3 Từ những yêu cầu đó, chúng tôi cho rằng việc tiến hành nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện về mối quan hệ Việt Nam - Trung Quốc trong giai đoạn từ 1991 đến 2003 là một việc là
Trang 1B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
3
TRƯỜNG ĐẠI HỌC 3SƯ 3PH ẠM TP HỒ CHÍ MINH
3
3
1991 ĐẾN 2003
3
Trang 3M ỤC LỤC
7
M ỤC LỤC7 3
7
DẪN LUẬN7 5
7
1 Lí do ch ọn đề tài7 5
7
2 L ịch sử nghiên cứu vấn đề7 6
7
3 Gi ới hạn đề tài7 9
7
4 Phương pháp nghiên cứu7 10
7
5 B ố cục của luận văn7 10
7
CHƯƠNG 1: THỰC TRẠNG CỦA MỐI QUAN HỆ VIỆT NAM - TRUNG
QU ỐC TỪ 1979 ĐẾN 19917 11
7
1.1 S ự bế tắc của quá trình đàm phán trong giai đoạn 1979 - 1986 và nguồn gốc của
nó.7 11
7
1.2 T ừ đấu tranh khôi phục đàm phán đến nối lại quan hệ Việt - Trung (1986 - 1991)7
19
7
CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH KHÔI PHỤC VÀ CỦNG CỐ QUAN HỆ VIỆT NAM -TRUNG QU ỐC TRONG GIAI ĐOẠN 11/1991 ĐẾN 11/19947 27
7
2.1 Quan h ệ chính trị - ngoại giao và giải quyết các vấn đề tranh chấp7 27
7
2.1.1 Quá trình phục hồi quan hệ và hạn chế tranh chấp7 27
7
2.1.2 Tiếp tục giải quyết tranh chấp7 33
7
2.2 Khôi ph ục và củng cố quan hệ kinh tế7 38
7
2.2.1 Trong lĩnh vực thương mại7 38
7
2.2.2 Trong lĩnh vực hợp tác khoa học kĩ thuật và đầu tư7 45
7
2.3 Khôi ph ục quan hệ hợp tác văn hóa - giáo dục và du lịch7 48
7
2.3.1 Trong hoạt động hợp tác và giao lưu văn hóa - giáo dục7 48
7
2.3.2 Trong lĩnh vực quan hệ hợp tác du lịch7 49
7
CHƯƠNG 3: ĐẨY MẠNH GIẢI QUYẾT NHỮNG BẤT ĐỘNG VÀ TĂNG CƯỜNG HỢP TÁC TRONG GIAI ĐOẠN TỪ 11/1994 ĐẾN 02/19997 52
7
3.1 Thúc đẩy quan hệ chính trị - ngoại giao và tăng cường giải quyết những bất đồng.7
52
7
3.1.1 Những điều kiện thuận lợi mới7 52
7
3.1.2 Giải quyết bất đồng, thúc đẩy quan hệ chính trị - ngoại giao.7 53
7
3.2 Quan h ệ kinh tế bước sang giai đoạn phát triển7 61
7
3.2.1 Trong lĩnh vực thương mại7 62
7
3.2.2 Trong lĩnh vực hợp tác khoa học kĩ thuật và đầu tư7 65
7
3.3 Đẩy mạnh hợp tác trên lĩnh vực văn hóa - giáo dục và du lịch7 67
7
3.3.1 Trên lĩnh vực văn hóa - giáo dục7 67
Trang 43.3.2 Trên lĩnh vực hợp tác du lịch7 70
7
CHƯƠNG 4 : ĐỊNH HÌNH NỀN MÓNG CHO SỰ ỔN ĐỊNH VÀ PHÁT TRIỂN LÂU DÀI C ỦA QUAN HỆ VIỆT – TRUNG TỪ 02/1999 ĐẾN 20137 72
7
4.1 Quan h ệ chính trị - ngoại giao và giải quyết các vấn đề tranh chấp7 72
7
4.1.1 Thắt chặt quan hệ chính trị, ngoại giao và hoàn thành giải quyết vấn đề biên giới trên bộ và
vịnh Bắc Bộ7 72
7
4.1.2 Quan niệm mới về an ninh của Trung Quốc và việc giải quyết tranh chấp trên biển Đông
với Việt Nam7 79
7
4.2 Xu hướng phát triển ổn định, lâu dài của quan hệ kinh tế7 83
7
4.2.1 Trong lĩnh vực thương mại7 83
7
4.2.2 Trong lĩnh vực hợp tác khoa học kĩ thuật và đầu tư7 87
7
4.3 Quan h ệ hợp tác, giao lưu văn hóa - giáo dục và du lịch7 92
7
4.3.1 Trên lĩnh vực văn hóa - giáo dục7 92
7
4.3.2 Trên lĩnh vực hợp tác du lịch7 94
7
K ẾT LUẬN7 97
7
TÀI LIỆU THAM KHẢO7 105
7
PHỤ LỤC7 110
Trang 5D ẪN LUẬN
1 Lí do ch ọn đề tài
3
Trong lời tựa cuốn 3" Nghiên c ứu Trung Quốc hiện đại ", 3giáo sư Vũ Khiêu có viết:
" Trung Quốc luôn là đối tượng tìm hiểu tất yếu và thường xuyên của ông cha ta Từ bao đời nay, sự tồn vong của đất nước, sự thắng bại của nhân dân ta luôn gắn với việc chúng ta có hiểu
biết hay không hiểu biết về Trung Quốc "[69: 7]
3
Tính từ tháng 1 1 năm 1991 đến nay, Việt Nam đã trải qua hơn 12 năm chung sống hoa bình, hợp tác hữu nghị với Trung Quốc Việc tiếp tục duy trì mối quan hệ Việt Nam - Trung
Quốc đang phát triển theo chiều hướng tốt đẹp hiện nay nhằm tạo sự ổn định để xây dựng và phát triển đất nước là một nhiệm vụ chiến lược quan trọng của Đảng và Nhà nước Việt Nam
3
Để thực hiện nhiệm vụ đó, Đảng và Nhà nước Việt Nam cần có một đường lối đối ngoại thích hợp với Trung Quốc Muốn vậy, chúng ta phải có những hiểu biết sâu sắc về lịch sử, văn hóa và đặc biệt là chính sách đối ngoại mang tính truyền thống của nước này đối với Việt Nam trong lịch sử và hiện tại Trong cuốn " Thế giới trong hai thập niên đầu thế kỉ XXI ", GS Nguyễn Huy Quý cũng đã viết rằng, Việt Nam cần phải " thấu hiểu đối tác Trung Quốc để xác định chính sách đúng trong quan hệ giao lưu, hợp tác và cạnh tranh kinh tế với Trung Quốc, khai thác tiềm năng bổ sung lẫn nhau, hạn chế mặt tiêu cực trong cạnh tranh "[32: 237]
3
Từ những yêu cầu đó, chúng tôi cho rằng việc tiến hành nghiên cứu một cách có hệ
thống và toàn diện về mối quan hệ Việt Nam - Trung Quốc trong giai đoạn từ 1991 đến 2003
là một việc làm cần thiết và có ý nghĩa sâu sắc Thông qua nghiên cứu, chúng ta có thể rút ra được những bài học kinh nghiệm trong quá trình quan hệ với Trung Quốc, thấy được thực chất
của mối quan hệ Việt Nam - Trung Quốc hiện nay Những kết quả nghiên cứu trên có thể là
những căn cứ để Đảng và Nhà nước Việt Nam tham khảo khi hoạch định đường lối chính sách xây dựng và phát triển quan hệ với Trung Quốc
3
Xuất phát từ những nhiệm vụ trên, chúng tôi thấy vấn đề " Quan hệ Việt Nam - Trung
Quốc từ 1991 đến 2003 " là một đề tài có ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn đối với công
cuộc xây dựng và phát triển đất nước hiện nay Việc nghiên cứu đề tài này còn nhằm rút ra
những bài học kinh nghiệm sâu sắc về mối quan hệ Việt Nam - Trung Quốc, góp phần làm cơ
sở cho việc hoạch định chính sách đối ngoại nói chung và chính sách quan hệ với Trung Quốc nói riêng và phục vụ cho công tác nghiên cứu, giảng dạy sau này Hơn thế nữa, những phương
Trang 6thức ứng xử của dân tộc Việt Nam trong quá trình quan hệ với Trung Quốc còn là những bài
học bổ ích trong cuộc sống giao tiếp hàng ngày
3
Với ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn đó, chúng tôi thấy rằng, vấn đề " Quan hệ Việt Nam - Trung Quốc từ 1991 đến 2003 " là một đề tài đầy lí thú và chắc chắn sẽ đem lại nhiều
kết quả hữu ích Do đó, chúng tôi đã mạnh dạn chọn vấn đề này làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp cao học của mình
2 L ịch sử nghiên cứu vấn đề
3
Trong vòng 5 năm trở lại đây, vấn đề quan hệ Việt Nam - Trung Quốc từ sau khi bình thường hóa (1991) đến nay được nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam và Trung Quốc quan tâm nghiên cứu Trong số những công trình nghiên cứu đã được công bố tại Việt Nam, chúng tôi xin được điểm qua một số công trình tiêu biểu:
3
Năm 1988, Nhà xuất bản Công An Nhân Dân đã xuất bản công trình 3" Năm mươi năm
là tác giả đã dành 27 trang để tái hiện và phân tích tiến trình đàm phán và đi đến bình thường hóa quan hệ Việt - Trung từ năm 1975 đếnnăm 1995 Trong đó, tác giả đã làm nổi bật lên một
vấn đề là Việt Nam luôn chủ động thúc đẩy tiến trình đàm phán để nhanh chóng đi đến bình thường hóa quan hệ Trong khi đó, Trung Quốc thì ngược lại luôn tìm lí do để từ chối hoặc kéo dài quá trình đàm phán Tại sao Trung Quốc lại làm như vậy? Và phải chăng việc đi đến bình thường hóa quan hệ Việt - Trung năm 1991 là kết quả của " sự cố gắng không mệt mỏi
của lãnh đạo cấp cao nhất của hai Đảng hai Nhà nước "[65: 128] như một số nhà nghiên cứu quan niệm?
3
Năm 2000, trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 3 có bài 3"M ấy suy nghĩ về quan hệ
Sâm Bài viết đã trình bày những suy nghĩ của tác giả từ thực tế của mối quan hệ Việt Nam - Trung Quốc từ 1950 đến 2000 Trong đó, có một nhận định rất đáng chú ý: " như nhiều học
giả nhận xét và tôi cũng đồng ý như vậy, rõ ràng quan hệ kinh tế giữa hai nước hiện chưa tương xứng với quan hệ chính trị và tiềm năng kinh tế của hai nước " [33: 19] Nhận định trên
đã đặt ra hàng loạt các vấn đề: Tại sao lại có sự không tương xứng đó? Rồi thì, tại sao từ 1991 đến nay quan hệ chính trị ngoại giao giữa hai nước lại phát triển nhanh chóng, trong khi đó quan hệ kinh tế thì lại phát triển chưa tương xứng? Và liệu trong tương lai, mối quan hệ kinh
tế có phát triển tương xứng với những thuận lợi từ mối quan hệ chính tri ngoại giao giữa hai
Trang 7nước hay không? Đó là những vấn đề hết sức thú vị đối với những ai đang tìm hiểu về mối quan hệ Việt - Trung
3
Cũng trong năm 2000, tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn - Đại học
Quốc gia Tp Hồ Chí Minh, Học viên cao học Nguyễn Văn Thành đã bảo vệ thành công luận văn tốt nghiệp đề tài 3" Ti ến trình lịch sử của mối quan hệ Việt Nam - Trung Quốc từ 1975 đến
Nam - Trung Quốc trải dài từ trước công nguyên cho đến năm 1999 Trong đó có 55 trang viết
về tiến trình của quan hệ Việt - Trung từ 1991 đến 1999 ưu điểm của công trình này là đã khôi
phục lại những nét cơ bản nhất của toàn bộ tiến trình lịch sử quan hệ Việt Nam - Trung Quốc, trong đó có chú trọng đến giai đoạn 1991 - 1999 Tuy nhiên, công trình còn nặng về trình bày
sự kiện hơn là phân tích cấu trúc chiều sâu của các sự kiện và chưa làm nổi bật được sự vận động nội tại cũng như những tác động của một số nhân tố khách quan đối với sự phát triển của
mối quan hệ Việt - Trung
3
Năm 2001, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội đã xuất bản cuốn 3" Buôn bán qua biên gi ới
đã khảo cứu và phân tích khá sâu sắc về một lĩnh vực cụ thể trong quan hệ Việt - Trung Đó là tình hình buôn bán qua biên giới Việt Nam - Trung Quốc trong lịch sử, đặc biệt là giai đoạn
1991 - 2000 Qua đó, tác giả đã rút ra những quy luật của hoạt động buôn bán qua biên giới
Việt - Trung và những đóng góp cũng như hạn chế, tác động của nó đối với quan hệ Việt - Trung trong lịch sử, hiện tại và trong tương lai
3
Cũng trong năm 2001, tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh, Học viên cao học Nguyễn Văn Hưng đã hoàn thành luận văn tốt nghiệp
đề tài: 3" Quan h ệ kinh tế Việt - Trung (1991 -2000) " 3Đây là một công trình nghiên cứu khá công phu riêng về lĩnh vực quan hệ kinh tế Việt - Trung từ trước công nguyên đến năm 2000 Trong đó, tác giả đã dành riêng chương 2 để phân tích về quan hệ thương mại và hợp tác đầu
tư giữa Việt Nam và Trung Quốc từ năm 1991 đến năm 2000 Qua đó, tác giả đã bước đầu rút
ra một số đặc điểm mang tính quy luật, những khó khăn, thuận lợi trong quan hệ kinh tế giữa
hai nước Tuy nhiên, những gì đạt được của luận văn này cũng chỉ dừng lại ở phạm vi của mối quan hệ kinh tế - một bộ phận trong chỉnh thể quan hệ Việt - Trung mà thôi
3
Năm 2002, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội đã xuất bản liên tiếp hai công trình nghiên
cứu về quan hệ Việt Nam - Trung Quốc:
Trang 8biên Đây là một công trình được biên soạn công phu và nghiêm túc theo lối biên niên sự kiện
với thứ tự thời gian từ năm 1991 đến năm 2000 Theo các tác giả thì công trình này đã thể hiện được " diện mạo tổng thể sự phát triển liên tục theo chiều hướng đi lên thân thiện và tốt đẹp
của mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc trong 310 3năm qua (1991 - 2000) "[16: 12] Nhưng các tác giả cũng chỉ dừng lại ở việc lựa chọn những sự kiện đơn thuần được sắp xếp theo thứ tự thời gian mà thôi Việc phân tích, đánh giá và tìm ra những quy luật là hoàn toàn thiếu vắng trong những loại công trình biên niên sử như thế này
3
Sau đó là kỉ yếu Hội thảo khoa học 3" Quan h ệ Việt Nam - Trung Quốc nhìn lại 10 năm và
Quốc gia tổ chức gồm 39 bài tham luận của nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam và Trung Quốc Các tham luận tập trung phân tích và chứng minh cho sự phát triển của mối quan hệ Việt Nam
- Trung Quốc từ năm 1991 đến 2000, đồng thời đưa ra những dự đoán về một triển vọng tốt đẹp cũng như một số thách thức của mối quan hệ này trong tương lai Đặc biệt trong cuốn kỉ
yếu hội thảo này, lần đầu tiên có hai tham luận đề cập đến vấn đề phân chia giai đoạn phát triển của mối quan hệ Việt Nam - Trung Quốc từ 1991 đến 2000 :
3
Thứ nhất là cách phân chia của GS Quách Minh (Trung Quốc) Dựa vào tiến trình phát triển của mối quan hệ chính trị - ngoại giao, tác giả này cũng chia thành 3 giai đoạn phát triển: Giai đoạn 1: Cuối 1991 - 7/1995 Giai đoạn 2: 7/1995 – 02/1999 Giai đoạn 3: 02/1999 - nay (2000)
3
Thứ hai là cách phân chia của tác giả Nguyễn Phương Hoa (Việt Nam) Xuất phát từ sự
biến đổi của tình hình quốc tế và sự phát triển của mối quan hệ Việt - Trung, tác giả này cũng chia thành 3 giai đoạn: Giai đoạn 1: 1991 - 1993 Giai đoạn 2: 1994 - 1998 Giai đoạn 3: 1999
- nay (2000)
3
Một vấn đề đáng chú ý khác trong hội thảo này đó là sự chưa thống nhất trong một số
nhận định, đánh giá về mối quan hệ Việt - Trung của một số nhà nghiên cứu Chẳn hạn như, trong tham luận 3" Nhìn 4l ại 104năm bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Trung Quốc ", 3tác giả Hoàng Ngọc Bảo cho rằng, những nhân tố quan trọng trong việc tiến tới bình thường hóa và phát triển mối quan hệ láng giềng hữu nghị, ổn định lâu dài đó là tính tương đồng văn hóa, cùng thể chế chính trị và vị trí địa lí " núi liền núi, sông liền sông, có chung biên giới, lãnh hải
" của hai nước [Xem thêm:65: 117 - 126] Nhưng, cũng nhận định về vấn đề này, GS.Quách
Trang 9Minh lại cho rằng " hiện nay nhân tố chủ yếu trong quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc không phải là hình thái ý thức mà là lợi ích quốc gia và lợi ích dân tộc "[65: 45] Và trong thực
tế, bên cạnh những tác động tích cực của các nhân tố mà tác giả Hoàng Ngọc Bảo đưa ra, mối quan hệ Việt - Trung cũng đã và đang phải đối mặt với những thách thức trực tiếp từ chính
những nhân tố đó Theo chúng tôi, đây là một vấn đề cần phải tiếp tục làm sáng tỏ thêm
3
Năm 2002, Nhà xuất bản Chính Trị Quốc Gia đã xuất bản công trình 3" Th ế giới trong hai
dành riêng một chương để phân tích và dự báo về những thay đổi trong chiến lược đối ngoại
của Trung Quốc, từ đó đưa ra dự báo rằng " Quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa Việt Nam và Trung Quốc vẫn gắn bó và phát triển cho tới năm 2020, vấn đề tranh chấp lãnh thổ, lãnh hải
vẫn chưa thể giải quyết triệt để "[32: 238]
3
Qua một vài nét mang tính tổng quan như trên cho thấy, vấn đề " Quan hệ Việt Nam - Trung Quốc từ khi bình thường hóa đến nay " là một vấn đề hết sức rộng lớn và phức tạp cần được tiếp tục nghiên cứu
3
Hiện tại, phần lớn các công trình nghiên cứu về quan hệ Việt - Trung từ sau khi bình thường hóa đến nay cũng chỉ dừng lại ở thời điểm năm 2000 Trong khi ba năm qua, mối quan
hệ này có nhiều diễn biến mới vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ Mặt khác, từ lịch sử nghiên
cứu vấn đề cho thấy, việc nghiên cứu mối quan hệ Việt - Trung từ 1991 đến 2003 như một
chỉnh thể vận động là một hướng đi mới cần được tiếp tục khai phá
3 Gi ới hạn đề tài
3
Trên cơ sở kế thừa những thành tựu của các nhà nghiên cứu đi trước, trong đề tài này, chúng tôi sẽ cố gắng nghiên cứu tổng thể mối quan hệ Việt Nam -Trung Quốc trong sự vận động nội tại của nó dưới tác động của tình hình thế giới và khu vực Trong đó, các vấn đề như quan hệ chính trị - ngoại giao và giải quyết các vấn đề tranh chấp, quan hệ kinh tế và mối liên
hệ giữa các lĩnh vực này được đặc biệt chú trọng
3
Không gian nghiên cứu của vấn đề chỉ dừng lại ở phạm vi quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc (không bao gồm Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao) Thời gian được giới hạn trong giai đoạn 1991 - 2003 Tuy nhiên, để đảm bảo tính hệ thống, chúng tôi dành chương 1 để tìm hiểu về thực trạng của quan hệ Việt Nam - Trung Quốc từ 1979 đến 1991
Trang 10Bên cạnh đó, chúng tôi chú ý đến việc phân tích, so sánh để góp phần tìm lời giải đáp cho các vấn đề tồn tại được nêu trong phần lịch sử nghiên cứu vấn đề, đồng thời làm nổi lên chính sách đối ngoại của cả hai phía , từ đó thử phân tích để tìm ra những thách thức và triển
vọng của mối quan hệ Việt - Trung trong tương lai
4 Phương pháp nghiên cứu
3
Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã vận dụng phương pháp lịch sử để tái hiện lại
bức tranh sinh động của mối quan hệ Việt Nam - Trung Quốc trong 12 năm qua (1991 - 2003) Đồng thời với quá trình đó, chúng tôi kết hợp sử dụng phương pháp lôgic để lí giải một số vấn
đề mang tính phức tạp trong quan hệ giữa hai nước, phát hiện ra bản chất và những đặc điểm mang tính quy luật đang ẩn mình trong vô vàn sự kiện phức tạp của quan hệ Việt Nam - Trung
Quốc giai đoạn này
3
Ngoài ra, chúng tôi còn vận dụng phương pháp liên ngành, thống kê để xử lí các số liệu,
sử dụng phương pháp trao đổi, thảo luận để tranh thủ những ý kiến mang tính phản biện cho
những nhận định, đánh giá của mình, nhằm làm giảm bớt tính chủ quan trong quá trình nghiên cứu
5 B ố cục của luận văn
3
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn
gồm 116 trang được chia làm 4 chương:
5
5
đoạn 11/1991 đến 11/1994
5
giai đoạn 11/1994 đến 02/1999
5
Trung từ 02/1999 đến 2003