LUẬN án TIẾN sỹ vận dụng tư tưởng và phưong pháp dân chủ của hồ CHÍ MINH trong quá trình thực hiện dân chủ ở nước ta hiện

Tư tưởng Hồ Chí Minh được Đảng ta khẳng định cùng với chủ nghĩa MácLênin là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành động của toàn Đảng, toàn dân và được triển khai nghiên cứu sâu rộng từ năm 1991 đến nay. Là hệ thống lý luận, tư tưởng Hồ Chí Minh đề cập nhiều lĩnh vực trong đó có vấn đề dân chủ và xây dựng nền dân chủ mới ở Việt Nam. Hồ Chí Minh là người vận dụng sáng tạo học thuyết dân chủ mácxít vào Việt Nam và đã trở thành một trong những nhà dân chủ vô sản lớn ở thế kỷ XX

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tư tưởng Hồ Chí Minh được Đảng ta khẳng định cùng với chủ nghĩa Mác-Lênin

là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành động của toàn Đảng, toàn dân và đượctriển khai nghiên cứu sâu rộng từ năm 1991 đến nay Là hệ thống lý luận, tư tưởng

Hồ Chí Minh đề cập nhiều lĩnh vực trong đó có vấn đề dân chủ và xây dựng nền dânchủ mới ở Việt Nam Hồ Chí Minh là người vận dụng sáng tạo học thuyết dân chủmácxít vào Việt Nam và đã trở thành một trong những nhà dân chủ vô sản lớn ở thế

kỷ XX Tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh là sự kết hợp hài hoà những yếu tố dân chủtruyền thống của dân tộc Việt Nam với tinh hoa dân chủ của nhân loại trên lậptrường giai cấp vô sản, Hồ Chí Minh là người sáng lập nhà nước Việt Nam Dân chủCộng hoà, nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, đồng thời Hồ ChíMinh cũng là người kiên trì nêu gương về phương pháp và phong cách dân chủ chotoàn Đảng, toàn dân ta Suốt một phần tư thế kỷ đứng đầu nhà nước dân chủ mới,

Hồ Chí Minh đã để lại cho chúng ta những kinh nghiệm quý giá về thực hành dânchủ mà cuộc sống đang đòi hỏi có sự tổng kết nghiêm túc

Công cuộc đổi mới ở nước ta có một trong những nội dung cốt lõi là dân chủ hoá.Dân chủ hoá là hiện thực hoá quyền làm chủ của dân về chính trị, kinh tế, văn hoá,

xã hội trong đời sống xã hội Xét từ góc độ dân chủ, đổi mới theo hướng xã hội chủnghĩa thực chất là quá trình xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở

Việt Nam Tìm hiểu, tổng kết nội dung dân chủ hoá trong công cuộc đổi mới địnhhướng xã hội chủ nghĩa là cần thiết.

Hiện nay, tình trạng vi phạm dân chủ đã làm xuất hiện nhiều “điểm nóng” vềchính trị, xã hội Các “điểm nóng” có xu hướng lây lan và ngày càng phức tạp Viphạm dân chủ thực chất là làm trái với tư tưởng Hồ Chí Minh,làm sai cương lĩnhcủa Đảng Vậy, cái gì dẫn đến những sai trái đó?

Trong những năm qua, việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ chưangang tầm đòi hỏi của cuộc sống Các công trình nghiên cứu chưa tập trung làmsáng tỏ những giá trị lý luận và thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ vàtìm cách vận dụng vào thực tiễn đổi mới ở nước ta

Vì những lý do nêu trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài: “Vận dụng tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh trong quá trình thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” làm luận án tiến sĩ triết học, chuyên ngành chủ nghĩa

cộng sản khoa học, mã số 50103

Song, nghiên cứu sinh cho rằng: dân chủ, dân chủ hoá, thực hiện dân chủ xã hộichủ nghĩa để xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam lànhững vấn đề phức tạp và rộng, không chỉ trên phương diện lý luận mà cả trên bìnhdiện thực tiễn Đặc biệt là thực tiễn của một nước thuộc địa nửa phong kiến bỏ quachế độ tư bản chủ nghĩa đi lên xã hội chủ nghĩa Luận án tiến sỹ triết học, dù làchuyên ngành chủ nghĩa cộng sản khoa học cũng không thể phản ánh và bao quát

hết những nội dung phức tạp và rộng lớn của quá trình dân chủ hoá xã hội chủ nghĩa

ở Việt Nam nên chỉ giới hạn hẹp trong mục đích và các nhiệm vụ đặt ra ở mục 3phần Mở đầu

1 Tình hình nghiên cứu đề tài

2.1 Trước khi triển khai Chương trình khoa học- công nghệ cấp Nhà nước (giaiđoạn 1991-1995) nghiên cứu về Tư tưởng Hồ Chí Minh, đã có trên 300 công trìnhcủa các nhà lãnh đạo, các nhà khoa học ở trong và ngoài nước viết về Hồ Chí Minhđược công bố Trong các công trình đó, tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh đã bướcđầu được đề cập dưới dạng này, dạng khác mà chưa được đề cập như một phạm trùchính trị- xã hội cơ bản

Trong Chương trình khoa học- công nghệ cấp Nhà nước nghiên cứu về Tư tưởng

Hồ Chí Minh (mã số KX02) cũng chỉ có một đề tài nhánh nghiên cứu về tư tưởngdân chủ Hồ Chí Minh, nhưng chưa được xã hội hoá

2.2 Những năm gần đây, tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh cũng chưa được tậptrung nghiên cứu một cách tương xứng, chưa có công trình nào xác lập, làm sáng tỏ

hệ thống tư tưởng dân chủ của Người và tìm cách vận dụng vào thực tiễn đổi mới ở

nước ta

Từ năm 1986, bước vào công cuộc đổi mới, các nhà khoa học Việt Nam đã cónhiều công trình nghiên cứu lý luận chung về dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa,

bản chất và cơ chế thực hiện dân chủ, v.v Đã có những cuộc hội thảo khoa học lớn

về dân chủ, nhiều bài viết về dân chủ rất công phu, khoa học được công bố trên cáctạp chí và đã có những công trình in thành sách Nhưng nghiên cứu lý luận dân chủcủa Hồ Chí Minh chưa có thành tựu đáng kể Thống kê sơ bộ trên mấy tạp chí (Tạpchí Triết học, Tạp chí Thông tin lý luận, Tạp chí Nghiên cứu lý luận, Tạp chí Lịch

sử Đảng, Tạp chí Công tác tư tưởng văn hoá, Tạp chí Cộng sản) chúng tôi thấy,trong số trên 50 công trình nghiên cứu về dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa thì sốcông trình trực tiếp đề cập đến tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh là rất ít Chỉ có :

“Quán triệt tư tưởng dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới”của Nguyễn Văn Nam, Tạp chí Công tác tư tưởng và văn hoá, 6-1992 “Tư tưởng

Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ” của Lê Văn Tuấn, Tạp chí Thông tin lý luận,

9-1992, “Tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh với tư cách là giải pháp chống quanliêu” của Ngô Hữu Thảo, Tạp chí Thông tin lý luận, 6-1993 “Về dân chủ trong tưtưởng Hồ Chí Minh” của Hoàng Trang, Tạp chí Lịch sử Đảng, 6-1998

Các bài viết về tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh nêu trên có tính chất đặt vấn đề vàgợi ý nghiên cứu nhiều hơn là xác định và hệ thống những luận điểm dân chủ của

Hồ Chí Minh thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, thậm chí chưa có quan niệm rõ

về tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh Ví như Hoàng Trang cho rằng ; dân chủ trong tưtưởng Hồ Chí Minh gồm những nội dung cơ bản:

1 Đó là một chế độ chính trị do dân làm chủ

2 Đảng lãnh đạo thực hiện một chế độ dân chủ là tất yếu.

3 Trong thực thi dân chủ phải có vai trò tổ chức quản lý của nhà nước

4 Nhân dân là hạt nhân của dân chủ, nhân dân có quyền làm chủ thì phải có nghĩa

vụ hoàn thành bổn phận của người làm chủ (124, tr,14)

Ở đây, Hoàng Trang chưa phân định rõ giữa cơ chế thực hhiện dân chủ với nộidung cơ bản trong tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh

Có một số cuốn sách đề cập đến tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh như; Đạo đức

Hồ Chí Minh- tư tưởng nhân đạo, dân chủ của Phạm Ngọc Uyển, Nxb Đà Nẵng,

1990, 78 trang Trong các công trình này, dân chủ Hồ Chí Minh được khảo sát ởbình diện giá trị văn hoá và giá trị đạo đức là chủ yếu

2.3.Chưa có công trình nào nghiên cứu về phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh, nhất là nghiên cứu vận dụng tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí

Minh như thế nào trong đời sống xã hội sôi động hiện nay Duy nhất có luận vănthạc sĩ của Tô Tuyên, chuyên ngành Chủ nghĩa cộng sản khoa học có đề cập đếnviệc vận dụng tư tưởng dân chủ Hồ chí Minh với đề tài : “Vận dụng một số nội dung

cơ bản của tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh trong xây dựng hệ thống chính trị cơ sở ở

Hà Giang”

Những kết quả nghiên cứu kể trên về tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh, dù là bướcđầu, nhưng vẫn là cơ sở cho chúng tôi tham khảo và kế thừa có chọn lọc trong thực

hiện luận án của mình Song, đề tài luận án này không trùng lặp với các công trìnhkhoa học hoặc luận văn, luận án đã công bố.

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

3.1.Mục đích của luận án là nghiên cứu làm sáng tỏ hệ thống tư tưởng và phươngpháp dân chủ của Hồ Chí Minh và quá trình vận dụng vào thực tiễn để xây dựng,hoàn thiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất phươnghướng tiếp tục vận dụng tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh trongcông cuộc đổi mới hiện nay ở nước ta

3.2 Để thực hiện mục đích trên, luận án có các nhiệm vụ :

- Làm rõ về mặt lý luận; khái niệm, nguồn gốc, nội dung chủ yếu trong tư tưởng

và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh

- Phân tích quá trình thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở việt Nam theo tư tưởng

Hồ Chí Minh mà trọng tâm là thời kỳ đổi mới và đánh giá thực trạng dân chủ xã hộichủ nghĩa ở ta hiện nay

- Kiến nghị về phương hướng tiếp tục vận dụng tư tưởng và phương pháp dân chủcủa Hồ Chí Minh để xây dựng và hoàn thiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước tatrong thời gian tới

4 Cơ sở lý luận và phương pháp của luận án

- Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh,các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về dân chủ, đồng thời có tham khảo,

sử dụng thành tựu nghiên cứu khoa học hiện đại về dân chủ

- Luận án vận dụng các nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin;các phương pháp lôgic, lịch sử, phân tích, tổng hợp và một số phương pháp cụ thểkhác

1 Đóng góp mới của luận án

- Trình bày một cách có hệ thống cơ sở hình thành tư tưởng dân chủ của Hồ ChíMinh

- Phân tích, xác định rõ hệ thống nội dung cơ bản trong tư tưởng và phương phápdân chủ của Hồ Chí Minh một cách có căn cứ khoa học

- Phân tích rõ sự vận động của tư tưởng và phương pháp dân chủ Hồ chí Minhtrong thực tiễn và khái quát thành các nguyên tắc có tính phương pháp luận trongđánh giá thực trạng dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta

- Đề xuất một số phương hướng cơ bản, có tính hiện thực nhằm tiếp tục vận dụng

tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh trong những năm tới ở nước ta

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Phân tích, làm rõ hệ thống các quan điểm về dân chủ và phương pháp dân chủcủa Hồ Chí Minh là một đóng góp nhỏ vào nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh - một

bộ phận cấu thành nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành động của toàn Đảng, toàndân ta Đây cũng là một đóng góp vào tìm tòi cơ sở lý luận và phương pháp luận choviệc hoàn thiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta.

- Kết quả đạt được của luận án sẽ góp phần nâng cao nhận thức về tư tưởng dânchủ của Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của nhân dân, góp phần củng cố niềm tincủa dân vào sự lãnh đạo của Đảng, vào thắng lợi của sự nghiệp đổi mới ở nước tatheo hướng xã hội chủ nghĩa

- Luận án có thể làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy về tư tưởng

Hồ Chí Minh, về chủ nghĩa xã hộ khoa học trong các trường đào tạo cán bộ Đảng vàNhà nước

7 Kết cấu của luận án

Luận án gồm; mở đầu, 3 chương với 7 tiết, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo

CHƯƠNG 2

TƯ TƯỞNG VÀ PHƯƠNG PHÁP DÂN CHỦ CỦA HỒ CHÍ MINH

1.1 TƯ TƯỞNG DÂN CHỦ CỦA HỒ CHÍ MINH

1.1.1 Nhận thức chung về khái niệm dân chủ

Thuật ngữ dân chủ xuất hiện khá sớm trong nền văn minh nhân loại, từ thời Hy Lạp cổ đại Dân chủ là một thuật ngữ chính trị- xã hội mang tính nhiều nghĩa, nhiềutầng bậc Khi đi vào thực tế, dân chủ biểu hiện ra ở tính đa dạng của các hình thái

-lịch sử, với sự phong phú của nội dung, bao trùm lên mọi lĩnh vực hoạt động của đờisống con người Tuỳ theo hướng tiếp cận và nguyên tắc tiếp cận về dân chủ, nhất làtiếp cận dân chủ theo các lập trường giai cấp khác nhau mà có kết quả khác nhau,đáp ứng những yêucầu khác nhau do thực tiễn xã hội đặt ra.

Đối với xã hội Việt Nam, từ xã hội thuộc địa nửa phong kiến đi lên xây dựng vàphát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, Hồ Chí Minh đã tiếp cận dân chủ từ hainguyên tắc cốt yếu là ; dân chủ gắn với phát triển và quan hệ giữa dân chủ với chủnghĩa xã hội Đây cũng là hai nguyên tắc đã và đang chi phối toàn bộ những lý giảikhoa học về dân chủ hiện nay ở nước ta

Dù có tiếp cận dân chủ theo hướng nào thì cũng không thể xa rời ý nghĩa cơ bản

đã có trong lịch sử nhân loại cách đây hàng nghìn năm; dân chủ là quyền lực thuộc

về nhân dân Hàm nghĩa của dân chủ càng đầy đủ, phong phú khi chúng ta lý giảithấu đáo nhân dân là ai và quyền lực là gì, cũng như cơ chế kết hợp nhân dân vớiquyền lực là như thế nào

Lịch sử phát triển dân chủ gắn với lịch sử xuất hiện xã hội loài người Dân chủ đã

có mặt trong suốt tiến trình phát triển của văn hoá, văn minh nhân loại, khi đó dânchủ được hiểu với nghĩa là những giá trị của văn hoá, văn minh tiến bộ của nhânloại, dân chủ là một nhu cầu tất yếu của con người và loài người Đương nhiên, tiếpcận theo hướng nhu cầu của con người, dân chủ mang tính nhân loại Dân chủ sơkhai và việc thực thi nó đã có trước so với lịch sử hình thành giai cấp và đấu tranh

giai cấp trong lịch sử Cho dù xã hội loài người phát triển đến trình độ con người trởthành tự do hoàn toàn, trình độ tự quản xã hội đạt đến độ hoàn thiện, nhà nước vàcác thiết chế quyền lực chính trị tự tiêu vong, thì dân chủ cùng với toàn bộ nội dung

nó biểu đạt vẫn tồn tại Đó chính là ý thức về giá trị làm chủ, tự chủ, tự do của conngười với khả năng phát triển tối đa các năng lực sáng tạo của họ

Dân chủ với tư cách là một giá trị xã hội, một trình độ phát triển của văn hoá, vănminh, một thuộc tính bản chất của con người thẩm thấu qua nhu cầu lối sống, đạođức, thẩm mỹ, thì dân chủ được xác địnhlà một lý tưởng nhân đạo, một giá trị nhânvăn, một mục tiêu và động lực của giải phóng cá nhân, phát triển xã hội Dân chủvừa dựa trên tiền đề của tự do vừa thúc đẩy sự phát triển tự do Quyền dân chủ,quyền công dân, quyền con người đạt được qua đấu tranh giành dân chủ, vì dân chủ

là sự phát triển của con người và loài người vươn tới tự do

Còn dân chủ với nghĩa là chế độ xã hội, là tổ chức nhà nước thì dân chủ là mộtphạm trù lịch sử, là quyền lực chính trị, là chế độ chính trị Do đó, chế độ dân chủnào cũng có tính giai cấp sâu sắc Giai cấp là tiêu chí bản chất để xem xét, đánh giáchế độ dân chủ, thành tựu dân chủ, cũng như xác định chỗ đứng để giải quyết vấn đềdân chủ đặt ra trong quá trình dân chủ hoá, biểu hiện ở chỗ; dân chủ với ai, cho ai,quyền lợi, quyền lực thực sự của ai, chuyên chính với đối tượng nào

Nội dung, hình thức và tính chất của dân chủ luôn thay đổi cùng với sự vận độngcủa lịch sử Trong lịch sử các xã hội có giai cấp, dân chủ chủ nô, dân chủ tư sản và

dân chủ xã hội chủ nghĩa là các chế độ dân chủ điển hình, với những trình độ pháttriển điển hình của dân chủ chính trị, quyền lực chính trị nhà nước.

Lý tưởng và mục tiêu phấn đấu của chúng ta là xây dựng nền dân chủ xã hội chủnghĩa, hình thức cao nhất của dân chủ đương đại Nó sẽ phát huy triệt để những ưuđiểm, tích cực và khắc phục, loại bỏ tiêu cực, khiếm khuyết của các chế độ dân chủtrước nó, nhất là dân chủ tư sản Giữa dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩatuy khác nhau về bản chất giai cấp nhưng không khác xa nhiều về những quyền tự

do, dân chủ cơ bản của con người, mà như Hồ Chí Minh khẳng định đó là: “quyềnđược sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” và con người “phải luôn luônđược tự do và bình đẳng về quyền lợi” “Đó là những lẽ phải không ai chối cãiđược”(74, tr, 11) Chỗ đối lập căn bản là chế độ dân chủ tư sản xây dựng trên cơ sởchiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất, trên quyền tự do khế ước và

sự phân quyền để chống độc quyền Chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa sẽ xây dựngtrên nguyên tắc; “mỗi người vì mọi người, mọi người vì mỗi người”, trên cơ sở cônghữu về tư liệu sản xuất, sở hữu cá nhân tồn tại bên cạnh và bên trong sở hữu xã hội.Cộng đồng xã hội bằng hành động tập thể và bằng nhà nước tập quyền hoạt độngtheo nguyên tắc thống nhất quyền lực nhưng có sự phân công, phối hợp thực thiquyền lực để thực hiện lý tưởng cộng sản chủ nghĩa, đem lại tự do bình đẳng, hạnhphúc cho mọi người

Dân chủ xã hội chủ nghĩa mang trong bản thân nó bản chất tốt đẹp, nó tạo nhữngđiều kiện tốt cho con người có tự do, bình đẳng, có nhân cách độc lập Tuy nhiên,đôi khi người ta đã nhân danh chủ nghĩa tập thể, nhân danh cộng đồng, đại diệnquyền lợi chung để lạm quyền, chuyên quyền, đè bẹp tự do cá nhân Đây là mặt rấtcần chú ý Nếu chúng ta không phòng ngừa chu đáo, thì sẽ dẫn đến nguy cơ mất dânchủ, vi phạm quyền tự do, dân chủ cơ bản của nhân dân, cuối cùng đi đến kết cụcsụp đổ như Đông Âu xã hội chủ nghĩa.

Chủ nghĩa xã hội hiện thực, tuy hiện đang gặp khó khăn trên con đường phát triển,nhưng nó vẫn có sức hút mạnh mẽ đối với con người Vì nó thể hiện một xu hướngphát triển khách quan, phản ánh ước mơ của con người là vươn đến tự do, là sựkhẳng định và xâydựng vị thế làm chủ của con người đối với thế giới (tự nhiên, xãhội) Và cũng là vì chủ nghĩa xã hội không giải phóng loài người nói chung khỏi chế

độ tư hữu, áp bức, bóc lột, mà còn đem lại cho từng cá nhân sự tự do, bình đẳng vàbảo đảm cho mọi thành viên xã hội điều kiện tự hoàn thiện, nâng mình lên trình độlàm chủ cao Chính vì vậy, dân chủ xã hội chủ nghĩa là mục đích, đồng thời là điềukiện để con người chiếm lĩnh cái tất yếu, sáng tạo và cải tạo xã hội để đi tới tự do

1.1.2 Cơ sở hình thành tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh

Tư tưởng và phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh là một bộ phận trong hệthống tư tưởng Hồ Chí Minh Do đó, cơ sở hình thành tư tưởng và phương pháp dân

chủ Hồ Chí Minh không nằm ngoài các yếu tố đã hình thành nên hệ thống tư tưởng

1.1.2.1 Hồ Chí Minh sớm tiếp thu những yếu tố dân chủ trong văn hoá truyền thống Việt Nam

Yếu tố dân chủ trong văn hoá truyền thống Việt Nam, thực chất và chủ yếu là dân chủ nông dân Đồng thời, ở Việt Nam tồn tại khá sớm hình thức dân chủ công xã

dựa trên sự bảo tồn quan hệ công xã nông thôn, lấy quan hệ láng giềng làm sợi dâyràng buộc tập thể, chỗ dựa tinh thần là bầu không khí hoà đồng, bệ đỡ kinh tế là chế

độ công điền, công thổ của làng xã

Bên cạnh tư tưởng dân chủ của nông dân, ở Việt Nam cũng tồn tại một số biệnpháp và hình thức thân dân của các vương triều tiến bộ trong điều kiện phân hoá giaicấp chưa gay gắt, nhất là trước yêu cầu bức thiết của nhiệm vụ giữ nước Nhà Lý,nhà Trần được xây dựng trên một thiết chế tập quyền thân dân, “lấy dân làm gốc”,

lo giữ lòng dân bằng nhiều hình thức dân chủ Nhà Lý cho đặt chuông kêu oan, nhàTrần mở hội nghị Diên Hồng để cùng bô lão cả nước bàn kế đánh giặc Trần Quốc

Tuấn chủ trương “khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc”, sau này NguyễnTrãi ước mong “nơi thôn cùng xóm vắng không có tiếng oán hận, sâu thẳm” Đó lànhững yếu tố thân dân, trọng dân gắn liền với sự nghiệp bảo vệ độc lập dân tộc.Thực tế lịch sử đã minh chứng một phong trào dân tộc rộng lớn bao giờ cũng chứađựng những yếu tố dân chủ nhất định.

Rõ ràng các yếu tố dân chủ trong truyền thống Việt Nam còn thấp và yếu so vớitrình độ dân chủ của thời đại Song, cũng chứng minh được, ở người Việt Nam đãtừng có tập quán dân chủ Người Việt Nam không xa lạ với ý tưởng về một xã hộicông bằng, bác ái, tự do nhưng họ lại rất ngỡ ngàng với những phương thức bảođảm quyền dân chủ Hồ Chí Minh đã hiểu được bản chất của dân chủ truyền thốngViệt Nam, để phát huy tập quán dân chủ và dân chủ truyền thống như một động lực,đồng thời, đã biết khắc phục những yếu kém, khiếm khuyết trong dân chủ truyềnthống bằng sự kế thừa có chọn lọc, kết hợp với tiếp thu những tinh hoa của thời đạitrong quá trình dân chủ hoá đất nước

Chưa bao giờ trong lịch sử nước ta những dân trí, dân khí, dân sinh, dân quyền, dân chủ, những vấn đề liên quan đến người “dân” được nhắc đi nhắc lại nhiều như

đầu thế kỷ XX Nhưng dân là ai? Dân được hình dung trong tập hợp như thế nào?Dưới con mắt của các nhà nho, dù là duy tân, thì dân thường vẫn là “dân đen”, vẫn

là “dân ngu”, cần được giáo hoá Điều khác trước là các nhà nho duy tân nhấn mạnhdân quyền cũng tức là dân chủ Tư tưởng dân chủ của các nhà Nho duy tân đầu thế

kỷ XX đã làm men say, kích thích phong trào quần chúng yêu nước, duy tân rộngrãi từ Bắc chí Nam trong đó có gia đình Nguyễn Sinh Cung - Nguyễn Tất Thành-

Hồ Chí Minh

Thực ra, Nguyễn Tất Thành đã có quan hệ với cả hai lãnh tụ của phong trào yêunước đầu thế kỷ XX được mọi người Việt Nam tôn sùng, kính nể, đó là Phan BộiChâu và Phan Chu Trinh, Nguyễn Tất Thành cũng đã phát hiện ra cái bất hợp lýtrong quan điểm cứu nước của hai cụ Yêu nước, thương dân, cả cuộc đời lăn lộnđấu tranh vì nước, vì dân, nhưng hai cụ Phan không thấy rõ giải phóng dân tộc, giảiphóng nhân dân là sự nghiệp của toàn dân và phải do chính dân làm Dù sao hai cụvẫn là hình ảnh sáng ngời về lòng yêu nước, thương dân trong tâm khâm Hồ ChíMinh Những tư tưởng tiến bộ của các cụ là những gợi ý cho việc xây dựng nền dânchủ cộng hoà ở Việt Nam sau này của Hồ Chí Minh

1.1.2.2 Ảnh hưởng của văn hoá phương Đông đến tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh

Sự hấp thụ văn hoá phương Đông mà đại diện là Nho học và Phật học đã được bảnđịa hoá ở Việt Nam và có sự giao thoa với nhau, sớm hình thành ở Hồ Chí Minhmột nhân cách văn hoá, một tư duy của nhà dân chủ Đông phương thiết tha với độclập tự do của dân tộc và cuộc sống yên bình của nhân dân Hồ Chí Minh còn tiếp tụccủng cố và phát triển kiến thức văn hoá Đông phương của mình ngày ở chính trungtâm, nơi khởi nguồn của Nho giáo, đó là Trung Quốc Đặc biệt Người đã chứng kiến

việc Khổng giáo và Khổng Tử bị phê phán gay gắt ở Trung Quốc Trong bầu khôngkhí đó, Hồ Chí Minh có nhận xét riêng của mình Người viết : “Khổng Tử vĩ đại,khởi xướng thuyết đại đồng và truyền bá sự bình đẳng về tài sản” (71, tr,35).

Nếu không am hiểu học thuyết Khổng- Mạnh, Hồ Chí Minh không thể tìm thấy sựtiến bộ, tinh tuý của học thuyết đang bị phê phán, để khẳng định một vấn đề lớnhơn, đó là: “lý do lịch sử cho phép chủ nghĩa cộng sản thâm nhập dễ dàng vào châu

Á, dễ dàng hơn là ở châu Âu” 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo khôngphải là tôn giáo mà là một thứ khao học về kinh nghiệm đạo đức và phép ứng xử

Và trên cơ sở đó người ta đưa ra khái niệm về thế giới đại đồng” 71, tr, 477 Song,71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo khôngNgười cũng chỉ ra tính không tương hợp của học thuyết Khổng- Mạnh không tươnghợp ở những chỗ:

1 Biết trọng ý dân nhưng không biết làm thế nào để thực hiện được ý dân Hiểuđược ý dân, thậm chí đề cao “ý dân là ý trời”, nhưng không có cơ chế hay có mộtchế độ nào để thực hiện ý dân Vì vậy, kẻ nắm chính quyền thường làm trái ý dân,gây sự phẫn nộ trong dân chúng và họ nổi dậy chống lại

2 Coi dân là gốc (dân vi bản) nhưng không phải là dân chủ Dân là gốc nhưng vua

là chủ chứ không phải dân là chủ Đặc điểm của chế độ dân vi bản là quyền lực ở nơi vua Đặc điểm quan trọng của chế độ dân chủ là những người đứng đầu chính

quyền do dân bầu ra và những người đó buộc phải chịu trách nhiệm trước dân, nghĩa

là quyền lực ở nơi dân Trong chế độ dân bản thì dân ở vị trí bị động, luôn nhờ vào

sự ban ơn của vua quan Còn trong chế độ dân chủ, dân tự đứng lên quyết định vậnmệnh của mình Điều này không hề có trong tư tưởng của Nho gia, thậm chí dân làgốc cũng chỉ có trong ý thức của họ, còn trong thực tế dân có được là gốc hay khôngcòn tuỳ thuộc vào đạo đức của người cầm quyền.

3 Hiểu không đầy đủ về tự do Nho giáo lấy đạo đức làm gốc, cho nên các Nhogia hiểu tự do chủ yếu là ý chí tự do trong lĩnh vực đạo đức Nghĩa là không ai ngăncản việc rèn luyện đạo đức của người khác và ai cũng có thể trở thành “thánh nhân”được (không kể sang hèn, quý tiện) nếu quyết tâm rèn luyện, giữ gìn đạo đức cánhân thật tốt theo thuyết đạo đức của các “thánh hiền” Còn tự do dân chủ, chủ yếu

là tự do dân chủ chính trị và tự do dân chủ kinh tế thì trong tư tưởng của các Nhogia không có Chỉ Nho giáo theo tông pháp, cha truyền con nối, lấy đức trị nước;kinh tế thì theo chế độ tỉnh điền, phát canh thu tô, người dân không có quyền sở hữu

tư liệu sản xuất, nhất là ruộng đất Tự do dân chủ đỏi hỏi được bảo vệ bằng phápluật Còn tự do trong lĩnh vực đạo đức theo các Nho gia thì pháp luật không thểkhống chế mà cũng không thể bảo vệ Có ý chí tự do trong lĩnh vực đạo đức, không

có nghĩa là con người được hưởng mọi quyền lợi về chính trị Vì vậy, tự do tronglĩnh vực đạo đức không thể làm cơ sở cho chế độ dân chủ, nhưng trong một chế độdân chủ phải có ý chí tự do về đạo đức, tự do tư tưởng

4 Có tư tưởng bình quân nhưng chưa phải là bình đẳng Trong tư tưởng của cácNho gia đã tồn tại một quan điểm phân phối quân bình rất nổi tiếng của Khổng Tử:

“bất hoạn quá nhi hoạn bất quân, bất hoạn ban nhi hoạn bất ân”, nghĩa là không sợ ítchỉ sợ không đều, không sợ nghèo chỉ sợ không yên Thậm chí, Khổng Tử còn đềcao vai trò quân bình trong phân phối đến mức; “Cái quân vô bản, hoà vô quả, an vôkhuynh” nghĩa là bình quân thì không nghèo, hoà thì không thiếu, yên thì khôngnghiêng đổ Tư tưởng quân bình của Khổng Tử dựa trên cơ sở chủ nghĩa đạo đức,chia đều miếng cơm, có cơm cùng ăn chứ không hiểu cơm ở đâu mà có Vì lẽKhổng, Mạnh đều coi thường lao động chân tay, chủ trương “cần đạo hơn cần ăn”.Tuy vậy, các ông cũng thấy được mầm mống của loạn lạc là không có tài sản,

“người không có tài sản thì không yên tâm, nếu không yên tâm thì sẽ làm điều xằngbậy, không trừ một điều gì” (Mạnh Tử) Như vậy, tư tưởng quân bình của Nho giáotrong phân phối là hiện tượng bao cấp, nhằm bảo đảm ổn định xã hội chứ khôngphải là bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, về chính trị và kinh tế, về chính sách vàcông bằng xã hội

Bằng một thái độ nghiêm túc và cách mạng, Hồ Chí Minh viết : “Những người AnNam chúng ta hãy tự hoàn thiện mình về mặt tinh thần bằng cách đọc các tác phẩmcủa Khổng Tử, và về mặt cách mạng thì cần đọc các tác phẩm của Lênin” 72, tr,71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

454  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Đi sâu tìm hiểu thực chất các học thuyết và chắt lọc cái tinh tuý nhất để phục vụ

sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, giai cấp và con người, Hồ Chí Minh sosánh Nho giáo, Phật giáo và Ki Tô giáo với chủ nghĩa Mác-Lênin, so sánh các nhà

sáng lập ra các học thuyết đó Người thấy cái cần phải học ở học, cần phải đề caohơn tình yêu thương con người, tư tưởng vị tha, cứu khổ, mưu cầu hạnh phúc choloài người, mưu cầu phúc lợi cho xã hội của Khổng Tử, Giê su, Thích Ca và củaCác Mác, Ăngghen, Lênin Người tự cho mình là học trò nhỏ của các vị đó Do vậy,giai cấp công nhân Việt Nam, trong các bài viết, bài nói của Hồ Chí Minh, chúng tabắt gặp những câu chữ, mệnh đề Nho giáo, Phật giáo, những lời răn của Chúa, đượcNgười giải thích hoặc đưa những nội dung mới làm cao đẹp hơn, nhằm phục vụnhân dân, phục vụ Tổ quốc.

1.1.2.3 Sự tiếp nhận giá trị tư tưởng dân chủ tư sản phương Tây của Hồ Chí Minh

Nói đến tư tưởng dân chủ tư sản, người ta nghĩ ngay đến tư tưởng dân chủ của cácnhà văn hoá phục hưng, các nhà tư tưởng Pháp thế kỷ XVIII (thế kỷ Ánh sáng),cùng với nó là Đại cách mạng tư sản Pháp năm 1789 Dù rằng đã có các cuộc cáchmạng tư sản nổ ra sớm hơn như ở Hà Lan, ở Anh, ở Mỹ, nhưng đạt tới đỉnh cao củathắng lợi thì phải kể đến Đại cách mạng Pháp 1789-1799 Đó là một cuộc cáchmạng tư sản triệt để, có ảnh hưởng to lớn và lâu dài trong lịch sử nhân loại Nhữngkinh nghiệm, bài học lịch sử của Đại cách mạng Pháp không những bổ ích cho cáccuộc cách mạng tư sản dân chủ tiếp theo, mà còn vô cùng cần thiết cho các cuộccách mạng dân tộc, dân chủ ở các nước thuộc địa, phong kiến, nửa phong kiến nóichung, kể cả những cuộc cách mạng này do giai cấp vô sản lãnh đạo Lênin nhận

xét: “Cách mạng Pháp, tuy đã bị đè bẹp, nhưng vẫn thắng, vì nó đã xây dựng chotoàn thế giới, những cơ sở của nền dân chủ tư sản, của nền tự do tư sản” 51, tr, 441 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Cùng với các giá trị về tư tưởng văn hoá, văn minh và khoa học khác, tư tưởng dân chủ là một thành tựu mới của thế kỷ Ánh sáng, gắn liền với tên tuổi của Giăng Mêliê(1644-1729), của Saclơ Lu-i Môngtexkiơ (1689-1755), của Vônte (tên thật là Phrăngxoa Mari Aruet (1694-1778), của Giăng Giắccơ Rútxô (1712-1778), của Giăng Pôn Mara (1743-1793).

Sáclơ Lu-i Môngtexkiơ, một trong những ngôi sao sáng chói của nước Pháp thế kỷ

Ánh sáng với tác phẩm lớn nhất và nổi tiếng khắp thế giới là Tinh thần pháp luật

được công bố năm 1748, được tái bản tới 22 lần và dịch ra nhiều thứ tiếng Trongtác phẩm, ông viết rằng xã hội loài người phát triển có quy luật khách quan, khôngphải tuỳ theo ý muốn của thượng đế Tổ chức xã hội phụ thuộc vào hình thức chínhquyền nhà nước và có ba loại hình chính quyền nhà nước phổ biến; chế độ chuyênchế, chế độ quân chủ lập hiến và chế độ cộng hoà Ông đề ra việc phân quyền vàhạn chế quyền hành trong chính quyền nhà nước để bảo đảm cho quyền tự do củacon người Ông khẳng định phải triệt để phân lập ba quyền ; lập pháp, hành pháp, tưpháp và ba quyền này phải được độc lập với nhau Dù có thừa nhận sự cần thiết củamột nền quân chủ tư sản, song, ông vẫn coi bình đẳng đúng nghĩa của nó là bìnhđẳng trước pháp luật và lòng yêu nước đồng nghĩa với lòng yêu sự bình đẳng

Người tiến xa nhất về mặt tư tưởng dân chủ trong thế kỷ Ánh sáng và cùng là nhà

tư tưởng tiêu biểu nhất thời đại này là Giăng GiắccơRútxô Toàn bộ các tác phẩmcủa Rútxô dẫn mọi người đến một học thuyết cách mạng dân chủ tiên tiến nhất

đương thời Trong số đó có cuốn Khế ước xã hội (1762) được nhắc tới nhiều và phổ biến rộng rãi Cuốn Khế ước xã hội đã trình bày chi tiết mô hình của một chính

quyền nhân dân Nhân dân bao gồm hầu hết những người trực tiếp sản xuất ra củacải vật chất của xã hội Vì vậy, nên dân chủ theo tư tưởng của Rútxô còn những điềuchưa hoàn chỉnh, có thể ảo tưởng nữa (như việc ông coi các đại biểu của nhân dân,thậm chí nhà nước lúc nào cũng trung thành với quyền lợi nhân dân), nhưng ông làmột nhà tư tưởng chủ đạo của phải Giacôbanh trong thời kỳ Đại cách mạng Pháp1789-1799

Hồ Chí Minh từng nói “Khi tôi độ mười ba tuổi, lần đầu tiên tôi nghe được ba chữPháp; tự do, bình đẳng, bác ái Và từ thủa ấy, tôi rất muốn làm quen với nền vănminh Pháp, muốn tìm xem những gì ẩn đằng sau những chữ ấy” 71, tr, 477 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Qua câu trích trên chúng ta thấy khát vọng tìm hiểu nội dung của dân chủ tư sản,của tự do, bình đẳng, bác ái đã có ở Hồ Chí Minh từ tuổi thiếu niên, tuổi học trò Dù

Hồ Chí Minh có bỏ Nho học sang học trường Tây, tiếng Tây thì cũng chỉ “ngheđược” và biết được “người Pháp đã nói thế”, chứ chưa hiểu được nội dung của nó là

gì, những gì ẩn đằng sau những chữ ấy Vì nội dung đó không được dạy trong nhàtrường Chính nền giáo dục ngu dân và đụng độ của hai dòng văn hoá Đông, Tây

thông qua chế độ thuộc địa, đã kích thích bản tính ham hiểu biết, phương pháp sosánh để hiểu đến tận cùng sự việc trong người thiếu niên Nguyễn Tất Thành Và đâycũng là nguyên nhân thúc đẩy anh Ba sang Pháp năm 1911.

Chưa có tài liệu nào xác định Hồ Chí Minh đã đọc các nguyên tắc của Môngtexkiơhay của Rútxô trước năm 1911, nhưng cũng có thể Người đã tiếp xúc với tư tưởngdân chủ tư sản bằng những con đường khác, như việc tiếp cận với những thầy giáo

người Pháp tiến bộ, qua phong trào Đông kinh nghĩa thục,qua các sách Tân văn, Tân thư của Trung Quốc Song, tất cả những tiếp cận ấy đã không giải đáp một cách

rõ ràng, cận kẽ tự do, bình đẳng, bác ái là gì? Tại sao nước Pháp có những khẩu hiệuđẹp đẽ như thế lại đi áp bức, nô dịch người Việt Nam một cách tàn nhẫn, vô nhânđạo, đặt ách nô lệ lên cổ một dân tộc vốn tự do, có nền văn hiến lâu đời Hồ ChíMinh quyết định tìm câu trả lời ngay trên đất Pháp

Cuộc hành trình viễn dương gần như vòng quanh thế giới của Nguyễn Tất Thànhthật kỳ thú và bổ ích Đây là một khảo nghiệm thực tiễn những giá trị của tự do,bình đẳng, bác ái trên đấp Pháp, Anh, Mỹ, những nước tự coi là tự do, văn minh, đãlàm cách mạng dân chủ tư sản ở thế kỷ XVIII nay trở thành thực dân, đế quốc đang

thực hiện công cuộc “khai hoá” cho các dân tộc nhược tiểu Nhờ cuộc khảo nghiệm

này mà Nguyễn Ái Quốc hiểu rõ được tất cả mặt giá trị và mặt trái của nền dân chủ

tư sản phương Tây

Có thể nói, Nguyễn Ái Quốc là người dân thuộc địa sớm nhận rõ những giá trị cơ

bản của cách mạng dân chủ tư sản đó là nhân quyền và dân quyền Đây không chỉ là

giá trị riêng của cách mạng Mỹ 1776 hoặc của cách mạng Pháp 1789 mà là giá trịchung của nhân loại Do vậy, trong lời mở đầu “Tuyên ngôn độc lập” của Việt Nam2/9/1945, Hồ Chí Minh đã trích dẫn Tuyên ngôn độc lập của cách mạng Mỹ 1776 vàTuyên ngôn về nhân quyền và dân quyền của cách mạng Pháp 1789 Không phảingẫu nhiên, khẩu hiệu của cách mạng dân chủ tư sản Pháp chống chế độ quân chủ

chuyên chế là Tự do, Bình đẳng, Bác ái, và khẩu hiệu của Cách mạng Việt Nam chống đế quốc, phong kiến là Độc lập, Tự do, Hạnh phúc Đó là việc Hồ Chí Minh

đã kế thừa có chọn lọc thành quả Đại cách mạng Pháp cho Cách mạng Việt Nam.Tiếp thu lý tưởng tự do, bình đẳng, bác ái của cách mạng dân chủ tư sản đối với

Hồ Chí Minh là quan trọng Song, qua cuộc sống thực tế ở những trung tâm văn hoá

tư sản như Luân Đôn, Pari và trực tiếp hoạt động trong Hội dân quyền và nhân quyền Pari và Đảng xã hội Pháp, đã giúp Người có điều kiện tìm hiểu về nền dân

chủ tư sản và các thiết chế dân chủ phương Tây Tại Pa-ri, Nguyễn Ái Quốc đã tiếpxúc trực tiếp với các tác phẩm của các nhà khai sáng; Môngtexkiơ, Vôte, Rútxô, những lý luận gia của Đại cáh mạng Pháp 1789 Theo báo cáo của mật thám Pháptheo dõi Nguyễn Ái Quốc vào đầu tháng 3 năm 1920 thì “hiện thời Quốc đang dịch

một đoạn L’ Esprít des Lois (Tinh thần pháp luật) của Môngtexkiơ sang quốc

ngữ” 125, tr, 146 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Có thể thấy các ý tưởng dân chủ của các nhà khai sáng Pháp đã ảnh hưởng trựctiếp tới tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh.

Nhưng có lẽ Nguyễn Ái Quốc đã hấp thụ được tư tưởng dân chủ và biến nó thànhphong cách sống của mình chủ yếu từ trong cuộc sống Rõ ràng là ở nước Pháp,Nguyễn Ái Quốc đã hoạt động và đấu tranh cách mạng một cách tương đối tự do,thuận lơn hơn ở trên đất nước Việt Nam dưới chế độ thuộc địa của mình Người cóthể tự do hội họp, tham gia đảng phải, lập hội, ra báo, phát biểu ý kiến, trình bàyquan điểm của mình trước dư luận Pháp Người đã viết bài phê bình bọn quan lại,vua chúa nước mình, phê phám cả thống sứ, toàn quyền ở thuộc địa, như đã làm với

A Xaroo, Liôtây, Varen, Điều này sẽ là “phạm thượng”, không thể xảy ra ở ViệtNam

Nguyễn Ái Quốc học và rèn luyện được tác phong dân chủ ngay trong cách sinh

hoạt khoa học ở Câu lạc bộ Phô-bua, trong sinh hoạt chính trị của Đảng Xã hội

Pháp, tiêu biểu là không khí tranh luận ở Đại hội Tua (12-1920)

Nguyễn Ái Quốc còn vào Hội Du lịch để đi thăm nước Pháp và các nước lân cậnnhư Ý, Thuỵ Sĩ, Đức, Toà thánh Vaticăng, mục đích không phải chỉ để đi du lịch mà

“muốn biết những nước ấy tổ chức và cai trị như thế nào” 122, tr, 40 Tìm hiểu71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo khôngnhững kinh nghiệm tổ chức và quản lý nhà nước của giai cấp tư sản, Hồ Chí Minhthấy; các nhà nước tư sản tồn tại được trong bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản,trong sự bất công và bình đẳng xã hội là do nó đã tạo được sự ổn định chính trị trên

cơ sở một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, một nền kinh tế phát triển, một mức sốngđược bảo đảm, một trình độ dân trí cao và một bộ máy chuyên chính mạnh Đâychính là những điều Hồ Chí Minh sẽ gạn lọc, tham khảo trong quá trình xây dựngnền dân chủ ở Việt Nam sau này.

1.1.2.4 Hồ Chí Minh tiếp thu tư tưởng dân chủ của chủ nghĩa Mác-Lênin

Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác-Lênin trước hết và trên hết là vì mục tiêu giải phóng con người khỏi ách áp bức, bóc lột, khỏi sự nô dịch, sau đó sẽ xây dựng một xã hội như Mác – Ăngghen khẳng định trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản:”Sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả

mọi người”

Tư tưởng cho rằng “xã hội không thể nào giải phóng cho mình được, nếu khônggiải phóng cho mỗi cá nhân riêng biệt” 66, tr, 404 , là tư tưởng cốt lõi trong học71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo khôngthuyết Mác- Lênin về giải phóng xã hội, về giải phóng con người; là điểm xuất phátcho cách đặt vấn đề xây dựng một chế độ xã hội mới, công bằng, không có áp bức,bóc lột, mọi người đều bình đẳng, tự do (dân chủ xã hội chủ nghĩa)

Tiếp thu sâu sắc tư tưởng về giải phóng con người, về xây dựng xã hội tương laikhông có áp bức, bóc lột người trong học thuyết của C Mác, Hồ Chí Minh cho rằngchủ nghĩa cộng sản phải trải qua một thời kỳ dài mới có thể thiết lập được ở ViệtNam sau khi cách mạng thành công Bởi vì, theo Mác – Ăngghen, việc giải phóngcon người một cách toàn diện và phát huy hết mọi tiềm năng của con người chỉ có

thể thực hiện được với tiền đề là “những lực lượng sản xuất hiện đại đã phát triển”.Nhưng ở Việt Nam, vào thời điểm 1946, Hồ Chí Minh cho rằng “những điều kiện ấychưa có đủ” 74, tr, 272 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Hồ Chí Minh xác nhận: Người đến với chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản vàlựa chọn chế độ xã hội chủ nghĩa cho cách mạng Việt Nam, bắt nguồn trước hết, từđức tin vào Lênin, tin vào sự bênh vực và ủng hộ tích cực của Lênin đối với sựnghiệp giải phóng các dân tộc thuộc địa Người khẳng định: Lênin đã “phát triển và

đã thực hiện chủ nghĩa Mác và Ăngghen” bằng Cách mạng tháng 10 Nga năm 1917

và mở đầu “thời đại mà chủ nghĩa Mác-Lênin đã thành lý trí và lương tâm của mọingười tiến bộ trên thế giới” Nói đến Lênin là nói đến Cách mạng tháng 10 Nga, mộtcuộc cách mạng vô sản, xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thếgiới

Khảo sát Cách mạng tháng Mười và thực tế được sống trong không khí sôi độngcủa công cuộc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Nga, Hồ Chí Minh nhậnthức và tâm đắc với quan điểm của Lênin cho rằng: Không có chế độ dân chủ thìkhông thể thực hiện được chủ nghĩa xã hội và giai cấp vô sản không thể hoàn thànhcuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa nếu không tiến hành cuộc đấu tranh cho dân chủ,cũng như chủ nghĩa xã hội sẽ không duy trì được thắng lợi nếu không thực hiệnđược đầy đủ chế độ dân chủ Thể hiện quan điểm này, Lênin viết:

Cũng giống như không thể có chủ nghĩa xã hội thắng lợi mà lại không thực hiệndân chủ hoàn toàn, giai cấp vô sản cũng không thẻ nào chuẩn bị để chiến thắng giaicấp tư sản được nếu nó không tiến hành một cuộc đấu tranh toàn diện, triệt để vàcách mạng để giành dân chủ 46, tr, 324 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Rõ ràng trong tư tưởng của Lênin, đấu tranh cho dân chủ và đấu tranh cho chủnghĩa xã hội, không thể tách rời nhau

Theo dõi quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Nga, Hồ Chí Minh đãnhận thức được những đặc điểm của nó là :

1 Cơ sở kinh tế là chế độ công hữu về tư liệu sản xuất mà trước hết là sở hữu Nhànước

2 Toàn thể nhân dân lao động là chủ thể của nền dân chủ, “sự thức tỉnh và sựtham gia tích cực của họ vào công việc của Nhà nước thay cho các quan lại” là điềukiện số một của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Tất cả mọi người lao động đều làthành viên của một “xanh- đi- ca” Nhà nước duy nhất, làm việc ngang nhau, hưởnglương ngang nhau, tất cả đều tham gia quản lý, tham gia kiểm soát việc sản xuất vàphân phối lao động, sản phẩm

3 Các cơ quan đại biểu nhân dân (Xô Viết) do phổ thông đầu phiếu bầu ra là các

cơ quan đại diện quyền lực nhân dân, vừa lập pháp, vừa hành pháp, tức là thống

nhất quyền lực nhưng có sự phân công chứ không phân lập Nhân dân trực tiếp bầunhững đại biểu của mình, trực tiếp kiểm tra và có quyền bãi miễn tư cách đại biểu.

4 Chế độ tập trung dân chủ kết hợp với quyền tự trị, tự quyết rộng rãi của các địaphương, nhất là các vùng dân tộc có những điều kiện riêng về kinh tế và lối sống

5 Lực lượng lãnh đạo là Đảng của giai cấp công nhân và có các tổ chức quầnchúng làm chỗ dựa cho nền dân chủ Các tổ chức này cùng với Nhà nước hợp thành

hệ thống chuyên chính vô sản

6 Đối tượng chuyên chính của nó là tất cả những phần tử, lực lượng thù địch vớichủ nghĩa xã hội

Như vậy, theo Mác- Ăngghen- Lênin, dân chủ xã hội chủ nghĩa là một nền dân

chủ toàn diện (không chỉ về mặt chính trị) trực tiếp, cụ thể (cả trong quản lý hàng ngày) của tuyệt đại đa số nhân dân Nó là một nền dân chủ thật sự và ngày càng đầy đủ Sau khi hoàn thiện, nó sẽ dân chủ “gấp triệu lần” nền dân chủ tư sản

(Lênin) Đây là những điều Hồ Chí Minh rất tâm đắc và đã tích cực vận dụng mộtcách sáng tạo ở Việt Nam

1.1.3 Nội dung tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh

1.1.3.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về dân chủ

Hồ Chí MInh không có một tác phẩm chuyên khảo nào bàn sâu về dân chủ Songđọc Hồ Chí Minh Toàn tập (12 tập), chúng tôi thấy, thuật ngữ dân chủ được Ngườidùng trên 1600 lần với những ý nghĩa sâu xa khác nhau, tuỳ theo hướng tiếp cận và

sự phát triển tư duy về dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh như sau:

Dân chủ Thiết chế, cơ chế Chế độ

Dân Dân chủ mới (dân chủ) (dân chủ) Xãhội

(nhân dân) văn minh

(CSCN)

dân vận Thực hành dân chủ dân chủ hoá

Theo sơ đồ ta thấy dân là phạm trù xuất phát, dân chủ là phạm trù trung tâm, là

điểm khởi đầu của tư tưởng và phương pháp dân chủ, đích cuối cùng là xã hội văn minh - cộng sản chủ nghĩa.

Vậy quan niệm (định nghĩa) của Hồ Chí Minh về dân chủ như thể nào?

Đọc Toàn tập của Hồ Chí Minh, chúng tôi thấy cụm từ “dân chủ là”, hiểu như là

một cách định nghĩa về dân chủ, đã xuất hiện trên 15 lần Trong đó có một cụm từđược coi là định nghĩa của Hồ Chí Minh về dân chủ, nó tường minh về câu chữ,hàm súc về nội dung và giản dị về diễn đạt Bằng cách hỏi và đáp là cách diễn đạt

mà người dân ít học hoặc có học đều dễ nhớ, dễ hiểu, Hồ Chí Minh đặt câu hỏitrước hàng vạn quần chúng Hải Phòng: “Dân chủ là thế nào?” Và Người tự trả lời:

“Là dân làm chủ” 78, tr, 375 Rõ ràng theo văn cảnh Hồ Chí Minh nói thì dân chủ71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

là dân làm chủ khi nhân dân Việt Nam đã là chủ đất nước của mình, và do vậy, dânchủ nghĩa là dân là chủ và dân làm chủ Trong đó dân làm chủ mới có giá trị thực tế,quyết định, chứ giá trị của dân chủ không hoàn toàn chỉ là xác định vị trí là chủ củadân Song, chỉ khi vị trí là chủ của dân được xác định, thì vai trò làm chủ của dânmới được xác lập, tức là dân chủ qua các mặt hoạt động thực tiễn Nói dân chủ làdân làm chủ đã bao hàm ý nghĩa dân là chủ trong đó Trong thực tế không phảikhông có trường hợp dân là chủ đất nước, là chủ nhà nước nhưng không biết làmchủ, thậm chí không được làm chủ Ngay ở nước Pháp, nước Mỹ những cái nói củacách mạng dân chủ tư sản, nhưng Hồ Chí Minh vẫn phát hiện ra : “Tiếng là cộnghoà và dân chủ, kỳ thực trong thì nó tước lục công nông, ngoài thì nó áp bức thuộcđịa Cách mạng đã 4 lần rồi, mà nay công nông Pháp hãy còn phải mưu cách mạnglần nữa mới hòng thoát khỏi vòng áp bức 72, tr, 274 ”.71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Chính vì vậy, Hồ Chí Minh quyết tâm đưa “nước ta phải đi đến dân chủ thựcsự” 77, tr, 25 nghĩa là “bao nhiêu quyền hạn đều của dân” 75, tr, 698 “Làm sao71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo khôngcho dân biết hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói,dám làm” 82, tr, 223 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Quan niệm của Hồ Chí Minh về dân chủ là dân làm chủ là một định nghĩa dân chủ

cô đọng, súc tích, vừa khoa học, hiện đại vừa kế thừa và phát triển những hiểu biếtcủa nhân loại về dân chủ, phản ánh đúng thực chất của dân chủ ở thời đương đại.Thực ra, nhìn về hình thức, cách định nghĩa dân chủ của Hồ Chí Minh không khác

gì nhiều cách định nghĩa dân chủ của người Hy Lạp cổ đã được nhân loại chấp nhậnnhư là một định nghĩa gốc Theo chữ Hy Lạp cổ thì dân chủ nghĩa là quyền lựcthuộc về nhân dân (kết hợp Demos + kratos), nghĩa tổng quát là nhân dây hay dânchúng nắm chính quyền Ngày nay trong các ngôn ngữ giao tiếp thông dụng của loàingười như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga thì dân chủ vẫn giữ nguyên ý nghĩa gốccủa nó (tiếng Anh – Democracy, tiếng Pháp – Démocratie, tiếng Nga -Демократиž) Chính C.Mác đã từng viết trong tác phẩm “Phê phán Cương lĩnh Gôta”: từ dân chủ nếu chuyển sang tiếng Đức thì có nghĩa là nhân dân nắm chínhquyền 65, tr 44-45 Rõ ràng, cách hiểu dân chủ với các ngôn ngữ thông dụng đều71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

là sự kết hợp giữa hai thành tố : chủ thể là dân và nội dung trọng tâm của dân chủ là quyền lực thuộc về dân hoặc dân làm chủ Sự khác nhau giữa quan niệm về dân chủ

chính ở quan điểm và thái độ đối với dân và phương thức gắn kết giữa dân với làmchủ hoặc quyền lực.

Trong quan niệm dân chủ của Hy Lạp cổđại thì nhân dân hay dân chúng chỉ baogồm những công dân hay dân tự do, trong đó không có những người nô lệ và nhữngngười con trai vị thành niên Dẫu rằng thành bang Aten được coi là dân chủ nhất, thìdân chúng vẫn là thiểu số, là ít ỏi trong cộng đồng dân cư Thậm chí dân chỉ là nô lệ,không được làm người

Thuật ngữ dân chủ với nội dung cơ bản là dân chúng nắm chính quyền chỉ còn làmột kỷ niệm hay là thuật ngữ lịch sử trong thời trung đại dưới chế độ phong kiếnquân chủ chuyên chế Đành rằng ở đâu đó, trong một vài thành thị thương mại Châu

Âu, người ta có nhắc tới thành bang dân chủ Aten và tự nhận là dân chủ đô thị.Nhưng các sự kiện đó không có ý nghĩa thực tiễn bao nhiêu trong sự phát triển của

xã hội loài người Cho đến thế kỷ thứ XVII với sự phát triển của các thành phố, cáctrung tâm kinh tế công thương nghiệp lớm, sự hình thành các quốc gia dân tộc, saucách mạng tư sản Anh, đặc biệt là cách mạng Mỹ, người ta lại quay lại thuật ngữ

dân chủ và lần này khái niệm dân chúng được mở rộng tới tất cả các công dân trong

từng quốc gia Ở nước Pháp, các nhà khai sáng bàn nhiều đến tự do, bình đẳng, bác

ái của người dân, đó là những bộ phận của dân chủ hay đúng hơn là bàn đến nhữngtiền đề của dân chủ để làm cơ sở lý luận khoa học của cuộc cách mạng tư sản Phápnổi tiếng vào năm 1789

Vì vậy, vấn đề cơ bản của dân chủ là quyền lực thuộc về dân chúng cụ thể nào.

Dân chủ chỉ phát triển khi khái niệm dân chúng được mở rộng và đông đảo hơn Đó

là sự phát triển tự nhiên của dân chủ Khi nhân dân, hay đúng hơn là đại bộ phậnnhân dân thực sự nắm quyền qua các hình thức có hiệu quả nhất, thì lúc ấy có nềndân chủ ở mức độ cao Vì vậy, quá trình phát triển lịch sử của dân chủ là quá trình

đấu tranh gay go trong xã hội loài người để ngày càng mở rộng khái niệm dân chúng nắm quyền Bất kỳ cuộc đấu tranh nào cho tự do, độc lập, bình đẳng xã hội

đều cống hiến không ít cho quá trình dân chủ Để có dân chủ thực sự phải thông quađấu tranh xã hội

Ngay bản thân cái tổng thể hợp thành nhân dân (dân chúng) cũng là một hiện tượng lịch sử Khái niệm nhân dân biến đổi tuỳ theo các giai đoạn phát triển của

từng xã hội Trong nhân dân có nhiều thành phần khác nhau, thậm chí mâu thuẫnnhau về quyền lợi cơ bản Do đó, khi nào nhân dân chỉ bao gồm những người không

có đối kháng về quyền lợi, có sự đồng nhất một cách tương đối về quyền lợi chungcủa đại bộ phận công dân trong một quốc gia hay một xã hội, thì khi ấy, có những

cơ sở thuận lợi nhất cho dân chủ đạt trình độ cao Cuộc đấu tranh cho dân chủ trongđiều kiện như thế chỉ tập trung vào một cuộc cách mạng thiết lập một thể chế phùhợp với quyền lợi đa số, cùng với nó là cuộc đấu tranh của nhân dân với những đạibiểu do mình uỷ thác, để thực hiện đúng đắn nền dân chủ rộng rãi nhất

Quan hệ giữa dân chủ và nhân dân là quan hệ đặc biệt, nhân dân là chủ thể của dânchủ, hay như cách nói của C Mác, “dân chủ là nội dung đặc thù của nhân dân”, “chỉ

là hình thức tồn tại đặc biệt của nhân dân thôi” 59, tr, 351 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Trong định nghĩa dân chủ của Hồ Chí Minh, chữ dân thoả mãn những yêu cầutrên Chữ dân được Hồ Chí Minh sử dụng theo nghĩa thông thường (dân An Nam,dân thợ) cũng như nghĩa khái quát lý luận Đó là đông đảo những người lao động,những người bị áp bức, không có chức quyền, họ luôn được đặt đối diện với ngườicầm quyền, người cai trị, người chủ ở các địa bàn lãnh thổ, ở các ngành nghề khácnhau trong mọi hoạt động của đời sống xã hội Trong trường hợp này chữ dân có ýnghĩa chính trị rõ rệt, phần nào phản ánh mối quan hệ các giai cấp của một xã hộinhất định

Ở Việt Nam, Hồ Chí Minh quan niệm “nhân dân là 4 giai cấp : công nhân, nôngdân, tiểu tư sản, tư sản dân tộc” 77, tr, 217 Trong đó, tiểu tư sản gồm có : “Phần71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

tử trí thức, các nhà công nghệ và thương nghiệp nhỏ, thủ công nghệ, những ngườilàm nghề tự do (như thầy thuốc, luật sư) công chức” 77, tr, 214 Chữ dân đồng71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo khôngnhất với nhân dân, đồng bào, quần chúng, dân chúng Đó là toàn dân Việt Namkhông phân biệt nòi giống, gái trai, giầu nghèo, tôn giáo, không phân biệt dân tộcnhiều hay ít người sống trên đất nước Việt Nam, chỉ trừ bọn tay sai chi đế quốc thựcdân, bọn phản bội lợi ích của Tổ quốc đi ngược con đường độc lập, tự do và chủnghĩa xã hội Với ý nghĩa này chữ dân trong các bài nói, bài viết của Hồ Chí Minh

đã trở thành thuật ngữ cơ bản trong lý luận chính trị, các văn kiện chính thức củaĐảng và Nhà nước ta.

Trong quan niệm của Hồ Chí Minh, dân chính là con người, gồm con người cánhân (cá thể) và con người cộng đồng Trong tư tưởng Hồ Chí Minh không có ngườidân trừu tượng Bao giờ Hồ Chí Minh cũng nói đến người dân cụ thể, lịch sử Tuỳtheo từng thời điểm lịch sử, gắn với hoàn cảnh cụ thể, Người dùng những cụm từkhác nhau của các mối quan hệ xã hội Song, bao giời Người cũng tâm niệm “Nhânnghĩa là nhân dân Trong bầu trời không có gì quí bằng nhân dân” 78, tr 276 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo khôngQuan niệm của Hồ Chí Minh về dân sâu sắc như vậy, nên mọi suy nghĩ, hànhđộng của Người đều hướng về dân, đều nhằm đem lại lợi ích cho nhân dân lao động.Người thường xuyên thực hiện và yêu cầu cán bộ, đảng viên cũng luôn thực hiện

“việc gì có lợi cho dân, thì phải làm cho kỳ được Việc gì hại cho dân phải hết sứctránh”, “phải đặt lợi ích dân chúng lên trên hết, trước hết”, “phải gần dân, hiểu dân,học dân, thương yêu, kính trọng dân”, phải tin ở dân, tin ở sức mạnh của dân là vôđịch Đó là những điều căn bản nhất trong quan niệm về dân - chủ thể của dân chủ -theo Hồ Chí Minh

Quan niệm và thái độ đối với dân là một tiêu chí cơ bản để đánh giá giá trị củamột học thuyết dân chủ Cái đặc sắc, cái đã đưa tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minhvượt lên trên tư tưởng dân chủ của các nhà Nho duy tân cùng thời, mang tầm thời

đại chính ở quan điểm dân vừa là chủ vừa làm chủ.

Quan điểm dân vi bản (dân gốc)và dân vi quý (dân là quý) của các nhà nho duytân Việt Nam trước Hồ Chí Minh vẫn xuất phát từ ý thức đạo đức là chính Theođạo đức Phương Đông, vì dân là gốc nên người cầm quyền (vua, quan) phải tôntrọng dân, biết ý dân Nhưng quan điểm dân là gốc chỉ có tác dụng như những lờican gián, khuyên ngăn người cầm quyền Nếu người cầm quyền không theo lờikhuyên ấy thì vai trò là gốc của người dân cũng không có ý nghĩa gì Cũng như thế,quan điểm dân là chủ có tác dụng kêu gọi, thức tỉnh nhân dân trong tình thế vua đã

để mất nước, để mất luôn vị trí “chủ nước” của mình, làm tay sai cho giặc, vậy dân

là chủ thì nhiệm vụ cứu nước là của dân Nói dân là chủ là để nhấn mạnh nghĩa vụ

người dân đối với nước, phải đánh giặc giữ nước, giành lại quyền là chủ của mình

Hồ Chí Minh cũng nói dân là quý, dân là gốc, dân là chủ, như cách nói của các

nhà Nho duy tân Việt Nam Cách nói theo kiểu duy danh định nghĩa này nó phù hợpvới trình độ dân trí còn thấp của người Việt Nam của cư dân nông nghiệp Nói dânchủ tức là dân là chủ, người dân dễ hiểu, dễ hình dung Họ lấy việc là chủ gia đình

để hình dung thế giới, lấy cuộc sống trong làng, trong xã mà hình dung xã hội vàNhà nước Mặt khác, Hồ Chí Minh thống nhất với các nhà Nho duy tân ở chỗ coidân là thành viên của cộng động dân tộc, là đại chúng, “đồng bào”, phải đứng lênchống bọn xâm lược để giành lại chủ quyền quốc gia, bảo vệ giống nòi Dân chủ ởđây có quan hệ mật thiết với chủ nghĩa yêu nước, với truyền thống dân tộc, với tráchnhiệm của người dân trong nhiệm vụ cứu nước, giành lại độc lập cho đất nước Đặt

dân trong quan hệ Dân- Nước, nhưng Hồ Chí Minh nói dân là chủ với ý nghĩa dân

là công dân chứ không phải là “con dân”, “thần dân”; là công dân với nghĩa đầy đủ

của nó, gồm cả nhân quyền và dân quyền

Với Hồ Chí Minh dân không chỉ là gốc mà Đảng và Nhà nước phải “lấy dân làmgốc” Bởi vì, dân là gốc của nước mang tính khách quan, tính quy luật dù người cầmquyền có muốn hay không dân vẫn là gốc của nước Do vậy người lãnh đạo dân,quản lý xã hội muốn đúng đắn và thành công phải biết vận dụng đúng cái khách

quan đó, nghĩa là phải lấy dân làm gốc Theo Hồ Chí Minh: “gốc có vững, cây mới bền Xây lầu thắng lợi trên nền nhân dân” Phải chăm sóc cho cái gốc ấy bền vững.

Để gốc dân vững mạnh, Người yêu cầu phải chăm lo, ưu tiên cho các tầng lớp nhândân lao động Họ là số đông có lực lượng, có khả năng và giữ vị trí chủ yếu tạo racủa cải cho xã hội và bảo vệ Tổ quốc Do vậy, “mọi lợi ích là vì dân”, “giải quyếtvấn đề kinh tếvà tài chính thế nào cho hợp lý, cho lợi dân” 76, tr 175 , để thu phục,71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo khôngtập hợp, đoàn kết dân Bởi vì “trong thế giới - theo Hồ Chí Minh - không có gì mạnhbằng lực lượng đoàn kết của nhân dân” 76, tr 276 Có thể nói, quan điểm lấy dân71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo khônglàm gốc của Hồ Chí Minh từ ý thức đạo đức đã phát triển thành ý thức chính trị,thành nguyên tắc pháp trị Đã là nguyên tắc pháp trị thì mọi thành viên xã hội, từdân thường đến người cầm quyền, lãnh đạo đều phải tuân theo, phải lấy dân làmgốc Nghĩa là phải “đem tài dân, sức dân, của dân mà làm lợi cho dân” Dân đã đemsức, tài của mình để làm lợi cho mình, thì người cầm quyền phải biết sử dụng sức

tài, tiền bạc của dân để làm lợi cho dân chứ không phải làm lợi cho bản thân, giađình mình Xét trên phương diện lợi ích thì dân làm gốc cũng thống nhất với dânlàm chủ.

Trong quan niệm của Hồ Chí Minh, dân chủ không chỉ là động lực chiến đấugiành lại quyền cơ bản là độc lập dân tộc mà dân chủ còn là khát vọng vươn lên đểxây dựng một cuộc sống hành phúc, tự do Theo Hồ Chí Minh, độc lập của nướcphải gắn liền với hành phúc, tự do của dân “Nếu nước độc lập mà dân không hưởnghạnh phúc, tự do thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì” 74, tr 56 Nước độc lập71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

do dân giành lại thì không có lý do gì mà dân không được làm chủ Làm chủ trongquan hệ sở hữu Không có một nước dân chủ nào khi dân đã là chủ đất nước mà lạikhông có quy định về quyền làm chủ bản thân, làm chủ cuộc sống của người dân.Với các nước thuộc địa, quá trình dân chủ hoá là quá trình xác lập địa vị làm chủ đấtnước của dân, để dân làm chủ thực sự, làm chủ mọi mặt của đời sống xã hội trong

sự thống nhất giữa làm chủ của cộng đồng với làm chủ của cá nhân

Quan niệm dân chủ nghĩa là dân làm chủ thể hiện được tính chủ động của chủ thể

dân chủ Theo Hồ Chí Minh, dân phải chủ động giành lấy chính quyền làm chủ xãhội, “đánh tan thực dân, giải phóng dân tộc giành lại thống nhất và độc lập, xâydựng một nước Việt Nam dân chủ mới” 76, tr 315 Theo Hồ Chí Minh, dân chủ71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

cũ là dân chủ tư sản Dân chủ mới khác dân chủ cũ ở chỗ “quyền hành và lực lượngđều ở nơi dân” 75, tr 698 và “chính quyền do người dân làm chủ” 76, tr 365 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Một nước có hơn 9 phần 10 dân cư là nông dân, thì tiêu chí cụ thể phân định dânchủ mới và dân chủ cũ, theo Hồ Chí Minh, là “bao giờ ở nông thôn, người nông dânthực sự nắm chính quyền, người nông dân được giải phóng thì mới là dân chủ thựcsự” 76, tr.365 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Quan niệm của Hồ Chí Minh về dân chủ là một quan niệm hiện đại Ngày nay,

người ta cũng nói dân chủ là mọi quyền lực thuộc về nhân dân và quyền lực được

hiểu rộng rãi gồm cả chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội Hồ Chí Minh không nói

dân chủ là dân nắm quyền lực mà nói dân làm chủ và lý giải nội dung một cách toàn

diện và sâu sắc; làm chủ nhà nước, làm chủ ruộng đồng, nhà máy xí nghiệp (tư liệusản xuất) đến làm chủ về văn hoá, tinh thần, nghĩa là dân chủ trong hiện thực chomọi người và trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

Dân làm chủ cái gì, làm chủ như thế nào, làm chủ bằng cách nào, lời đáp của cáccâu hỏi trên nằm trong những thiết chế và cơ chế dân chủ, nghĩa là những thiết chế

và cơ chế ấy phải được xây dựng và thể hiện một cách đầy đủ và rõ ràng để bảo đảmthực thi quyền làm chủ của người dân Nói đến dân chủ mà không có thiết chế bảođảm và cơ chế thực hiện thì dân chủ cũng không thể trở thành hiện thực trong cuộcsống Chính vì vậy Hồ Chí Minh rất quan tâm đến việc xây dựng các thiết chế, cơchế pháp luật của một quốc gia dân chủ, để đảm bảo thực thi đầy đủ quyề làm chủcủa người dân

1.1.3.2 Một số nội dung cơ bản trong tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh

Có thể khái quát một số nội dung chủ yếu trong tư tưởng dân chủ của Hồ ChíMinh như sau:

a) Không có gì quí hơn độc lập tự do - nội dung tổng quát, xuyên suốt tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh

Cả cuộc đời đấu tranh vì dân vì nước, Hồ Chí Minh luôn tâm niệm: “Tôi chỉ cómột sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độclập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc,ai cũng đượchọc hành” 74, tr 161 71, tr, 35 Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không  Hồ Chí Minh đánh giá “Khổng giáo không

Đây là lời tự bạch và cũng là tuyên ngôn hành động của Hồ Chí Minh Ở Hồ ChíMinh, dân tộc độc lập, tự do là tiêu chuẩn đầu tiên của dân chủ thực sự Đồng thời,chỉ có phát huy được dân chủ, “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta” mới có đượcđộc lập, tự do thực sự Việc Hồ Chí Minh cùng với Quốc dân đại hội Tân Trào chọntên nước ta là Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà và tiêu ngữ Độc lập - Tự do - Hạnhphúc, không chỉ thể hiện khát vọng sống trong độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam

mà còn là mục tiêu phấn đấu của các thế hệ người Việt Nam cho một nước dân chủthực sự với dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc, dân trí nâng cao

Hồ Chí Minh chủ trương chống “giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm” ngay sauCách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, không chỉ nhằm bảo vệ chính quyềncách mạng non trẻ vừa giành được từ tay đế quốc, phong kiến, mà là để thực hànhdân chủ, mang lại hạnh phúc, tự do cho dân khi họ đã là người chủ đất nước