Vận dụng lý thuyết tình huống trong dạy học hóa học ở trường trung học phổ thông

HỒ CHÍ MINH Phạm Vũ Nhật Uyên VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC Thành phố Hồ Chí Minh – 2012... HỒ CHÍ M

Trang 1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Phạm Vũ Nhật Uyên

VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH HUỐNG

TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012

Trang 2

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Phạm Vũ Nhật Uyên

VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH HUỐNG

TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành : Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Hoá học

Mã số : 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS TRỊNH VĂN BIỀU

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất đến Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm TPHCM, Phòng Sau đại học đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để khóa học được hoàn thành tốt đẹp

Cùng với các học viên lớp Cao học Lý luận và phương pháp dạy học Hóa học, chân thành cảm ơn quý thầy cô giảng viên đã tận tình giảng dạy, mở rộng

và làm sâu sắc kiến thức chuyên môn, đã chuyển những hiểu biết hiện đại của nhân loại về Giáo dục học Hóa học đến cho chúng tôi

Đặc biệt, xin gửi lời tri ân đến PGS.TS Trịnh Văn Biều Cảm ơn thầy đã quan tâm động viên, khuyến khích giúp tôi vượt qua những khó khăn trong quá trình học tập Cảm ơn thầy đã không quản ngại thời gian và công sức, đã hướng dẫn tận tình, cho tôi những lời khuyên bổ ích và vạch ra những định hướng sáng suốt giúp tôi hoàn thành tốt luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu và các thầy cô trường các THPT Tây Ninh, Lê Quý Đôn, Lê Hồng Phong – Tây Ninh, Dầu Giây – Đồng Nai, Lạc Long Quân – Bến Tre, chuyên Lê Hồng Phong và Lê Quý Đôn – Tp HCM đã có nhiều giúp đỡ trong quá trình thực nghiệm sư phạm đề tài

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè thân thuộc đã luôn là chỗ dựa tinh thần vững chắc, giúp tôi thực hiện tốt luận văn này

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012 Tác giả

Trang 4

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục các hình

MỞ ĐẦU 1

C hương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 5

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 5

1.1.1 Lịch sử nghiên cứu tình huống trên thế giới 5

1.1.2 Lịch sử nghiên cứu tình huống ở Việt Nam 8

1.2 Đổi mới phương pháp dạy và học ở trường THPT 12

1.2.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học 12

1.2.2 Những nét đặc trưng của đổi mới phương pháp dạy học 12

1.2.3 Quan điểm đổi mới dạy học hóa học ở trường THPT 13

1.2.4 Giáo dục kĩ thuật tổng hợp 13

1.3 Lý thuyết tình huống 14

1.4 Phương pháp dạy học tình huống 17

1.4.1 Các khái niệm 17

1.4.2 Cấu trúc của tình huống dạy học 18

1.4.3 Phân loại tình huống dạy học 20

1.4.4 Tác dụng của dạy học tình huống 22

1.4.5 Những khó khăn khi dạy học tình huống 23

1.5 Thực trạng sử dụng LTTH trong dạy học hóa học ở trường THPT 25

1.5.1 Mục đích điều tra 25

1.5.2 Đối tượng và phương pháp điều tra 25

1.5.3 Nội dung điều tra 26

1.5.4 Kết quả điều tra 27

Trang 5

T óm tắt chương 1 31

C hương 2 : VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯỜNG THPT 32

2.1 Cơ sở khoa học của việc thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học 32

2.1.1 Nguồn thông tin, dữ liệu để xây dựng tình huống 32

2.1.2 Một số nguyên tắc khi thiết kế tình huống 33

2.1.3 Qui trình dạy học môn Hóa học bằng phương pháp dạy học tình huống 34

2.2 Đề xuất một số dạng tình huống dạy học 39

2.3 Thiết kế các tình huống dạy học theo một số dạng đã đề xuất 39

2.3.1 Tình huống liên quan đến đời sống sinh hoạt thường ngày 42

2.3.2 Tình huống liên quan đến học tập, nghiên cứu, tiến hành thí nghiệm 53

2.3.3 Tình huống liên quan đến an toàn lao động và sức khỏe cộng đồng 64

2.3.4 Tình huống liên quan đến khoa học ứng dụng và sản xuất 75

2.3.5 Tình huống liên quan đến các hiện tượng tự nhiên 85

2.3.6 Tình huống liên quan đến phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường 88

2.4 Một số biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng tình huống trong dạy học hóa học ở trường THPT 91

2.4.1 Lựa chọn, xây dựng một hệ thống tình huống có tính khoa học, thiết thực, hấp dẫn 91

2.4.2 Chuẩn bị tốt các câu hỏi dẫn dắt gợi mở 92

2.4.3 Khai thác tính “vấn đề” của tình huống một cách khéo léo 93

2.4.4 Phát huy tối đa tính tích cực, sáng tạo của người học, tạo điều kiện cho người học hoạt động 94

2.4.5 Khéo léo dẫn dắt điều khiển, sử dụng thời gian hợp lý 94

2.4.6 Nâng cao năng lực sư phạm của người dạy 95

2.4.7 Khai thác có hiệu quả các thủ pháp về tâm lý 96

2.4.8 Phát huy tối đa hiệu quả của các phương tiện dạy học 96

2.5 Thiết kế một số bài giảng có sử dụng tình huống 97

Trang 6

2.5.1 Giáo án bài 1 – Lớp 11: SỰ ĐIỆN LI 97

2.5.2 Giáo án bài 2 – Lớp 12: LIPIT 101

Tóm tắt chương 2 105

C hương 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 106

3.1 Mục đích thực nghiệm 106

3.1.1 Tính khả thi 106

3.1.2 Tính hiệu quả 106

3.2 Đối tượng thực nghiệm 106

3.3 Nội dung thực nghiệm 108

3.4 Tiến hành thực nghiệm 108

3.5 Kết quả thực nghiệm 111

3.5.1 Kết quả thực nghiệm về mặt định lượng 111

3.5.2 Kết quả về mặt định tính 123

T óm tắt chương 3 128

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 130

TÀI LIỆU THAM KHẢO 135

Trang 7

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CD : compact disc đĩa quang được sử dụng để lưu trữ dữ liệu số

ĐC : đối chứng

ĐHQG : Đại học Quốc gia ĐHSP : Đại học Sư phạm

G : giỏi

GS : giáo sư

GV : giáo viên

HS : học sinh

Kh : khá LTTH : lý thuyết tình huống Nxb : nhà xuất bản

PGS : phó giáo sư PPDH : phương pháp dạy học PPTH : phương pháp tình huống SGK : sách giáo khoa

STT : số thứ tự

TB : trung bình TCN : trước công nguyên THPT : trung học phổ thông

TN : thực nghiệm

TS : tiến sĩ

Trang 8

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Số GV tham gia điều tra thực trạng 26

Bảng 1.2 Mức độ cần thiết của việc sử dụng tình huống trong dạy và học 27

Bảng 1.3 Mức độ sử dụng tình huống trong dạy và học 27

Bảng 1.4 Những khó khăn khi sử dụng tình huống trong giảng dạy 28

Bảng 1.5 Ý kiến của GV về tính hiệu quả của các biện pháp đề xuất 30

Bảng 2.1 Danh mục các tình huống 40

Bảng 3.1 Các lớp thực nghiệm và đối chứng 107

Bảng 3.2 Bảng điểm bài kiểm tra lần 1 – khối 11 111

Bảng 3.3 Tần số, tần suất, tần suất lũy tích và % số HS đạt điểm xi bài kiểm tra lần 1 – khối 11 111

Bảng 3.4 Các tham số thống kê của bài kiểm tra lần 1 – khối 11 112

Bảng 3.5 Kết quả kiểm tra lần 2 – khối 11 113

Bảng 3.8 Kết quả tổng hợp 2 bài kiểm tra – khối 11 115

Bảng 3.9 Tần số, tần suất, tần suất lũy tích và % số HS đạt điểm xi tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 11 115

Bảng 3.10 Các tham số thống kê của hai bài kiểm tra – khối 11 116

Trang 9

Bảng 3.17 Bảng điểm tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 12 121

Bảng 3.18 Tần số, tần suất, tần suất lũy tích và % số HS đạt điểm xitổng hợp hai bài kiểm tra – khối 12 121

Bảng 3.19 Các tham số thống kê của tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 12 122

Bảng 3.20 Nhận xét của giáo viên về tình huống đã thiết kế 124

Bảng 3.21 Nhận xét của học sinh về tình huống đã thiết kế 126

Trang 10

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Yêu cầu đối với thầy và trò trong dạy học 19

Hình 2.1 Công viên nước 42

Hình 2.2 Trứng luộc 44

Hình 2.3 Bánh nướng 45

Hình 2.4 Viên nén canxi sủi bọt trong nước 46

Hình 2.5 Lòng đỏ trứng vịt muối luôn bóng dầu 47

Hình 2.6 Xà phòng không thể tạo bọt trong nước 48

Hình 2.7 Xoong nhôm 50

Hình 2.8 CSGT đang thử nồng độ cồn của lái xe 51

Hình 2.9 Máy phân tích nồng độ cồn 51

Hình 2.10 Dấu vân tay được tìm thấy bằng thí nghiệm với iot 53

Hình 2.11 Nhiệt kế thủy ngân bị vỡ 54

Hình 2.12 Bắp cải tím 55

Hình 2.13 Tinh thể muối amoni clorua 57

Hình 2.14 Que diêm đang cháy 58

Hình 2.15 Phenol rắn 60

Hình 2.16 Dung dịch iot 61

Hình 2.17 Anilin 62

Hình 2.18 Trứng gà bị đập vỡ 63

Hình 2.19 Trứng gà ngâm trong giấm 64

Hình 2.20 Máy photocopy 65

Hình 2.21 Vận chuyển axit sunfuric 66

Hình 2.22 Tường mới xây 68

Hình 2.23 Thực phẩm giàu vitamin A 69

Hình 2 24 Rửa tay thế nào là an toàn? 70

Hình 2.25 Dầu ăn chiên nhiều lần 72

Hình 2.26 Thuốc lá 73

Hình 2.27 Lạp xưởng luôn có màu hồng đỏ 74

Trang 11

Hình 2.28 Vật liệu nano 76

Hình 2.29 Đất hiếm 77

Hình 2.30 Mỏ đất hiếm tại Giang Tây – Trung Quốc 77

Hình 2.31 Kính đổi màu 79

Hình 2.32 Sấm sét 80

Hình 2.33 Bút chì 81

Hình 2.34 Gương soi 83

Hình 2.35 Cửa đập Trị An 84

Hình 2.36 Hồ nước đóng băng 85

Hình 2.37 Nghĩa trang 86

Hình 2.38 Liệu có còn bầu không khí trong lành? 88

Hình 2.39 Trồng cây gây rừng 89

Hình 2.40 Chích cá bằng điện 89

Hình 3.1 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra lần 1– khối 11 112

Hình 3.2 Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 1 – khối 11 112

Hình 3.3 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra lần 2 – khối 11 114

Hình 3.5 Đồ thị đường lũy tích tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 11 116

Hình 3.6 Biểu đồ kết quả học tập tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 11 116

Hình 3.11 Đồ thị đường lũy tích tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 12 122

Hình 3.12 Biểu đồ kết quả học tập tổng hợp hai bài kiểm tra – khối 12 122

Trang 12

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà mọi thành tựu khoa học và công nghệ đều xuất hiện một cách hết sức mau lẹ và cũng được đổi mới một cách cực kỳ nhanh chóng Khoa học công nghệ đã làm đảo lộn nhiều quan niệm truyền thống,

nó làm cho sản xuất xã hội tăng lên vài trăm lần so với vài thập niên gần đây Trong bối cảnh này, nhân tố quyết định cho mọi thành công chính là nguồn lực con người Con người trong thời đại mới phải năng động, sáng tạo, tích cực chiếm lĩnh tri thức,

có khả năng hội nhập và hợp tác… Do đó, việc đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục đã và đang là vấn đề thách thức của toàn cầu hiện nay

Chiến lược phát triển giáo dục 2001-2010 (Ban hành kèm theo quyết định số 201/2001/QĐ-TTg ngày 28 tháng 12 năm 2001 của Thủ tướng Chính phủ), mục 5.2 nêu rõ “Đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục Chuyển từ truyền thụ tri thức thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức; dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách có hệ thống và có tư duy phân tích, tổng hợp; phát triển năng lực của mỗi cá nhân; tăng cường tính chủ động, tính tự chủ của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập,…”

Nói một cách khác, “Giáo dục không nhằm mục tiêu nhồi nhét kiến thức mà là

thắp sáng niềm tin”- W B Yeats Tinh thần này được thể hiện rõ ở điều 24.2 Luật

Giáo dục 2005: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự

giác, chủ động của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh.”

“Giáo dục là việc chuẩn bị cho người học vào việc giải quyết các tình huống của cuộc sống” (S.B Robinsohl 1967) Con người bắt đầu suy nghĩ khi họ thấy

xuất hiện nhu cầu hiểu biết một cái gì đó Tư duy luôn luôn bắt đầu từ một vấn đề hoặc một câu hỏi, từ sự ngạc nhiên hay nỗi băn khoăn, thắc mắc Sự lôi cuốn cá

Trang 13

nhân vào quá trình tư duy được xác định bởi tình huống thực tiễn xảy ra xung quanh

họ Vì vậy, dạy học bằng tình huống là một trong những phương pháp dạy học tích cực góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, được xem như khâu đột phá căn bản trong xu hướng đầu tư chiều sâu cho yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Đây là phương pháp dạy học hữu hiệu nhằm mang lại niềm vui, hứng thú, thắp lên ngọn lửa say mê, tìm tòi chiếm lĩnh tri thức; phát triển tư duy, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề; từ đó hình thành ở học sinh nhân cách của người lao động mới, tự chủ, sáng tạo, có khả năng giải quyết tốt các tình huống do cuộc sống đặt ra

Đặc trưng của môn hóa học là vừa lý thuyết, vừa thực nghiệm, vì thế đòi hỏi ở học sinh rất nhiều về năng lực tư duy, phân tích, phán đoán và khả năng tìm tòi, sáng tạo để nắm vững kiến thức Do vậy, việc sử dụng tình huống trong dạy học hóa học sẽ giúp học sinh tiếp nhận kiến thức một cách chủ động, tích cực hơn, vận dụng được kiến thức sách vở vào thực tiễn đời sống, sản xuất, giải thích các hiện tượng xảy ra trong tự nhiên và càng có thêm niềm tin vào khoa học, thêm yêu thích bộ môn hóa học

Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài: “VẬN DỤNG LÝ THUYẾT TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”

2 Mục đích nghiên cứu

Vận dụng lý thuyết tình huống để thiết kế và sử dụng các tình huống nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học môn hóa học ở trường THPT

3 Nhiệm vụ của đề tài

- Tìm hiểu tổng quan về hướng nghiên cứu của đề tài

- Tìm hiểu, hệ thống các kiến thức về cơ sở lý luận của đề tài

- Điều tra thực trạng sử dụng lý thuyết tình huống trong dạy học hóa học ở trường THPT

- Nghiên cứu các nguyên tắc thiết kế và qui trình dạy học môn hóa học bằng

Trang 14

phương pháp tình huống

- Nghiên cứu và thiết kế các tình huống trong dạy học (theo một số dạng đề xuất)

- Thiết kế một số bài giảng có sử dụng tình huống

- Nghiên cứu các biện pháp để sử dụng tình huống có hiệu quả

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các tình huống

đã thiết kế và các biện pháp đề xuất

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

học ở khối 10, 11 và 12

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn hóa học ở trường THPT

5 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung: kiến thức môn hóa học khối 10, 11, 12

- Địa bàn nghiên cứu: một số trường THPT ở tỉnh Tây Ninh, Bến Tre, Đồng Nai

và Tp HCM

- Thời gian nghiên cứu: từ tháng 10/2011 đến 8/2012

6 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế và sử dụng các tình huống có tính khoa học và phù hợp thực tế thì

sẽ góp phần nâng cao hiệu quả việc dạy và học ở các trường THPT

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận

- Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài

- Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa, khái quát hóa

7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Thăm lớp, dự giờ, trò chuyện, trao đổi ý kiến với giáo viên và học sinh

- Phỏng vấn một số giáo viên có kinh nghiệm giảng dạy lâu năm

- Điều tra bằng phiếu hỏi

Định dạng
Số trang	20
Dung lượng	293,41 KB