữu cơ lớp 11 THPT

- Khách th ể nghiên cứu: Quá trình dạy học hoá học ở trường THPT

5 Ph ạm vi nghiên cứu

- Nội dung: phần hóa hữu cơ chương trình lớp 11 THPT

- Địa bàn nghiên cứu: một số trường THPT ở TPHCM, Khánh Hòa và Đồng Nai

- Thời gian nghiên cứu: từ tháng 10/2012 đến tháng 10/2013

6 Gi ả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được HTBT hóa học đa dạng, có chất lượng, đồng thời có phương pháp

sử dụng một cách hợp lí và khoa học thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạyhọc môn hóa

học hữu cơ ở trường THPT

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận

- Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài

- Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa, khái quát hóa

7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Trò chuyện, trao đổi ý kiến với giáo viên và học sinh

- Phỏng vấn một số giáo viên có kinh nghiệm giảng dạy lâu năm

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp chuyên gia

- Phương pháp thực nghiệm (thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm giá trị thực tiễn của các kết quả nghiên cứu và khả năng ứng dụng của những đề xuất)

7.3 Các phương pháp toán học

- Phương pháp phân tích số liệu

- Phương pháp thống kê toán học và một số phần mềm xử lí số liệu

8 Nh ững đóng góp mới của đề tài nghiên cứu

- Xây dựng hệ thống bài tập gây hứng thú phần hữu cơ lớp 11 THPT

- Đề xuất các phương pháp xây dựng hệ thống bài tập gây hứng thú

- Thiết kế quy trình xây dựng hệ thống bài tập gây hứng thú

- Đề xuất các biện pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng bài tập gây hứng thú

- Thiết kế một số bài giảng có sử dụng nhữngbài tập gây hứng thú nhằm nâng cao kết quả

học tập của học sinh

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 T ổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Các nghiên cứu về xây dựng hệ thống bài tập hóa học

Các lu ận văn thạc sĩ của trường ĐHSP Hồ Chí Minh:

− Vũ Thị Kim Oanh (2007), Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều

lựa chọn chương trình hóa học lớp 10 cơ bản

− Trần Thị Phương Thảo (2007), Xây dựng hệ thống bài tập trắc nghiệm khách quan về

hóa học có nội dung gắn với thực tiễn

− Nguyễn Thị Tòng (2007), Xây dựng hệ thống câu hỏi và bài toán hóa học có phương

pháp giải nhanh làm câu trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn hóa học 10- chương trình nâng cao

− Trần Thị Trà Hương (2008), Xây dựng hệ thống bài tập hóa vô cơ lớp 10 THPT nhằm

củng cố kiến thức và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh

− Lại Tố Trân (2008), Xây dựng hệ thống bài tập phát triển tư duy cho học sinh phần

hóa hữu cơ lớp 11 chương trình nâng cao

− Lê Thị Thùy Anh (2009), Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học nhằm nâng

cao chất lượng dạy học phần phi kim

− Phạm Thị Thu Hà (2009), Xây dựng hệ thống bài tập tự luận có phương pháp giải

nhanh dùng làm câu hỏi TN phần PK lớp 11

− Trương Thị Lâm Thảo (2009), Xây dựng hệ thống bài tập hóa học nhằm nâng cao

hiệu quả dạy học phần hiđrocacbon lớp 11 THPT

− Nguyễn Thị Ngọc An (2010), Xây dựng hệ thống bài tập hóa học hữu cơ lớp 11 THPT

dùng cho học sinh khá giỏi

− Phan Thị Ngọc Bích (2010), Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phần phi kim hóa

học THPT theo hướng dạy học tích cực

− Dương Thành Công (2010), Xây dựng hệ thống bài tập phát triển tư duy phần

hiđrocacbon lớp 11 THPT

− Trần Thị Thùy Dung (2011), Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập bồi dưỡng học

sinh giỏi phần kim loại lớp 12 THPT chuyên

− Lê Văn Hiến (2011), Xây dựng hệ thống bài tập hóa học về kinh tế, xã hội và môi

trường ở trường THPT

− Nguyễn Thị Thu Hiền (2011), Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập theo các mức độ

tư duy trong dạy học chương chương Anđehit – Xeton – Axit cacboxylic lớp 11 THPT

− Dương Yến Phi (2012), Hệ thống hóa lý thuyết và xây dựng hệ thống bài tập phần cơ

sở lý thuyết cấu tạo chất lớp 10 chuyên Hóa học

− Trần Thu Thảo (2012), Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trắc

nghiệm khách quan có phương pháp giải nhanh phần hợp chất hữu cơ có nhóm chức dùng để ôn thi ĐH, CĐ

− Vũ Thị Phương Thủy (2012), Xây dựng hệ thống bài tập phát triển tư duy cho học sinh

lớp 11 ban nâng cao ở trường THPT

− Đỗ Thị Thanh Trang (2012), Xây dựng hệ thống bài tập Hóa học có nội dung giáo dục

môi trường trong dạy học phần Hóa hữu cơ ở trường THPT

Các lu ận văn thạc sĩ của trường ĐH Giáo dục và ĐHSP Hà Nội

− Nguyễn Đức Hà (2010), Phát triển năng lực tư duy tích lũy, độc lập, sáng tạo của học

sinh qua hệ thống bài tập phần kim loại lớp 12 nâng cao THPT

− Đặng Thị Thanh Giang (2009), Nâng cao năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh

thông qua hệ thống bài tập hoá học có liên quan đến thực tiễn và môi trường phần hoá học vô cơ THPT

− Nguyễn Thị Phương Thu (2008), Xây dựng bài tập trắc nghiệm khách quan rèn kĩ

năng thực hành hoá học cho học sinh THPT

− Đỗ Trung Hậu (2008), Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập trắc nghiệm khách

quan dùng trong dạy học chương trình Hoá học lớp 12 (nâng cao) trường THPT

− Nguyễn Anh Tuấn (2008), Tuyển chọn và xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập trắc

nghiệm khách quan dùng trong dạy học Hoá học phần phi kim lớp 11 nâng cao – THPT

− Nguyễn Văn Mai (2012), Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học

ph ần kim loại dùng bồi dưỡng học sinh giỏi trung học phổ thông

− Phạm Văn Từ (2012), Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phần kiến

th ức cơ sở hóa học chung lớp 10 để bồi dưỡng học sinh giỏi

− Đặng Thị Thanh Bình (2006), Tuyển Chọn và xây dựng hệ thống bài tập hoá học bồi

dưỡng học sinh khá giỏi lớp 10 THPT (Ban nâng cao)

1.1.2 Các nghiên cứu về gây hứng thú học tập

` - Su-ki-na (1971), V ấn đề hứng thú nhận thức trong khoa học giáo dục, nhà xuất bản

Giáo dục Mockba (được tác giả Nguyễn Văn Diên, Đại học Sư phạm Hà Nội I biên dịch và

tổ tư liệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội I ấn hành năm 1975)

Trong tài liệu này, tác giả đã đề cập đến các vấn đề về vai trò quan trọng của hứng thú nhận

thức học tập, phương pháp nghiên cứu, biện pháp kích thích hứng thú học tập cho học sinh thông qua các hoạt động tổ chức dạy học các môn học Qua đó, chúng ta có thể hiểu thêm

và vận dụng những vấn đề này vào trong công tác giảng dạy cũng như nghiên cứu của mình Đây là tài liệu tham khảo vô cùng quí giá cho những ai đang tìm hiểu, nghiên cứu về hứng thú

`- L.X.Xô-Lô-Vây-Trích (1972), T ừ hứng thú đến tài năng, (biên dịch bởi Lê Khánh

Trường, do nhà xuất bản Phụ Nữ Hà Nội phát hành năm 1975)

- Nhìn chung, đây là quyển sách hay nói về hứng thú và tài năng Thông qua các câu chuyện

kể cụ thể, có thật trong cuộc sống chúng ta hiểu được mối liên hệ giữa hứng thú và tài năng

Nội dung sách đơn giản, dễ hiểu, cách dẫn chuyện sinh động Tuy nhiên, tác giả không đi vào trình bày cơ sở lý luận của hứng thú và tài năng mà chỉ giới thiệu những câu chuyện

thực tế; sách không có mục lục và đề mục rõ ràng làm cho người đọc khó theo dõi, nắm bắt

nội dung đang trình bày

`- Phạm Ngọc Thủy (2007), Những biện pháp gây hứng thú trong dạy học hóa học ở

trường phổ thông

1.1.3 Các nghiên cứu về bài tập gây hứng thú

Các lu ận văn thạc sĩ của trường ĐHSP Hồ Chí Minh:

− Lê Thị Kim Thoa (2008), Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập hoá học gắn với

thực tiễn dùng trong dạy học hóa học ở trường THPT

− Võ Thị Kiều Hương (2009), Xây dựng hệ thống bài tập có sử dụng hình vẽ, sơ đồ, biểu

bảng, đồ thị hóa 11 nâng cao

− Lương Công Thắng (2009), Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học có nhiều

cách giải để rèn luyện tư duy cho HS lớp 12 THPT

− Phạm Thị Thanh Hương (2010), Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập gây hứng thú

học tập nhằm nâng cao chất lượng dạy học phần hóa phi kim lớp 10 chương trình nâng cao