Lý luận về nhà nư¬ớc là một trong những vấn đề cơ bản của CNDVLS , mà giai cấp vô sản và nhân dân lao động phải nhận thức sâu sắc và giải quyết đúng đắn trong cuộc đấu tranh xoá bỏ mọi sự áp bức, bóc lột, xây dựng xã hội mới. Khi bàn về nhà nư¬ớc có nhiều quan điểm khác nhau, thậm chí trái ngư¬¬ợc nhau. Trong lịch sử chỉ có triết học Mác nghiên cứu về nhà nư¬ớc mới thực sự khoa học. Thế giới hiện nay đang có nhiều biến động phức tạp, nghiên cứu vấn đề này có ý nghĩa to lớn, cả về lý luận và thực tiễn.
Trang 1NHÀ NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG XÃ HỘI
Mở đầu:
Lý luận về nhà nước là một trong những vấn đề cơ bản của CNDVLS , mà
giai cấp vô sản và nhân dân lao động phải nhận thức sâu sắc và giải quyết đúng đắn trong cuộc đấu tranh xoá bỏ mọi sự áp bức, bóc lột, xây dựng xã hội mới Khi bàn về nhà nước có nhiều quan điểm khác nhau, thậm chí trái ngược nhau Trong lịch sử chỉ có triết học Mác nghiên cứu về nhà nước mới thực sự khoa học Thế giới hiện nay đang có nhiều biến động phức tạp, nghiên cứu vấn đề này có ý nghĩa to lớn, cả về lý luận và thực tiễn
Mục đích:
Trang bị cho ngời học những kiến thức cơ bản về vấn đề nhà nước Trên cơ
sở đó củng cố thế giới quan, phương pháp luận khoa học và các phẩm chất khác của người cán bộ, giáo viên hiện nay
Yêu cầu:
- Nắm thực chất một số vấn đề cơ bản về nhà nước
- Biết vận dụng vào quán triệt quan điểm của Đảng về xây dựng nhà
nư-ớc trong tình hình hiện nay
- Vận dụng giải thích một số vấn đề thực tiễn và đấu tranh chống những quan điểm sai trái
Kết cấu : 2 phần
(1) - Nhà nước
(2) - Cách mạng xã hội
Trang 2ơng pháp : Giáo viên chủ yếu sử dụng phương pháp thuyết trình, có
kết hợp với diễn giải, chứng minh và nêu vấn đề
Tài liệu :
- Giáo trình triết học chuẩn quốc gia
- Văn kiện Đại hội Đảng VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII ở các mục về xây
dựng hệ thống chính trị và cải cách hành chính
- Tác phẩm: “Nhà nước và cách mạng”, Lênin, toàn tập, tập 33
- Thư gửi Cu Ghen Man ngày 12/4/1871
- Lời tựa tác phẩm : “Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị”, 1859
t.13, tr13-18
- Vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nớc ta, Giáo
sư TS triết học Hồ Văn Thông, Tạp chí cộng sản 10/96
- Tính tất yếu của xây dựng nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa, GS.
TS triết học Trần Đức Tiến, tạp chí Triết học 5/2002
- Bộ máy nhà nớc ta 54 năm xây dựng trưởng thành, đổi mới- Luật s
Nguyễn Văn Thảo- Tạp chí cộng sản 9/99
- Sự thống nhất giữa bản chất giai cấp với tính nhân dân và tính dân tộc
của nhà nước Việt Nam- PSG.TS Nguyễn Văn Tài- Tạp chí Triết học
số 8/2005
* Khái niệm : Nhà nước là tổ chức quyền lực chính trị của GCTT trong
xã hội; nhằm nhằm bảo vệ trật tự xã hội hiện hành và đàn áp sự phản kháng của các giai cấp khác, bảo vệ chế độ xã hội mà nó đại diện.
Như vậy, nhà nước không phải là cái gì thần bí khó hiểu, không phải là hiện thân của ý niệm tuỵêt đối như quan niệm của Hê ghen; không phải là
Trang 3hiện thân của lực lượng siêu tự nhiên như quan điểm duy tâm tôn giáo … mà
là công cụ bạo lực trấn áp, là tổ chức quyền lực chính trị của GCTT
- Là tổ chức: là một hệ thống thống nhất, gồm có bộ máy hành chính và
những công cụ phương tiện vũ lực :
+ Hệ thống pháp luật
+ Các cơ quan: Lập pháp, hành pháp, tư pháp
- Đây là tổ chức quyền lực chính trị, không phải quyền lực đạo đức (như
thời cộng sản nguyên thủy)
- Là tổ chức quyền lực chính trị của GCTT, không phải của
GCBT( GCBT cũng có quyền lực chính trị nhưng không có điều kiện
tổ chức nhà nước)
- Mục đích của nhà nước: bảo vệ, duy trì trật tự xã hội hiện hành trong
vòng lợi ích của GCTT, đàn áp sự phản kháng của các giai cấp khác
1.
Nguồn gốc nhà nư ớc
*Quan điểm của chủ nghĩa duy tâm và giai cấp tư sản:
- Những nhà duy tâm đi tìm nguồn gốc nhà nớc từ lực lợng siêu tự nhiên
như thần linh , thượng đế, ý niệm, ý niệm tuyệt đối…( Hê ghen: Nhà
nước là “hiện thực của ý niệm đạo đức”, là “ hình ảnh và hiện thực của
lí trí” )
Ăng ghen: “ NN quyết không phải là một lực lượng được áp đặt từ bên
ngoài vào xã hội NN cũng không phải là cái hiện thực của ý niệm đạo đức , không phải là hình ảnh và hiện thực của lý trí như Hê ghen khẳng
định” ( Nguồn gốc của gia đình…)
- GCTS đi tìm nguồn gốc nhà nước từ nhu cầu tất yếu chung của xã hội,
để điều hòa mâu thuẫn giai cấp, giải quyết các vấn đề xã hội, mà không
cần biết đó là xã hội gì ( xem Nhà nước và cách mạng )
Trang 4Lênin: “Theo Mác nếu có thể điều hoà được giai cấp thì nhà nước không
xuất hiện và cũng không thể đứng vững được”( Nhà nước và cách mạng )
Những quan điểm duy tâm, tư sản nói trên thực chất là phủ nhận nguồn gốc đích thực của nhà nước và đi đến che dấu bản chất giai cấp của nhà nước
*Quan điểm triết học Mác Lênin
Khẳng định: Sự ra đời của nhà nước là một tất yếu khách quan, ở một
giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử Nhà nớc ra đời có nguồn gốc hiện
thực: từ tiền đề kinh tế và chính trị - xã hội Xét sâu xa từ kinh tế là chế độ t hữu về TLSX; xét trực tiếp là đối kháng giai cấp không thể điều hoà Nói
cách khác NN ra đời trên cơ sở sự vận động của kinh tế và nhu cầu quản lý xã hội
- Từ khi xuất hiện con người với tính cách là con người xã hội bao giờ cũng tồn tại, phát triển trong cuộc sống cộng đồng, đòi hỏi mọi thành viên phải tuân theo ý chí chung của xã hội, do đó tất yếu phải xuất hiện các tổ chức, thiết chế xã hội để điều tiết quan hệ của các thành viên
- Trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ, trình độ LLSX còn thấp kém, cộng đồng ngời còn sơ khai, các quan hệ xã hội chưa phát triển phức tạp, tổ chức điều hành xã hội thị tộc, bộ lạc do dân tự nguyện bầu ra, đại biểu cho lợi ích chung của cộng đồng, quyền lực mang tính chất xã hội, chưa mang tính chính trị, giai cấp, nhà nước chưa xuất hiện
- Khi LLSX phát triển đến trình độ nhất định, chế độ chiếm hữu tư nhân về TLSX xuất hiện thay thế cho chế độ sở hữu chung, xã hội phân chia thành giai cấp ( Điều này đã được chứng minh ở chủ đề GC và ĐTGC ) Trong xã hội có đối kháng giai cấp, mâu thuẫn giai cấp ngày càng gay gắt đến mức không thể điều hoà, các quan hệ xã hội phát triển ngày càng phức tạp, đấu tranh giai cấp là tất yếu, quyền lực xã hội của thị tộc bộ lạc bất lực Trong
Trang 5cuộc đấu tranh giai cấp một mất một còn, GCTT với một lực lượng nhỏ không thể tồn tại trước sức mạnh của quảng đại quần chúng nhân dân, chúng buộc phải tổ chức ra bộ máy quyền lực chính trị, để tập trung sức mạnh kinh
tế, quân sự, pháp luật để duy trì trật tự bóc lột và đè bẹp sự phản kháng của
quần chúng Công cụ bạo lực, đó là nhà nước- thiết chế có tiền thân từ những
tổ chức phi chính trị xuất hiện ngay trong xã hội thị tộc bộ lạc
Trong tác phẩm: Nguồn gốc của gia đình của chế độ tư hữu và nhà nước, Ăng ghen đã luận chứng một cách khoa học sự xuất hiện nhà nước từ
chế độ tư hữu về TLSX và đối kháng giai cấp không thể điều hoà Trong tác
phẩm: Nhà nước và cách mạng Lênin đã bảo vệ và phát triển tư tởng đó: “
Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà về mặt khách quan những mâu thuân giai cấp không thể điều hoà được thì nhà nước xuất hiện và ngược laị sự tồn tại nhà nước chứng tỏ rằng mẫu giai cấp là không thể điều hoà được”
Thực tế lịch sử đã chứng minh, trong xã hội CSNT dựa trên chế độ công hữu về TLSX, xã hội tồn tại hàng chục vạn năm không có đối kháng giai cấp
và không có nhà nước Khi chế độ tư hữu về TLSX xuất hiện, giai cấp ra đời ( CHNL) và sau đó nhà nước xuất hiện Những nhà nước đầu tiên của lịch sử
đó là Aten; Rô Ma; Giéc manh ở thế kỷ VII-VI TCN
Lu ý: Quá trình hình thành NN trải qua nhiều bước quá độ chuyển tiếp,
chứ không phải hình thành ngay một lúc
Kết luận:
- Nhà nước chỉ là phạm trù lịch sử, không phải là ngời bạn đường, tồn tại vĩnh viễn cùng con người Nó ra đời khi xã hội xuất hiện tiền đề vật chất là chế độ tư hữu về TLSXvà nó mất đi khi tiền đề đó không còn nữa
Trang 6- Muốn thủ tiêu nhà nước thì phải xoá bỏ nguồn gốc sinh ra nó là chế độ
tư hữu về TLSX và đối kháng giai cấp, xây dựng chế độ CSCN
- Đây là vũ khí lý luận sắc bén để phê phán những quan điểm sai lầm, phản động (như quan điểm của Hê ghen, GCTS, CHCHXL, CNvô chính phủ )
2 Bản chất nhà n ước
* Các quan điểm ngoài Mác xít
Cho rằng nhà nước không có bản chất giai cấp, mà siêu giai cấp, phi giai cấp, cho nhà nước là cơ quan điều hòa mâu thuẫn giai cấp (Cauxky…) Thực chất quan điểm này là phủ nhận bản chất giai cấp để lừa bịp quần chúng nhân dân, làm chệch hướng mục tiêu đấu tranh giai cấp, bảo vệ nhà nước thống trị bóc lột
* Quan điểm triết học Mác Lênin
Xem xét bản chất của nhà nước phải xem NN đó do giai cấp nào tổ chức lãnh đạo, duy trì bảo vệ quyền lợi trớc hết cho giai cấp nào là chủ yếu? Thực hiện dân chủ với ai, chuyên chính với ai? NN đó phát triển theo định hướng chính trị nào?
Trên cơ sở nghiên cứu nguồn gốc của NN triết học Mác Lênin khẳng
định:
Bản chất của nhà nước là công cụ chính trị, nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị về kinh tế
Nhà nước mang bản chất giai cấp sâu sắc, bản chất của một giai cấp
duy nhất, giai cấp tổ chức, sử dụng nó
Vì:
- Nhà nước ra đời từ xã hội có giai cấp , liên quan đến giai cấp
- Nhà nước là bộ máy chuyên chính, công cụ bạo lực, trấn áp của GCTT nhắm bảo vệ địa vị, qyuền lợi của giai cấp thống trị
Trang 7Thông qua NN, GCTT thực hiện quyền lực chính trị, hợp pháp hoá ý chí giai cấp mình thành ý chí NN buộc các giai cấp khác phải tuân theo trật tự phù hợp của GCTT Thông qua quyền lực kinh tế, chinha trị, áp đặt
hệ tư tưởng của chúng thành hệ tư tưởng thống trị xã hội
- Bản chất NN còn biểu hiện ở đặc trưng và chức năng của nó
=> Cho nên bản chất của nó phải có tính giai cấp
Ăng ghen: Nhà nước là của một giai cấp có thế lực, giai cấp thống trị kinh
tế, nhờ vậy thành giai cấp thống trị về chính trị
Lênin : Nhà nước dù hình thức nào cũng là chuyên chính
=>Như vậy: không có nhà nước nào phi giai cấp cũng như của nhiều giai cấp
Mọi luận điểm cho nhà nước của nhiều giai cấp, nhà nước phi giai cấp hoặc nhà nước là cong cụ để điều hoà mâu thuẫn giai cấp đều sai lầm
Ý nghĩa ph ương pháp luận
- Đây là cơ sở khoa học để nhận thức, nghiên cứu các vấn đề về nhà nớc
- Đây là cơ sở để quán triệt quan điểm của Đảng về xây dựng nhà nớc hiện nay
- Đây là vũ khí sắc bén để phê phán các quan điểm sai trái
II.
1 Đặc trư ng của nhà n ước
Nghiên cứu đặc trng của nhà nước để phân biệt với tổ chức của xã hội thị tộc, bộ lạc và với các tổ chức chính trị xã hội khác Khẳng định nhà nước
là tổ chức đặc biệt, giữ vị trí trung tâm trong hệ thống chính trị, tác động toàn diện, mạnh mẽ và có hiệu quả nhất đối với đời sống xã hội, thể hiện và thực
hiện lợi ích của giai cấp thống trị một cách tập trung nhất
* Nhà n ước có đặc trưng là:
Trang 8quản lý dân cư trên một lãnh thổ nhất định: có một hệ thống cơ quan quỳên lực chuyên nghiệp mang tính cưỡng chế đói với mọi thành viên trong xã họi; hình thành bộ máy thuế khoá đẻ nuôi nhà nước.
- Đây là sự khác biệt so với các tổ chức của xã hội thị tộc, bộ lạc và các
tổ chức chính trị xã hội khác
- Quyền lực nhà nước có hiệu lực đối với tất cả mọi thành viên trong biên giới quốc gia không phụ thuộc vào huyết thống, giới tính và chính kiến
Như vậy, lợi ích quốc gia, dân tộc thống nhất với lợi ích giai cấp thống
trị Lênin: Đặc trưng cơ bản là phân chia thần dân theo lãnh thổ (So sánh
với sự quản lý dân cư thời nguyên thuỷ)
*Nhà nước có một hệ thống quyền lực công cộng , mang tính chuyên nghiệp, có tính cưỡng chế , bắt buộc đối với mỗi công dân
Trong xã hội có nhiều loại quyền lực, nhưng chỉ có quyền lực nhà nước mới có những đặc trưng như: hệ thống quyền lực công cộng ; bắt buộc; cưỡng bức và mang tính chuyên nghiệp (có hệ thống pháp luật, có cơ quan hành pháp, tư pháp …) các quyền lực khác như kinh tế, đạo đức…không có như vậy
Về pháp luật, pháp luật do GCTT đề ra, đó là sự thể chế hoá ý chí của GCTT thành các điều luật Ăng ghen: pháp quyền của các ông chỉ là ý chí của các ông nâng lên, chứ không phải là cái gì khác.
Về tổ chức thực hành quyền lực, đó là hệ thống các cơ quan hành chính từ
T.Ư đến địa phương và quân đội cảnh sát, cơ quan hành pháp Hoạt động của các tổ chức này bảo đảm cho quyền lực chính trị, nhà nước được thực thi
* Nhà nước hình thành hệ thống thuế: Tổ chức này có tính chất phi sản
xuất, không trực tiếp làm ra sản phẩm, cho nên sự tồn tại của nó phải dựa vào thuế Qua nội dung thuế để phân biệt nhà nước và các tổ chức quyền lực khác
Trang 9Những nội dung trên phản ánh cái chung của mọi nhà nước, đồng thời phản ánh cái đặc thù giữa nhà nước và các tổ chức quyền lực khác, ngoài ra
nó còn phản ánh bản chất giai cấp của nhà nước
<<<2 Chức năng của nhà n ớc “Tham khảo”
Chức năng của nhà nước là phơng diện hoạt động của nhà nước.Thông qua hoạt động mà chức năng nhà nước được thực thi Mỗi cơ quan nhà nước
có cách thức tổ chức và hoạt động khác nhau, nhng thống nhất với nhau về mục đích Qua chức năng mà nhà nước thể hiện vai trò đối với xã hội Tuy vậy, tuỳ theo cách tiếp cận khác nhau mà chức năng nhà nước biểu hiện khác nhau
a, Tiếp cận theo phạm vi tác động của quyền lực NN ở tầm vĩ mô thì NN có chức năng đối nội và đối ngoại
* Chức năng đối nội: NN thực hiện tư cách chủ thể quyền lực cao nhất
trong nớc nhằm duy trì trất tự xã hội trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội theo lợi ích của GCT
* Chức năng đối ngoại: NN thực hiện tư cách đại biểu cao nhất của
quốc gia trong quan hệ đối ngoại, nhằm bảo vệ chủ quyền lãnh thổ quốc gia,
vì lợi ích GCTT và cả lợi ích quốc gia dân tộc
* Mối quan hệ 2 chức năng: Hai chức năng trên là 2 mặt của một thể
thống nhất, đều xuất phát từ lợi ích căn bản của GCTT Tính chất của chức năng đối nội quyết định tính chất của chức năng đối ngoại Chức năng đối ngoại có tác động trở lại mạnh mẽ Trong xã hội toàn cầu hoá mối quan hệ này ngày càng mật thiết
Trang 10Chú ý: Chú ý đúng mức tính chất giai cấp của chức năng đối ngoại.
Hai chức năng thực hiện tư cách đại biểu và chủ thể cáo nhất của quyền lực
NN mang tính hợp hiến
( Liên hệ: Gần đây một số nhóm phản động lưu vong tự xưng thành lập
NN tự trị, đòi đại diện quốc gia trong quan hệ đối ngoại là không đúng)
b, Tiếp cận từ tính chất của quyền lực chính trị NN có chức năng
xã hội và chức năng thóng trị chính trị giai cấp:
*Chức năng xã hội ( Chức năng công quyền ) Đây là chức năng chung
cho mọi nhà nước, kể cả nhà nước của GCTT và nhà nước của GCVS Có một thời kỳ trước đây, chúng ta có nhận thức không đúng là nhà nước của GCTT không có chức năng này thì không phù hợp Chức năng này chính là tổ chức, quản lý xã hội phát triển kinh tế …chức năng này do nhu cầu khách quan của mọi xã hội Nó tiếp tục, kế thừa chức năng của tổ chức điều hành công việc từ xã hội CSNT Mặc dù nó đã khác đi, nhưng về bản chất là như vậy
Ăng ghen: Nhà nước xuất hiện tựa hồ như đứng trên giai cấp, để các
giai cấp không “ nuốt chửng lẫn nhau”( Nguồn gốc gia đình, của chế độ tư
hữu và nhà nớc)
Chức năng này có ý nghĩa tiến bộ, cách mạng khi nhà nước trong tay giai cấp cách mạng Ngược lại, giai cấp tổ chức ra nhà nước đã lỗi thời thì chức năng này không còn tiến bộ nữa ( Lúc đầu GCTS còn là tiến bộ , hoạt động của nhà nước tư sản thúc đẩy lịch sử phát triển và ngày nay thì ngược lại)
* Chức năng chính trị giai cấp
Là hoạt động của nhà nước trấn áp sự phản kháng của quần chúng nhân dân, và các giai cấp khác nhằm duy trì trật tự xã hội, củng cố bảo vệ địa vị và lợi ích của giai cấp thống trị Chức năng này phản ánh bản chất giai cấp sâu