Tạo hứng thú học tập cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học môn lịch sử lớp 10 trường trung học phổ thông chuyên lam sơn

Thực tiễn việc tạo hứng thú học tập lịch sử cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học ở trường THPT chuyên Lam Sơn hiện nay...49 Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP GÂY HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC

Tạo hứng thú học tập cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học môn lịch sử lớp 10 trường trung học phổ thông chuyên lam sơn, thanh hóa luận văn ths giáo dục học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- -PHAN THỊ HÀ

TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁCHÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 10TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

LAM SƠN, THANH HOÁ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

LAM SƠN, THANH HOÁ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Đình Tùng

HÀ NỘI – 2011

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do lựa chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu 9

4 Mục đích nghiên cứu và Nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phạm vi nghiên cứu 10

6 Phương pháp nghiên cứu 10

7 Giả thuyết khoa học 10

8 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 10

9 Cấu trúc của Luận văn 11

Chương 1: TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT CHUYÊN LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 12

1.1 Cơ sở lí luận 12 1.1.1 Quan niệm về hứng thú 12 1.1.2 Quan niệm về hứng thú học tập lịch sử 19 1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của hứng thú trong học tập lịch sử ở trường phổ

thông 24 1.1.4 Các hình thức tổ chức tự học môn LS ở trường THPT 30 1.2 Thực tiễn tạo hứng thú học tập lịch sử thông qua các hình thức tổ

chức tự học cho HS ở trường THPT chuyên hiện nay 47 1.2.1 Một số nét nổi bật ở trường THPT chuyên hiện nay 47 1.2.2 Thực tiễn việc tạo hứng thú học tập lịch sử cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học ở trường THPT chuyên Lam Sơn hiện nay 49 Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP GÂY HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ

LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT CHUYÊN LAM SƠN, THANH HOÁ

THỰC NGHIỆM 56 2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử lớp 10 56

2.1.1 Vị trí, mục tiêu của khoá trình Lịch sử lớp 10 56

2.1.2 Nội dung cơ bản của khoá trình Lịch sử lớp 10 59

2.2 Một số yêu cầu khi lựa chọn các hình thức tổ chức tự học để gây hứng thú cho học sinh 68

2.2.1 Về môi trường học tập 68

2.2.2 Về phía học sinh 68

2.2.3 Về phía giáo viên 70

2.3 Các hình thức tổ chức tự học tạo hứng thú trong DHLS lớp 10 73

2.3.1 Các biện pháp tổ chức tự học trên lớp để gây hứng thú học tập cho học sinh 73

2.3.2 Các biện pháp tổ chức học sinh tự học ở nhà để gây hứng thú học tập 79 2.4 Thực nghiệm sư phạm 84

2.4.1 Mục đích thực nghiệm 84

2.4.2 Đối tượng thực nghiệm và địa bàn thực nghiệm 84

2.4.3 Nội dung tiến hành thực nghiệm 86

2.4.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 86

2.4.5 Kết quả thực nghiệm 87

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong những năm gần đây, chủ trương của Đảng về đổi mới phương pháp

trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử ở trường THPT nói riêng đang

được quán triệt sâu sắc nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục – đào tạo Và đây cũng là vấn đề nhận được rất nhiều

sự quan tâm, đầu tư của các nhà nghiên cứu sư phạm, các nhà khoa học cũng như các thầy cô đang trực tiếp giảng dạy tại các trường THPT

Thêm vào đó, trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, việc

tạo hứng thú học tập cho học sinh là rất quan trọng và cần thiết Chỉ khi nào

có đam mê, hứng thú, người học mới tích cực, chủ động học tập và phát huy được nhiều năng lực, sở trường của bản thân trong việc chiếm lĩnh và khám phá tri thức nhân loại Điều đó đã được nhà tâm lý học Liên Xô Salovay khẳng định trong cuốn “Từ hứng thú đến tài năng”: “Biết cách phát triển hứng thú, chúng ta sẽ phát huy một trong những năng lực quý giá nhất của

con người là năng lực tập trung vào hoạt động, hoàn toàn say mê với công

việc cần làm” [11, tr 1]

Bên cạnh đó, nguồn tri thức mà học sinh nhận được không đơn nhất từ

phía giáo viên cung cấp mà học sinh có thể tìm kiếm nó thông qua tính năng của công nghệ thông tin, sự đa dạng trong các kênh dẫn kiến thức Vì vậy,

việc hình thành kỹ năng tự nghiên cứu, tự học rất cần thiết nhằm hình thành

“xã hội học tập” và việc phát triển nền “giáo dục suốt đời” với phương châm học suốt đời: “Học, học nữa, học mãi” Muốn vậy, ngay từ bậc phổ thông giáo viên cần hướng dẫn, tổ chức cho học sinh các hình thức tự học để từ đó giúp học sinh có được kỹ năng tự học, biết được cách thức chiếm lĩnh nguồn tri

thức phong phú của nhân loại nói chung và kiến thức lịch sử ở trường THPT nói riêng một cách hiệu quả theo kế hoạch học tập cũng như mục tiêu cuộc

sống của bản thân đề ra

2

Ngoài ra, trong khoá trình Lịch sử ở bậc THPT, chương trình lớp 10 có nội dung phong phú, bao gồm phần lịch sử thế giới cổ, trung, cận đại và lịch sử Việt Nam trước năm 1858 Những nội dung kiến thức này rất nhiều vấn đề hấp dẫn, nó thể hiện quá trình phát triển của lịch sử văn minh nhân loại và dân tộc Chính vì vậy, để hiểu được những vấn đề lịch sử đó đồng thời tạo hứng thú học tập cho học sinh, giáo viên cần hướng dẫn HS tự học qua các hình thức hoạt động học tập trên lớp hoặc tự học ở nhà, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện học tập cụ thể nhằm nâng cao chất lượng học tập

Là giáo viên trực tiếp dạy lịch sử ở trường trung học phổ thông chuyên,

nơi mà học sinh đã được tuyển chọn, có năng khiếu, có nhiều tư chất thông minh, ham hiểu biết thì việc tạo hứng thú học tập cho học sinh thông qua các hình thức tổ chức tự học là hết sức cần thiết Vì vậy, chúng tôi chọn vấn đề

“Tạo hứng thú học tập cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học môn Lịch sử lớp 10 Trường THPT chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sỹ Khoa học giáo dục

2.1 Vấn đề tự học và tổ chức tự học trong các nghiên cứu ở nước ngoài

Ngay từ những năm đầu trước công nguyên, Xô - cơ - rát (469 - 339 TCN)

đã đưa ra quan điểm rất nổi tiếng: Giáo dục phải giúp con người tự khẳng định chính mình Vận dụng quan điểm đó vào dạy học, ông cho rằng cần phải

để cho người học tự suy nghĩ, tự tìm tòi, cần giúp người học tự phát hiện thấy

sai lầm của mình và tự khắc phục những sai lầm đó

Đến thế kỷ thứ XVII, nhà sư phạm Tiệp Khắc J.A Cômenxki (1592 -

1670) đã nghiên cứu về vấn đề quan điểm giáo dục “đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán của người học” hay tìm ra phương pháp cho phép giáo viên giảng dạy ít hơn, học sinh học nhiều hơn Ông đề ra một số nguyên tắc dạy

J.J Rousseau (1712 - 1778), người Thụy Sĩ cho rằng phải hướng học

sinh tích cực tự đánh giá kiến thức bằng cách tìm hiểu, khám phá và sáng tạo Ông đã nói: “Đừng cho trẻ con khoa học mà phải để cho nó tự phát minh ra” [24, tr 6]

Đến thế kỷ XIX, Conxtantin Đmitrêvic Usinxki (1824 - 1870) đã nghiên cứu về tính tích cực, tính độc lập của học sinh, ông đánh giá rất cao vai trò của tính tích cực, tính độc lập Theo ông, tính tích cực, tính độc lập là

cơ sở duy nhất để cho sự học có hiệu quả Ông cho rằng cần giáo dục cho học sinh biết định hướng trong môi trường xung quanh, biết hành động một cách sáng tạo, biết tự mình nâng cao vốn học vấn và tự phát triển của bản thân Trong dạy học không nên dồn tất cả tính tích cực vào công tác dạy của người giáo viên, còn học sinh thì lại thụ động mà cần phải làm sao cho học sinh tích

cực ở mức độ cao nhất Như vậy, vấn đề tự học của học sinh đã được các nhà khoa học đề cập khá rõ ràng, các công trình nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu về tự học mà còn chỉ ra rằng muốn cho sự học có hiệu quả thì cần phải làm gì? [25, tr 8]

John Dewey (1859 - 1952), người Mĩ cho rằng: “Việc dạy học phải kích thích được hứng thú, phải để học sinh độc lập, tìm tòi, thầy giáo là người thiết kế, người cố vấn” [24, tr 6]

Thailleirent, người Pháp rất chú trọng đến việc phát huy óc sáng tạo và

tính độc lập suy nghĩ của học sinh Ông cho rằng chỉ có khi nào người ta tự

4

tìm tòi, tự phát minh ra điều gì đó thì người ta mới thực sự là biết, thực sự nhìn rõ điều đó

Tiến sĩ N Đ Đairi trong tác phẩm “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế

nào” đã trình bày các nguyên tắc cơ bản trong giờ học lịch sử ở trường phổ thông Ông đưa ra các yêu cầu đối với giờ học lịch sử và cho rằng để có một giờ học đạt hiệu quả cao, ngoài việc chuẩn bị tốt giáo án, giáo viên cần sử dụng hợp lí sách giáo khoa, các nguồn tài liệu, vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học Đặc biệt ông nhấn mạnh đến việc đưa ra các bài tập độc lập để phát huy tính tự lực của học sinh trong học tập

Trong cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào” của I.F

Kharlamov, tác giả đã khẳng định: công tác tự học giữ một vai trò to lớn trong việc nâng cao tính tích cực hoạt động trí tuệ của học sinh khi thông hiểu và tiếp thu tri thức mới

A.A Vaghin với cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông” đã đề cập đến biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, như vai trò của đồ dùng trực quan, ý nghĩa của việc sử dụng sách giáo khoa, tài liệu

khác [24, tr 6]

2.2 Vấn đề tự học và tổ chức tự học qua các nghiên cứu trong nước

Ở nước ta vấn đề tự học và bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh

nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục nói chung, hiệu quả bài học

nói riêng là vấn đề lớn, đã và đang thu hút sự quan tâm, nghiên cứu của các

nhà giáo dục, các nhà nghiên cứu lí luận dạy học và phương pháp dạy học

Cuốn “Hoạt động tự học của sinh viên đại học” của tác giả Đặng Vũ

Hoạt – Hà Thị Đức trường ĐHSP Hà Nội (1990), đã coi hoạt động tự học như

là một bộ phận hữu cơ của hoạt động học tập của sinh viên gồm: lập kế hoạch - thời gian biểu tự học, nghe giảng và ghi bài trên lớp, đọc sách và các tài liệu khác

Giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn đã đóng góp nhiều công sức trong tìm hiểu

vấn đề tự học ở nhiều loại hình đào tạo khác (tập trung, đào tạo từ xa, TTGD Thường xuyên)…trong Tuyển tập tác phẩm: Bàn về giáo dục Việt Nam –

5

(Nxb Lao Động, 2002) Cuốn sách “Quá trình dạy - tự học” của Giáo sự Nguyễn Cảnh Toàn (Nxb Giáo dục Hà Nội 1997) đã đi sâu tìm hiểu hoạt động dạy của thầy, tự học cuả trò Mặt khác, trong cuốn sách khác: “Luận bàn và

kinh nghiệm về tự học ”, tác giả đã đưa ra kinh nghiệm bản thân về việc tự

học và hiệu quả của quá trình tự học qua giảng dạy ở chương trình nghiên cứu

hệ đại học Sư phạm, vừa học vừa làm của giáo viên Từ đó ông rút ra những cản trở của việc tự học và cách khắc phục những khó khăn đó

Về phương pháp tự học lịch sử đã được trình bày trong cuốn “Phương

pháp dạy học lịch sử” do Giáo sư Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị chủ biên, NXB Giáo dục 1992, đặc biệt là cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ” của tác giả Phan Ngọc Liên (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi xuất bản

năm 2009

Cuốn “Đổi mới việc dạy, học lịch sử lấy học sinh làm trung tâm” của

Hội khoa học lịch sử Việt Nam do GS Phan Ngọc Liên chủ biên đã đề cập

đến phương hướng, biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay trong đó nhấn mạnh tới vấn đề phát huy năng lực

tư duy của học sinh

Trong cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử

ở trường THCS” do GS Phan Ngọc Liên, PGS Trịnh Đình Tùng chủ biên đã

đề cập đầy đủ cơ sở lí luận, thực tiễn của việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh Đồng thời để ra những biện pháp sư phạm cần thiết nhằm phát huy tính tích cực, khả năng tư duy độc lập của học sinh THCS

Tác phẩm “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch

sử ở trường phổ thông”, GS.TS Nguyễn Thị Côi đã trình bày cụ thể quan niệm về tự học lịch sử, nội dung và các hình thức tự học ở nhà, nhấn mạnh giáo viên phải rèn luyện cho học sinh thói quen, phương pháp tự học ở nhà [24, tr 8]

PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo trong cuốn sách “Phát triển tính tích cực,

tính tự học của học sinh trong quá trình dạy học” đã đưa ra quan niệm học là

6

hoạt động tích cực, tự lực, là trung tâm trong quá trình dạy học và nêu lên các phương pháp nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh [18, tr 4]

Ngoài ra vấn đề này cũng được đề cập đến trong cuốn “Hệ thống các

phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS” do PGS Trịnh Đình Tùng chủ biên Thông qua việc tìm hiểu phương pháp tự học của học sinh, tác giả đã nêu rõ mối quan hệ mật thiết giữa phương pháp giảng dạy của giáo viên và phương pháp học tập của học sinh góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy

Vấn đề tự học đã được bàn luận sôi nổi trên các tạp chí khoa học

chuyên ngành như: Tạp chí Giáo dục và thời đại; Giáo viên và nhà trường;

Nghiên cứu giáo dục; Tự học; Nghiên cứu lịch sử…Qua bài viết “Kinh

nghiệm Đairi với việc dạy môn lịch sử ” của Lương Ninh và Nguyễn Thị Côi đăng trên tạp chí Giáo dục số 8/ 1988, các tác giả đã giải quyết các vấn đề cụ thể, như mối quan hệ giữa nội dung sách giáo khoa và bài giảng, các yêu cầu của bài học, phát triển tính tích cực học tập của học sinh Các bài viết: “ Những vấn đề trong dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay” của GS Phan Ngọc Liên và Nguyễn Thị Côi, “Một vài suy nghĩ về đổi mới nội dung giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông hiện nay” của tác giả Nghiêm Đình Vì và Trịnh Đình Tùng trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 5/1991, “Về biện pháp

nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ” của PGS Trịnh Đình Tùng đăng trên

tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 5/1994, “Hướng dẫn làm bài tập lịch sử ” của tác giả Nguyễn Thị Côi và Phạm Thị Kim Anh trên tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 6/1994…đã đi sâu vào các vấn đề khác nhau của phương pháp dạy học lịch sử nói chung và vấn đề tự học nói riêng, song đều có liên quan đến vấn đề

tự học lịch sử nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Hay gần đây hơn

là các bài báo đã đăng trên các tạp chí Giáo dục, tạp chí Dạy và học ngày nay, tạp chí Khoa học giáo dục, Giáo dục lí luận như: Tư tưởng tự học của Khổng

Tử - đề xuất các biện pháp tự học cho sinh viên trường Đại học Sư phạm -

Đại học Huế của Nguyễn Thanh Hùng, Một số biện pháp rèn luyện khả năng

tổ chức tự học ở nhà của học sinh THPT của Đào Thị Oanh, Vấn đề tạo hứng thú cho người học của Nguyễn Hoài Sanh, Khảo sát hứng thú học tập môn

7

ngữ văn của Nguyễn Hồng Trâm - Nguyễn Thị Hồng Nam, Tự học ở tuổi học đường của Lê Hải Yến, Hoạt động tự học của sinh viên trong đào tạo theo hệ

thống tín chỉ của Phạm Thị Thanh Hải….cũng đã trình bày về vấn đề tự học

và hứng thú học tập trong phạm vi của các môn học khác – đây là nguồn tài liệu tham khảo để nghiên cứu phần lí luận cho đề tài

Đặc biệt là Hội thảo khoa học “Nghiên cứu phát triển – Tự học - Tự

đào tạo” tổ chức tại Hà Nội ngày 6/1/1998 với nhiều bài phát biểu, bài viết xung quanh vấn đề tự học, phát huy nguồn lực con người và các biện pháp cần được tiến hành đồng bộ hiện nay để phát triển năng lực tự học nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo [24, tr 9]

Bên cạnh đó vấn đề này đã được tìm hiểu qua một số khoá luận của

sinh viên, luận văn Thạc sỹ, luận án Tiến sỹ khoa học giáo dục, khoa học Tâm

lí giáo dục của trường ĐHSP Hà Nội Luận văn Thạc sỹ Đinh Thị Cúc với đề tài: “Hướng dẫn phương pháp tự học phần chủ nghĩa duy vật biện chứng triết học Mác cho sinh viên trường Cao đẳng kỹ thuật Hà Tây” Luận văn Thạc sỹ của tác giả Cao Đức Sáu “Hướng dẫn phương pháp tự học nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Kinh tế chính trị Mác Lênnin của trường Cao đẳng Kiên Giang ” Hoặc “Các biện pháp phát huy tính tích cực học tập của học sinh THPT thông qua dạy học” của Nguyễn Thanh Hùng, “Rèn luyện năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 – 1918

ở lớp 11 trường THPT (chương trình chuẩn)” của Nguyễn Thị Thanh Thuỷ,

“Một số biện pháp gây hứng thú học tập lịch sử cho HS THPT (vận dụng qua phần LSTG Cận đại lớp 10 Chương trình chuẩn)” của Nguyễn Thị Hằng… cũng đã trình bày một cách cụ thể về năng lực tự học, biện pháp sư phạm gây hứng thú

Các công trình nghiên cứu trên là những gợi mở quý báu về mặt lí luận

giúp chúng tôi tìm được hướng giải quyết các nhiệm vụ của luận văn Tuy nhiên cơ sở lí luận chung cũng như một số vấn đề của việc tự học đối với từng môn học, nhất là tự học lịch sử cần phải được tiếp tục nghiên cứu để đưa ra