Kiểu truyện người lấy vật trong truyện cổ tích việt nam

Nghiên cứu về kiểu truyện người lấy vật trong kho tàng truyện cổ tích các dân tộc cũng là một cách đưa ta về với cội nguồn dân tộc.. Từ những lý do nêu trên chúng tôi chọn Kiểu truyện ng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cao

KIỂU TRUYỆN NGƯỜI LẤY VẬT TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2013

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cao

KIỂU TRUYỆN NGƯỜI LẤY VẬT

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

Thành phố Hồ Chí Minh – 2013

L ỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn này, người viết đã nhận được sự hướng dẫn tận tình và sự động viên, giúp đỡ của TS Nguyễn Thị Ngọc Điệp Tôi xin kính gởi lời tri ân chân thành đến cô!

Xin gởi lời cảm ơn đến Ban Giám Hiệu trường ĐHSP, các Thầy cô giáo khoa Ngữ văn, các Thầy cô phòng Sau đại học, Thư viện trường đã luôn tạo điều kiện cho Tôi học tập, tra cứu, tham khảo tài liệu phục vụ cho quá trình nghiên cứu

Kính gửi lời cảm ơn đến những người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ để Tôi hoàn thành quá trình học tập và nghiên cứu đề tài này!

Xin chân thành cảm ơn!

Thành phố Hồ Chí Minh, Ngày 17 tháng 11

năm 2012

Người viết

Nguyễn Thị Cao

M ỤC LỤC

L ỜI CẢM ƠN 3

MỤC LỤC 4

A PHẦN MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 18

5 Phương pháp nghiên cứu 18

6 Cấu trúc của luận văn 19

Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ VÀ KIỂU TRUYỆN NGƯỜI LẤY VẬT 21

1.1 Khái quát về truyện cổ tích thần kỳ 21

1.1.1 Khái niệm truyện cổ tích thần kỳ 21

1.1.2 Đặc trưng của truyện cổ tích thần kỳ 23

1.1.3 Giới thiệu về kho tàng truyện cổ tích thần kỳ các dân tộc Việt Nam 27 1.2 Khái quát về kiểu truyện người lấy vật 28

1.2.1 Khái niệm về kiểu truyện người lấy vật 28

1.2.2 Cơ sở hình thành kiểu truyện người lấy vật 31

1.2.3 Giới thiệu chung về kiểu truyện người lấy vật 33

Chương 2: KHẢO SÁT NHỮNG MÔ-TÍP CHỦ YẾU TRONG KIỂU TRUYỆN NGƯỜI LẤY VẬT 39

2.1 Khái niệm về mô-típ và giới thiệu chung về các mô-típ trong kiểu truyện người lấy vật 39

2.1.1 Khái niệm về mô-típ 39

2.1.2 Giới thiệu chung về các mô-típ trong kiểu truyện người lấy vật 40

2.2 Phân tích các mô- típ chủ yếu 43

2.2.1 Mô-típ sự ra đời thần kỳ 43

2.2.2 Mô-típ người đội lốt vật 50

2.2.3 Mô-típ thách đố 54

2.2.4 Mô-típ tài năng thần kỳ 62

2.2.5 Mô-típ cởi lốt và kết hôn 68

2.2.6 Mô-típ người em út bị hại 85

2.2.7 Mô-típ vật phù trợ 90

Chương 3: KẾT CẤU VÀ Ý NGHĨA CỦA KIỂU TRUYỆN

NGƯỜI LẤY VẬT 95

3.1 Các kiểu kết hợp mô-típ để tạo thành cốt truyện cụ thể 95

3.1.1 Kiểu cốt truyện có hai mô-típ 96

3.1.2 Kiểu cốt truyện có ba mô-típ 97

3.1.3 Kiểu cốt truyện có bốn mô-típ 99

3.1.4 Kiểu cốt truyện có năm mô-típ 102

3.1.5 Kiểu cốt truyện có sáu mô-típ 104

3.1.6 Kiểu cốt truyện có bảy mô-típ 106

3.2 Ý nghĩa của kiểu truyện người lấy vật trong truyện cổ tích 110

3.2.1 Kiểu truyện người lấy vật phản ánh tín ngưỡng dân gian 110

3.2.2 Kiểu truyện người lấy vật thể hiện triết lý nhân sinh của nhân dân 115 C KẾT LUẬN 121

KIỂU TRUYỆN NGƯỜI LẤY VẬT TRONG TRUYỆN

1 Lí do ch ọn đề tài

Truyện cổ tích hơn bất kỳ một thể loại văn học dân gian nào khác

ở chỗ nó đã xây dựng thành công một thế giới hiện thực trong mơ ước

Nó rọi chiếu ánh sáng kỳ ảo của niềm hạnh phúc vào cuộc đời đầy bất hạnh của con người, khiến họ yêu đời và sống mạnh mẽ hơn Nhưng truyện cổ tích không làm cho con người bị ru ngủ, bị lãng quên trong thế giới thần tiên ấy mà khiến họ tích cực hành động để xây dựng và cải tạo hiện thực theo hướng tốt đẹp Mọi người nhớ và yêu thích truyện cổ tích chính là ở khả năng cải tạo, biến đổi nhanh chóng, kỳ diệu, triệt để và hợp lòng dân

Trong xã hội hiện đại, khi cuộc sống của con người tương đối đầy

đủ về phương diện vật chất thì nhu cầu về văn hóa tinh thần là điều tất yếu, con người có xu hướng tìm hiểu về văn hóa tâm linh, những phong tục tâp quán, tín ngưỡng nguyên thủy ngàn đời, cội nguồn của dân tộc Tín ngưỡng dân gian luôn là vùng đất còn chứa nhiều điều bí ẩn, gợi sự

tò mò, thích thú khám phá những nét cổ sơ ấy, nó như đưa con người trở

về với xã hội nguyên thủy, trở về với tổ tiên, với những giá trị tinh thần

vô giá của mỗi dân tộc Nghiên cứu về kiểu truyện người lấy vật trong kho tàng truyện cổ tích các dân tộc cũng là một cách đưa ta về với cội nguồn dân tộc Việc người dân tôn sùng, cúng bái một vật nào đấy làm thần phù trợ cho tộc người mình là nhu cầu không thể thiếu của đời sống, thể hiện nét đẹp văn hóa trong tín ngưỡng dân gian và là một việc làm cần thiết trong cuộc sống vốn còn nhiều khó khăn của cộng đồng lúc bấy giờ

Nghiên cứu kiểu truyện người lấy vật còn giúp chúng ta hiểu biết thêm về nét đẹp văn hóa, về con người Việt Nam trong xã hội đa dân tộc Văn hóa là những giá trị tinh thần quý báu, phản ánh nét đẹp về

phong cách, lối sống và niềm tin sâu sắc vào thế giới thần bí siêu nhiên nào đó Sự tồn tại của yếu tố văn hóa, giúp cho con người trong xã hội hiện tại có nhận thức sâu sắc và hoàn thiện hơn về nhân phẩm và đạo đức, lối sống đầy nghĩa tình của tổ tiên xưa kia, đồng thời nét đẹp văn hóa của xã hội đa dân tộc sẽ giúp chúng ta có cái nhìn rõ hơn, sâu sắc hơn về tổ tiên, truyền thống văn hóa dân tộc để có cách sống phù hợp và tốt đẹp hơn, một phong cách, lối sống thấm dậm nghĩa tình của người

Việt Nam

Nghiên cứu về kiểu truyện người lấy vật trong truyện cổ tích giúp chúng ta có cái nhìn cụ thể hơn, thấy được cái hay, cái hấp dẫn của một kiểu truyện cụ thể và vai trò của nó trong cấu trúc của tác phẩm cổ tích Một số truyện thuộc kiểu truyện người lấy vật còn được đưa vào chương trình giảng dạy ở nhà trường phổ thông, vì vậy việc tìm hiểu về kiểu truyện này giúp cho giáo viên có những hiểu biết cụ thể hơn, sâu sắc hơn nhằm phục vụ cho công tác giảng dạy văn học dân gian được thuận lợi

và đạt hiệu quả cao hơn

Từ những lý do nêu trên chúng tôi chọn Kiểu truyện người lấy vật

trong truyện cổ tích Việt Nam để làm đề tài nghiên cứu trong luận văn

của mình, với mong muốn có cái nhìn toàn diện hơn về kiểu truyện người lấy vật trong hệ thống kiểu truyện cổ tích Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Từ trước đến nay đã có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu về truyện cổ tích, mỗi công trình tiếp cận thể loại này theo những hướng khác nhau Tiếp cận truyện cổ tích theo kiểu truyện mà cụ thể là kiểu truyện người lấy vật là một hướng đi khá độc đáo, mới mẻ và cũng đã được một số nhà nghiên cứu quan tâm

cứu Chu Xuân Diên đã nhấn mạnh, kiểu truyện người lấy vật không những xuất hiện trong truyện cổ tích Việt Nam mà còn xuất hiện phổ biến trong cổ tích các nước trên thế giới “….kiểu truyện người lấy vật ở

Việt Nam gồm các truyện như: Sọ Dừa, Lấy vợ Cóc, Lấy chồng Dê, của người Việt, truyện Chàng Bâu của người Mường, Chàng Ca đác của người Thái, truyện Ếch lấy con vua của người Mèo… Kiểu truyện này phản ánh những nét tiêu biểu của hiện thực xã hội Việt Nam thời xưa, chứa đựng một cách tập trung những truyền thống sáng tác chủ yếu của loại truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam, đồng thời cũng thể hiện được một cách rõ ràng hơn cả tính quốc tế của loại truyện này” [52, tr.302] Cũng trong công trình trên, ông cho rằng có thể gọi các truyện trên là một kiểu truyện “người đội lốt vật” Cách gọi này của ông có sự liên hệ gần gũi với kiểu truyện người lấy vật vì trong mỗi truyện việc kết hôn đều diễn

ra giữa người và vật Vật ở đây lại chính là do con người đội lốt, cái lốt vật như là sự thử thách lớn trong cuộc đời nhân vật

Trong Khảo sát cấu trúc và ý nghĩa của một số típ truyện kể dân gian Tày ở vùng Đông Bắc Việt Nam của Vũ Anh Tuấn, tác giả cho rằng

“truyện cổ tích mà quá trình hình thành và phát triển có một giai đoạn song trùng về thời gian, đồng hiện trong không gian thần thoại, đó là kiểu truyện người thần kì đội lốt Từ dạng nguyên sơ nhất, kiểu truyện này đã có cấu trúc và ý nghĩa riêng Sự xâm nhập vào cấu trúc của nó đôi ba mô-típ hoặc những chi tiết kiểu thần thoại là các yếu tố ngoại sinh làm phong phú bản kể, tạo nên sắc thái riêng của kiểu truyện” [63, tr.56] Theo ông đây là một dạng truyện nguyên sơ của cổ tích và mang đậm yếu tố thần kỳ, xuyên suốt trong công trình nghiên cứu của mình, ông đã liệt kê những hình thức người thần kỳ đội lốt như: lốt chim, lốt

hổ, lốt cóc… các nhân vật chính đều đội lốt vật xấu xí, dị dạng Mọi tình tiết trong cấu trúc đều hướng vào sự khẳng định thuộc tính và phẩm chất của nhân vật chính: lốt càng xấu, người càng đẹp, càng siêu phàm Họ là những người đại diện cho chính nghĩa, có những hành động cực kỳ cao

cả, đẹp đẽ, chính đáng trong những tình huống khó khăn, bảo vệ quyền lợi cho những con người nghèo khổ, thấp cổ bé họng trong xã hội phân chia giai cấp, phân biệt đối xử giữa người giàu với người nghèo

Tác giả Nguyễn Thị Huế có bài viết Người mang lốt – mô típ đặc

trưng của kiểu truyện cổ tích về nhân vật xấu xí mà tài ba, tác giả cho

rằng nhân vật xấu xí trong truyện cổ tích thường là đối tượng của sự phê phán, ghẻ lạnh của xã hội Nhân vật thường mang những cái lốt xấu xí, những cái lốt đó có thể là một con vật, hay một dị vật nào đó làm cho con người ghê sợ, xa lánh Chỉ có người con gái út xinh đẹp, nết na trong truyện cổ tích luôn là người nhìn ra được những tài năng phi thường ẩn sau hình hài xấu xí của nhân vật, chấp nhận lấy nhân vật xấu

xí ấy làm chồng “Tính chất lý tưởng hóa của mô típ người mang lốt còn thể hiện ở sự biến hình đẹp đẽ của nhân vật xấu xí, sau hôn nhân và nhờ hôn nhân nhân vật mới được mô tả thành người xinh đẹp” [30, tr.60] Trong bài viết này kiểu truyện về nhân vật xấu xí mà tài ba có những nét tương đồng với kiểu truyện người lấy vật, nhân vật xấu xí mà tài ba có thể là một nhân vật dị dạng hay nhân vật đội lốt vật Nhân vật tuy xấu nhưng có tài năng phi thường, tấm lòng nhân hậu, được trở lại thành người đẹp đẽ ở cuối truyện

Trong công trình nghiên cứu của mình, Nguyễn Bích Hà có bài

viết về Mô típ“sự ra đời thần kỳ” trong truyện Thạch Sanh, tác giả đã

liệt kê một số dạng khác nhau của sự sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ tích, trong đó có dạng “đứa trẻ ra đời do người mẹ kết hợp với con vật nào đó: người mẹ lấy khỉ, lấy cóc, lấy đại bàng, lấy rắn… Sau đó thụ thai và có thể sinh ra trứng rồi nở ra con hoặc sinh con (Chàng rắn – Gia rai); người mẹ lấy chó sau đó thụ thai và sinh con (Sự tích núi Tang ku ban pha hu – Inđônêxia)” [25, tr.24] Trong bài viết này sau khi đưa ra các hình thức khác nhau về sự ra đời thần kỳ của nhân vật trong truyện

cổ tích, tác giả đã đưa ra nhận xét về sự ra đời thần kỳ của chàng trai trẻ Thạch Sanh là do người mẹ cảm ứng với lực lượng siêu nhiên, thái tử nhà trời đã đầu thai vào Thạch Sanh, đó cũng là một hình thức ra đời thần kỳ xuất hiện trong kiểu truyện người lấy vật khá phổ biến trong truyện cổ tích Việt Nam và thế giới

Tác giả Lại Phi Hùng có bài viết về Những tương đồng và khác

bi ệt trong một số kiểu truyện cổ dân gian ở Lào và Việt Nam, tác giả đã

có sự so sánh vô cùng phong phú về ba kiểu truyện chàng trai khỏe, người bất hạnh và người đội lốt vật Trong đó, kiểu truyện người đội lốt

vật được tác giả so sánh chặt chẽ, khá công phu, đưa ra rất nhiều hình

thức mang lốt của nhân vật trong truyện cổ tích của hai nước Theo ông, đặc trưng chung của kiểu truyện người đội lốt vật đó là thẩm mỹ; một chàng trai hoặc một cô gái nào đó ẩn mình dưới cái vỏ loài vật, có khi

nhỏ bé xấu xí, có khi lạ lùng kì dị, sau một thời gian thử thách, họ trút

bỏ lốt cũ, trở thành những chàng trai, cô gái trẻ đẹp, tài năng, hiếu hạnh, đấu tranh giành lại được hạnh phúc vốn đã bị tước đoạt, tiêu diệt kẻ thù,

khẳng định vị trí, năng lực của những người mồ côi, người đội lốt, người con út trong xã hội phụ quyền đã phân chia giai cấp Qua đó, các nghệ nhân dân gian khẳng định khát vọng vươn tới cái thiện, cái đẹp, phủ định cái ác, cái xấu, thực hiện ước mơ công bằng, dân chủ đầy tinh thần lãng mạn của người xưa

Tác giả Nguyễn Thị Thu Vân với luận án tiến sĩ Khảo sát truyện

c ổ dân tộc Chăm, đã đưa ra nhóm cốt truyện người lấy ma qủy hoặc lấy

thú vật, quái vật Tác giả cho rằng “cuộc hôn nhân giữa người với thú

vật hoặc quái vật chỉ là tạm thời, do hoàn cảnh bắt buộc Thông thường

là người phụ nữ bị thú vật cướp đi làm vợ, họ bị bắt buộc phải sống cuộc

sống chồng vợ với thú vật, sinh con đẻ cái cho đến khi được người yêu,

chồng hay một dũng sĩ cứu được, đem trở về xã hội loài người Quan hệ

giữa con người với thú vật, quái vật, hay qủy có lẽ cũng do xuất phát từ quan niệm con người có thể giao cảm với thiên nhiên, với tự nhiên, với chim muông, cầm thú, với thần linh, ma quỷ” [72, tr.75]

Tác giả Lê Hồng Phongcó công trình nghiên cứu Tìm hiểu truyện

c ổ Tây Nguyên - Trường hợp Mạ và K’ho Trong chương “Cổ tích Mạ -

K’ho”, tác giả đề cập đến ba dạng chính của cổ tích Mạ - K’ho là cổ tích

về nhân vật mồ côi, cổ tích về nhân vật mang lốt; cổ tích về nhân vật malai Trong đó, cổ tích về nhân vật người mang lốt được ông trình bày

khá chi tiết “nhân vật mang lốt tuy xuất hiện nhiều dạng nhưng không thuần nhất, manh nha từ huyền thoại, đã có những ông bà thần mang lốt chim cho hạt lúa đầu tiên, ông thần mang lốt khổng lồ có tên là Yut

chống trời cao….Vì vậy, đến cổ tích, nhân vật mang lốt không chỉ người, dù người mang lốt là nhân vật chính trong truyện về nhân vật mang lốt” [53, tr.93] Có các hình thức lốt mà nhân vật mang như: lốt động vật, lốt dị dạng, lốt sự vật… Các hình thức lốt này nhìn chung có liên quan đến giới động thực vật quen thuộc của núi rừng Tây nguyên,

với nền kinh tế săn bắt nguyên thủy, hoa quả mà con người hái lượm được trong rừng, trên rẫy Hệ thống những mô-típ chủ yếu mà tác giả sử

dụng, đã làm nổi rõ hơn những giá trị đích thực của cái lốt vật được nhân vật khoác lên người trong suốt giai đoạn đầu đời Qua các hình

thức lốt vật đó, dân gian muốn gởi gấm những khát khao về sự hoàn thiện cái đẹp bên ngoài lẫn vẻ đẹp tâm hồn Họ mong mỏi một sự thay đổi tuyệt đối cho nhân vật bất hạnh, không may

Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu về văn học dân gian cũng đã bước đầu khái quát về kiểu truyện người lấy vật như Võ Quang Nhơn

với công trình Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Việt Nam, phần

khảo sát các hình tượng nhân vật trung tâm của thần thoại và truyện cổ tích các dân tộc ít người Việt Nam Phan Đăng Nhật với bước đầu tìm

hiểu về người đội lốt vật xấu xí và nhân vật mồ côi trong công trình Văn

h ọc các dân tộc thiểu số Việt Nam (trước cách mạng tháng Tám); tác giả

Đặng Thái Thuyên với việc tìm hiểu Đề tài hôn nhân trong truyện cổ

tích th ần kỳ Mường, cũng đề cập đến vấn đề kết hôn giữa người và vật

trong một số truyện cổ tích thần kỳ

Trên đây, chúng tôi vừa trình bày một cách ngắn gọn về việc nghiên cứu các vấn đề liên quan đến kiểu truyện người lấy vật, các tác giả đã có những đóng góp rất quý báu trong quá trình nghiên cứu về văn học dân gian Việt Nam Các tác giả đã đề cập một cách trực tiếp hoặc gián tiếp đến vấn đề người lấy vật trong truyện cổ tích thần kỳ, tuy nhiên vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống về vấn