BÀI GIẢNG TRIẾT CHI TIẾT CÁCH MẠNG xã hội

Trong xã hội có giai cấp không chỉ đấu tranh giai cấp, mà cách mạng xã hội cũng là một qui luật vận động của lịch sử. Cho nên, trong bất cứ thời điểm lịch sử nào, khi cách mạng thuận lợi, hay khó khăn, việc nghiên cứu cơ bản, toàn diện có hệ thống cách mạng xã hội trên lập trường mácxít vẫn có ý nghĩa vô cùng quan trọng

CÁCH MẠNG XÃ HỘI

MỞ ĐẦU

Trong xã hội có giai cấp không chỉ đấu tranh giai cấp, mà cách mạng xã hội cũng

là một qui luật vận động của lịch sử Cho nên, trong bất cứ thời điểm lịch sử nào, khicách mạng thuận lợi, hay khó khăn, việc nghiên cứu cơ bản, toàn diện có hệ thốngcách mạng xã hội trên lập trường mácxít vẫn có ý nghĩa vô cùng quan trọng Nó giúpcác Đảng Cộng sản và công nhân quốc tế xem xét, cải tạo đúng đắn cái xã hội tư bảncòn đang chứa đựng nhiều mâu thuẫn phức tạp Từ đó, xây dựng lòng tin tất thắngvào sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa, dù nó đang gặp nhiều khó khăn và không

ít thất bại trên con đường đi tới thắng lợi cuối cùng

I Thực chất và vai trò của cách mạng xã hội

1, Khái niệm cách mạng xã hội

Thuật ngữ cách mạng với ý nghĩa là sự thay cũ đổi mới đã xuất hiện rất sớmtrong lịch sử, nhưng tư tưởng về cách mạng xã hội chỉ mới xuất hiện khoảng thế kỷXVI khi xuất hiện tình thế và thời cơ của cuộc cách mạng tư sản Xuất phát từ lậptrường quan điểm và lợi ích khác nhau, các nhà tư tưởng có quan niệm về cách mạng

xã hội không giống nhau Đứng vững trên lập trường của giai cấp vô sản và thế giớiquan duy vật biện chứng, chủ nghĩa Mác- Lênin khẳng định: Cách mạng là sự thayđổi căn bản , sự nhảy vọt về chất trong quá trình phát triển của tự nhiên, xã hội và tưduy Trong lĩnh vực xã hội, cách mạng xã hội thường được hiểu theo hai nghĩa Theonghĩa rộng, cách mạng xã hội là sự biến đổi về chất căn bản, sâu sắc và triệt để trêntất cả các mặt của đời sống xã hội, là phương thức chuyển từ hình thái kinh tế- xãhội lỗi thời, lạc hậu sang một hình thái kinh tế - xã hội tiến bộ hơn Theo nghĩa hẹp :Cách mạng xã hội là lật đổ một chế độ chính trị đã lỗi thời, thiết lập một chế độ chính

trị tiến bộ hơn.

Quan niệm trên, cho thấy cách mạng xã hội có 3 đăc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất: Cách mạng xã hội là bước ngoặt sâu sắc, sự biến đổi về chất căn bảntrong toàn bộ đời sống kinh tế, chính trị, văn hoá tinh thần của xã hội Trong xã hội

có giai cấp, bước nhảy vọt căn bản về chất này của xã hội vừa là kết quả vừa là biểuhiện cao nhất của cuộc đấu tranh giai cấp Đúng như nhận định của C Mác: “ Đấutranh giữa giai cấp với giai cấp… khi đạt đến trình độ cao nhất của nó trở thành mộtcuộc cách mạng toàn diện”1 Đây là thuộc tính cơ bản nhất của cách mạng xã hội, mộtđặc trưng chủ yếu nhất để phân biệt cách mạng xã hội với các hiện tượng xã hội khác.Thứ hai: Sự khởi đầu thắng lợi của cách mạng xã hội sẽ đưa xã hội phát triểnsang thời kỳ lịch sử mới, thời kỳ cải tạo và xây dựng một cách căn bản, sâu sắc, triệt

để trên tất cả những yêú tố cấu thành nền tảng của xã hội dẫn đến sự phát triển mớitrên mọi lĩnh vực

Thứ ba : Vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng là vấn đề chính quyền nhànước V.I Lênin chỉ rõ : “Vấn đề chính quyền nhất định là vấn đề chủ yếu nhất củamọi cuộc cách mạng Chính đó là vấn đề cơ bản, vấn đề quyết định tất cả mọi cáitrong sự phát triển của cách mạng.”2

Những đặc trưng cơ bản trên, là hệ tiêu chí khách quan phân biệt cách mạng xãhội với các hiện tượng xã hội khác Cải cách xã hội: Là tổng thể những hoạt động,tạo nên những biến đổi về chất của xã hội, nhưng chỉ là sự biến đổi mang tính chấtriêng lẽ, bộ phận, trong khuôn khổ của chế độ xã hội hiện tồn Tiến hoá xã hội làhình thức phát triển xã hội , nhưng sự phát triển này lại diễn ra một cách cục bộ, tuần

tự, dần dần trong phạm vi một hình thái kinh tế - xã hội nhất định

Như vây, cách mạng xã hội, cải cách xã hội và tiến hoá xã hội là những hiệntượng xã hội có liên quan mật thiết với nhau, tạo tiền đề điều kiện cho nhau tồn tại,phát triển Cả ba hiện tượng trên đều tạo nên sự biến đổi xã hội Tiến hoá xã hội, cải

1 C Mác- Ph Ăng ghen toàn tập, tập 4 Nxb CTQG ST H.1995 tr 258

2 V I L ê n i n T o à n t ậ p : , N x b T B , M 1 9 7 6 , T ậ p 3 4 ,

t r 2 6 8

cách xã hội tiến bộ là tiền đề, điều kiện để dẫn đến cách mạng xã hội Ngược lại cáchmạng xã hội lại mở đường, tạo ra những điều kiện thuận lợi căn bản để đưa cải cách

xã hội và tiến hoá xã hội phát triển mạnh mẽ lên một tầm cao mới cả về tính chất,qui mô và cường độ

Tuy nhiên, đây là ba hiện tượng xã hội khác nhau; phản ánh sự phát triển xã hội

ở những góc độ khác nhau, với tính chất, phạm vi, qui mô và, xu thế không giốngnhau Tiến hoá xã hội phản ánh tính liên tục, sự biến đổi về lượng của quá trình pháttriển, cách mạng xã hội phản ánh tính đứt đoạn, sự nhảy vọt căn bản về chất của quátrình phát triển Tiến hoá xã hội chủ yếu được coi như quá trình tự phát, không được

tổ chức, định hướng; còn cải cách xã hội và cách mạng xã hội mang tính tự giác cao,được tổ chức chặt chẽ Mặt khác, cải cách xã hội và tiến hoá xã hội, tuy không đồngnhất về nội dung, hình thức và tính chất, nhưng đều chỉ tạo nên những biến đổi cục bộ.Chỉ có cách mạng xã hội mới tạo nên sự biến đổi toàn diện, sâu sắc trên tất cả các lĩnhvực xã hội Hơn nữa, cách mạng xã hội và cải cách xã hội còn khác nhau cơ bản vềtính chất của sự biến đổi Cách mạng xã hội là phương thức cải biến căn bản hình tháikinh tế – xã hội cũ, xây dựng một hình thái kinh tế – xã hội mới Trong khi cải cách xãhội chỉ là những cải biến, nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị, duy trì củng cốchế độ xã hội hiện tại Cho nên, có cải cách tiến bộ, có cải cách xã hội phản động Trong xem xét và cải tạo xã hội cần nhận rõ sự thống nhất biện chứng giữacách mạng xã hội, cải cách xã hội và tiến hoá xã hội tránh tuyệt đối hoá hoặc phủ nhậnbất cứ hiện tượng nào Khắc phục tư tưởng tả khuynh, tuyệt đối hoá, chỉ mong chờ vàchuẩn bị cho cách mạng xã hội, mà quên vai trò của cải cách xã hội Kiên quyết đấutranh với tư tưởng hữu khuynh, tuyệt đối hoá vai trò cải cách xã hội, phủ nhận cáchmạng xã hội Đây chính là nền tảng tư tưởng của chủ nghĩa cải lương, một trào lưuchính trị phản động trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế Trào lưu nàyhướng mục đích của phong trào công nhân vào thực hiện những cải cách riêng lẽ trongkhuôn khổ của chế độ tư bản, đoạn tuyệt với đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội

Trong phạm vi nghĩa hẹp, cần phân biệt cách mạng xã hội với đảo chính Đảochính là thủ đoạn giành quyền lực nhà nước của một cá nhân hay một nhóm người Nókhông phải là kết quả của nguyện vọng và phong trào cách mạng của quần chúng Vìthế, trong lịch sử, đa số các cuộc đảo chính thường do các lực lượng phản động tiénhành(có thể có sự can thiệp của nước ngoài) nhằm giải quyết mâu thuẫn nội bộ tronggiai cấp thống trị, đều mang tính chất phản động Chỉ có những cuộc đảo chính nào hoànhập với phong trào cách mạng mới có ý nghĩa tiến bộ.

2, Nguyên nhân và vai trò của cách mạng xã hội

Cách mạng xã hội là kết quả của nhiều nguyên nhân Nguyên nhân sâu xa củacách mạng xã hội bắt nguồn từ mâu thuẫn ngày càng sâu sắc giữa lực lượng sản xuất

và quan hệ sản xuất, đưa nền kinh tế – xã hội lâm vào khủng hoảng toàn diện C.Mác chỉ rõ: “Từ chỗ là những hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, những quan

hệ sản xuất ấy trở thành xiềng xích của lực lượng sản xuất Khi đó bắt đầu thời đạimột cuộc cách mạng xã hội”3 Trong xã hội có giai cấp mâu thuẫn giữa lực lượng sảnxuất và quan hệ sản xuất được biểu hiện về mặt xã hội thành mâu thuẫn giữa giữa giaicấp thống trị đại diện cho quan hệ sản xuất đã lỗi thời lạc hậu với giai cấp, các lựclượng cách mạng đại diện cho lực lượng sản xuất mới Với ý nghĩa đó, khi xã hội cógiai cấp, nguyên nhân trực tiếp của cách mạng xã hội là mâu thuẫn giữa các giai cấp

và lực lượng cách mạng với các giai cấp và lực lượng phản động đã phát triển đếnđỉnh điểm đòi hỏi được giải quyết nhằm xoá bỏ chế độ chính trị – xã hội đã lỗi thờiphản động xác lập một chế độ chính trị- xã hội tiến bộ hơn

Trong lịch sử, đã có nhiều quan điểm khác nhau về vai trò của cách mạng xã hội Cácnhà thần học, mà Giáo hoàng Pa Ven VI là đại biểu, từng khẳng định: “Cách mạng

… sẽ tiêu diệt tai hoạ hiện tại nhưng rồi lại tạo ra những tai hoạ lớn hơn”đẻ ra nhiềubất công mới, đem lại sự mất cân bằng mới về xã hội và tạo nên sự đổ nát về kinh tế

”4 Trái ngược với quan điểm trên, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác- Lênin, đã

3 C Mác- Ph Ăng ghen Toàn tập tập 13, Nxb CTQG H 1993, tr15

4 Chủ nghĩa vô thần khoa học Nxb sách giáo khoa Mác- Lênin H 1985 tr 304

chỉ rõ cách mạng xã hội chính là động lực to lớn của tiến bộ xã hội, “là động lực củalịch sử, của thế giới, của triết học”5 là phương tiện quan trọng nhất để giải quyết cácmâu thuẫn đối kháng trong lòng xã hội Cách mạng xã hội đã đập tan những quan hệsản xuất lạc hậu, những giai cấp phản động, những hình thức chính trị cứng đờ, cứu xãhội loài người thoát khỏi những cơn bệnh hoạn, Hơn nữa, các cuộc cách mạng xã hộicòn “là đầu tàu của lịch sử”6 “tiêu diệt những cái gì xấu, xây dựng những cái gìtốt”7tiếp thêm cho xã hội những xung lực mới, sức sống mới, làm cho “mọi bất hoà

cũ đều được quên đi…”8 mở ra một địa bàn rộng lớn cho sự phát triển không ngừng củalực lượng sản xuất, đưa sự nghiệp giải phóng con người lên một tầm cao mới, xây dựngmột hình thái kinh tế – xã hội tiến bộ Trong cuộc đấu tranh cải biến xã hội cũ, xâydựng xã hội mới trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, cách mạng xã hội là điều kiện vôcùng thuận lợi để toàn thể quần chúng cách mạng, nhất là giai cấp lãnh đạo cách mạng

tự cải tạo mình, “trút bỏ được mọi cái rơi rớt lại từ địa vị cũ của mình”9 vững tin pháttriển không ngừng phẩm chất, năng lực mới, đáp ứng những yêu cầu của cách mạng

3, Tính chất và động lực của cách mạng xã hội

Tính chất của cách mạng xã hội là dấu hiệu đặc trưng để phân biệt các cuộccách mạng khác nhau trong lịch sử Dấu hiệu này được xác định bởi giai cấp lãnh đạo,đối tượng cách mạng, nhưng trước hết bởi nhiệm vụ giải quyết mâu thuẫn cơ bản của

xã hội, mà cuộc cách mạng đó phải thực hiện Tính chất và nhiệm vụ của cách mạngqui định lực lượng, động lực, giai cấp lãnh đạo, và đối tượng cách mạng

Lực lượng cách mạng là toàn bộ các giai cấp, các lực lượng có lợi ích ít nhiềugắn bó với cách mạng, thúc đẩy cách mạng xã hội phát triển Động lực cách mạng là

5 C Mác- Ph Ăng ghen Toàn tập tập 3, Nxb CTQG H 1993, tr 54

6 C M á c v à P h Ă n g g h e n , T u y ể n t ậ p T 2 , N x b S T , H ,

1 9 8 1 , t r 1 2 9

7 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 6, Nxb CTQG H.1995 tr 270

8 Mác- Ph Ăng ghen Toàn tập tập 7, Nxb CTQG H 1993, tr 475 -452

9 C Mác- Ph Ăng ghen Toàn tập tập 3, Nxb CTQG H 1993, tr 98

bộ phận nòng cốt trong lực lượng cách mạng, bao gồm những giai cấp những lựclượng có lợi ích gắn bó chặt chẽ và lâu dài với cách mạng Trong động lực cáchmạng có giai cấp lãnh đạo cách mạng Đó là giai cấp được vũ trang bằng một hệ tưtưởng tiên tiến, đại diện cho phương thức sản xuất mới, mà cuộc cách mạng đó cónhiệm vụ phải xây dựng Đối lập với động lực cách mạng là đối tượng cách mạng.Đây chính là giai cấp thống trị và các lực lượng xã hội đại diện cho quan hệ sảnxuất lỗi thời, lạc hậu mà cách mạng có nhiệm vụ phải cải tạo, xoá bỏ.

Lực lượng, giai cấp lãnh đạo và đối tượng cách mạng cũng vận động biến đổi,tuỳ thuộc vào tính chất, nhiệm vụ và hoàn cảnh lịch sử cụ thể của mỗi cuộc cáchmạng Ở thế kỷ XVI, giai cấp tư sản là người lãnh đạo cuộc cách mạng tư sản để lật

đổ chế độ phong kiến Vì, lúc này, họ là người đại diện cho phương thức sản xuấttiến bộ và có hệ tư tưởng tiên tiến Ngày nay, khi giai cấp tư sản đã lỗi thời lạc hậu, hệ

tư tưởng tư sản đã trở thành phản động, thì cuộc cách mạng dân tộc – dân chủ, tuy vẫn

có một nhiệm vụ cơ bản là đánh đổ giai cấp phong kiến, nhưng người lãnh đạo cuộccách mạng này tất yếu và chỉ có thể là giai cấp vô sản, mà người đại diện cho nó làchính Đảng vô sản Bởi, đây là giai cấp được trang bị hệ tư tưởng Mác- Lênin, mộttrong những đỉnh cao của trí tuệ nhân loại, người đại diện cho phương thức sản xuất

xã hội chủ nghĩa, phương thức sản xuất tiến bộ nhất trong lịch sử Lịch sử của cáccuộc cách mạng trong thời đại ngày nay và nhất là lịch sử của cách mạng Việt Nam

đã chứng minh điều đó

4 Các kiểu cách mạng xã hội trong lịch sử và đặc thù của cách mạng vô sản

a) Các kiểu cách mạng xã hội trong lịch sử

Kiểu cách mạng xã hội là phạm trù dùng để chỉ các cuộc cách mạng xã hội cóchung nhiệm vụ Lịch sử loài người đã trải qua bốn kiếu cách mạng xã hội Một là,kiểu cách mạng xã hội chuyển từ chế độ cộng sản nguyên thuỷ lên chế độ chiếm hữu

nô lệ Hai là, kiểu cách mạng xã hội từ chế độ chiếm hữu nô lệ lên chế độ phongkiến Ba là, kiểu cách mạng xã hội từ chế độ phong kiến lên chế độ tư bản chủ nghĩa

Bốn là, kiểu cách mạng xã hội từ chế độ tư bản chủ nghĩa lên chế độ xã hội chủnghĩa Trong mỗi kiểu cách mạng lại có các loại hình khác nhau Đó là toàn bộ nhữnghình thức, phương thức tồn tại của kiểu cách mạng xã hội trong những hoàn cảnh lịch

sử, cụ thể Ví dụ, kiểu cách mạng tư sản có hai loại hình cơ bản: cách mạng dân chủ tưsản kiểu cũ và cách mạng dân chủ tư sản kiểu mới Đặc trưng và vai trò của cách mạng

xã hội ngày càng tăng cùng với sự phát triển của lịch sử Trước cách mạng tư sản nhân

tố chính trị – giai cấp chưa được thể hiện rõ trong các cuộc cách mạng Chưa có, hoặc

sự chuyển giao các chế độ chính trị – xã hội thường chưa mang tính tự giác cao Đếncách mạng tư sản và cách mạng xã hội chủ nghĩa nhân tố chính trị – giai cấp đã trởthành nhân tố chủ đạo, ngày càng phát triển mạnh mẽ chi phối các nhân tố khác

b) Đặc thù của cách mạng vô sản

Cách mạng vô sản là cuộc cách mạng do giai cấp vô sản lãnh đạo Đây là cuộccách mạng sâu sắc, toàn diện, triệt để và vĩ đại nhất trong lịch sử Bởi các cuộc cáchmạng trước kia chỉ là sự thay thế chế độ chiếm hữu tư nhân này, hình thức áp bứcbóc lột này, bằng hình thức chiếm hữu tư nhân và hình thức áp bức bóc lột khác Cáchmạng vô sản không chỉ đoạn tuyệt với sở hữu cổ truyền mà còn đoạn tuyệt với những

tư tưởng cổ truyền; không chỉ giải phóng giai cấp vô sản, quần chúng nhân dân laođộng khỏi áp bức bóc lột mà còn giải phóng triệt để nhân loại khỏi mọi ách áp bức vậtchất, tinh thần, đưa nhân loại từ vương quốc tất yếu sang vương quốc tự do Nên,giành chính quyền chỉ là bước đầu trên con đường vạn dặm của cách mạng vô sản.Trong mỗi giai đoạn và toàn bộ quá trình phát triển của mình cuộc cách mạng vô sảnkhông chỉ gặp sự chống phá vô cùng quyết liệt của kẻ “tử thù ”là giai cấp tư sản, màcòn gặp vô vàn những khó khăn phức tạp của những truyền thống, tập quán, lỗi thời,lạc hậu hàng nghìn đời vốn ăn sâu bám rễ trong từng con người, từng dân tộc níu kéo,cản trở Do vậy, cách mạng vô sản cũng là cuộc cách mạng lâu dài, khó khăn, giankhổ, gay go, quyết liệt nhất trong lịch sử Những đặc điểm trên không chỉ là nhữngdấu hiệu phân biệt cách mạng vô sản với các cuộc cách mạng xã hội khác trong lịch

sử, mà còn là đòi hỏi khách quan và là những ưu thế vốn có của nó Trong cáchmạng vô sản, khi giai cấp vô sản và quần chúng nhân dân lao động đáp ứng được đòihỏi này thì cũng chình là lúc họ tạo ra được những ưu thế, tính ưu việt, tạo nên sứcmạnh để củng cố phát triển và bảo vệ vững chắc thành quả cách mạng và ngược lại.

Là công cụ bạo lực sắc bén của Đảng, cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trangcần nhận thức sâu sắc đặc điểm của cách mạng vô sản, từ đó không ngừng nângcao cảnh giác, chiến đấu và sẵn sàng chiến đấu bảo vệ vững chắc mọi thành quảcách mạng; đồng thời, cùng toàn Đảng, toàn dân, ra sức xây dựng Tổ quốc, đểnhững đặc trưng của cách mạng vô sản, mà Cương lĩnh Xây dựng đất nước trongthời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đã cụ thể hoá, ngày càng được thể hiện đầy

đủ hơn, rõ nét hơn và phát huy tác dụng nhiều hơn

II Điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan trong cách mạng xã hội

1) Cách mạng xã hội chỉ có thể nổ ra và giành thắng lợi khi có sự chín muồi

cả điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan

Cách mạng xã hội chỉ có thể nổ ra, việc giành chính quyền chỉ trở thành nhu cầu trực tiếp khi điều kiện khách quan chín muồi tạo thành tình thế cách mạng

Cách mạng xã hội là một tất yếu khách quan bắt nguồn từ nhu cầu phát triển củanền sản xuất xã hội Song, cách mạng xã hội không thể nổ ra từ hư vô, muốn cáchmạng nổ ra và giành thắng lợi cần có những điều kiện khách quan và chủ quan nhấtđịnh Điều kiện khách quan của cách mạng xã hội, tổng hợp của các nhân tố kinh

tế, chính trị, xã hội hợp thành hoàn cảnh thường xuyên chi phối các hoạt động của lựclượng cách mạng Sự vận động của điều kiện khách quan, của các nhân tố kinh tế,chính trị, xã hội tất yếu sẽ xuất hiện các mâu thuẫn ngày càng sâu sắc Nhưng cáchmạng xã hội chỉ trở thành nhu cầu bức thiết khi và chỉ khi các mâu thuẫn trên đây đãphát triển đến đỉnh cao, đòi hỏi phải giải quyết, làm cho xã hội lâm vào một cuộc

“khủng hoảng kinh tế và chính trị”10 toàn diện Đó chính là tình thế cách mạng

10 V.I Lênin Toàn tập, tập 26 Nxb TB M 1980 tr 269

Nội dung và hình thức biểu hiện của tình thế cách mạng ở mỗi kiểu cách mạng,mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi quốc gia, dân tộc sẽ không hoàn toàn giống nhau Song,trong bất cứ hoàn cảnh nào, thì tình thế cách mạng đều chỉ rõ, hình thái kinh tế – xãhội hiện tại đã lỗi thời lạc hậu, nhà nước của giai cấp thống trị đã thối nát, suy yếu bấtlực, không còn đủ sức làm tròn chức năng vai trò của mình, trở thành vật cản của tiến

bộ xã hội.Tổng kết kinh nghiệm các cuộc cách mạng trong lịch sử, V.I Lênin viết: "Muốn có cách mạng thì riêng việc quần chúng bị áp bức nhận thức không thể sốngnhư trước nữa cũng chưa đủ còn phải những kẻ bóc lột cũng không thể sống vàthống trị như trước được nữa" Do những nguyên nhân nêu trên mà " tính tích cựccủa quần chúng được nâng lên rõ rệt ”11 Đây chính là ba dấu hiệu đặc trưng của tìnhthế cách mạng mà V.I Lênin muốn chỉ ra Một là, khủng hoảng xã hội đạt tới cựcđiểm , ngay cả tầng lớp trên cũng không thể sống như trước được nữa Hai là, nỗicùng khổ và quẫn bách của các giai cấp bị áp bức trở nên nặng nề hơn mức bìnhthường Ba là, tính tích cực của quần chúng được nâng cao rõ rệt Ba dấu hiệu trên,quan hệ chặt chẽ với nhau, trong đó dấu hiêu một là đặc trưng cơ bản, quyết địnhnhất Bởi, sự khủng hoảng trầm trọng, sâu sắc trên tất cả các mặt : kinh tế, chính trị,văn hoá tinh thần của đời sống xã hội sẽ đẩy mọi tầng lớp, mọi giai cấp trong xãhội, kể cả các giai, tầng thống trị, giàu có, được xã hội ưu áí phải bất bình và chánghét chế độ hiện tại Nó là nguồn gốc làm cho đời sống của nhân dân lao động cùngcực hơn, là bài học thực tiễn sinh động giúp nhân dân lao động và các giai cấp bị ápbức, bóc lột nhận ra thân phận nô lệ của mình, hình thành ý chí, quyết tâm làm cáchmạng Đồng thời, nỗi thống khổ của quần chúng nhân dân lại góp phần làm cho cuộckhủng hoảng của xã hội ngày càng thêm trầm trọng

Từ sự phân tích trên, có thể khẳng định: Tình thế cách mạng là một trạng tháiđặc biệt, sự chín muồi của những điều kiện khách quan cho phép cách mạng xã nổ

ra Bởi vì, chỉ trong điều kiện ấy việc lật đổ chính quyền nhà nước hiện tồn, xây dựngmột nhà nước mới, mới là tất yếu khách quan, là nguyện vọng của mọi giai tầng xã

11 V.I Lênin Toàn tập, tập 41 Nxb TB M 1978 tr 86-87

hội, trong đó có giai cấp thống trị Hơn nữa, điều kiện này, không chỉ tiếp thêm chocác lực lượng cách mạng cả sức mạnh vật chất và tinh thần, mà còn biến việc thamgia cách mạng trở thành nhu cầu, lợi ích của đông đảo nhân dân lao động, hình thành

ưu thế so sánh lực lượng hoàn toàn có lợi cho cách mạng

Mặt khác, mọi biểu hiện của tình thế cách mạng không chỉ là điểm xuất phát,căn cứ cơ bản, quan trọng nhất hình thành nên ý chí quyết tâm, xây dựng nên chiếnlược, sách lược tiến hành cách mạng đúng đắn, mà còn là hoàn cảnh thuận lợi để xâydựng, tôi luyện, phát triển chính các lực lượng và tổ chức cách mạng Cho nên, nếukhông có sự chín muồi của điều kiện khách quan trở thành tình thế cách mạng, thìcách mạng sẽ không thể nổ ra và giành thắng lợi Đúng như V.I Lênin nhận định:

“Không thể có cách mạng nếu không có tình thế cách mạng”12

Do vậy, tuy là những người hăng hái nhất, thiết tha nhất với sự nghiệp cáchmạng của giai cấp vô sản và luôn hàng ngày, hàng giờ chờ mong cách mạng vô sản

nổ ra và giành thắng lợi, nhưng những cộng sản chân chính không bao giờ chủtrương tiến hành cách mạng “theo đơn đặt hàng”, “xuất khẩu cách mạng” khi tình thếcách mạng chưa tới Bởi, đó không chỉ là biểu hiện của chủ nghĩa “tả khuynh”, màcòn là một hành động phiêu lưu, tự sát, phá hoại phong trào cách mạng

Nội dung và những biểu hiện của tình thế cách mạng không nhất thành bất biến,

mà luôn vận động biến đổi tuỳ thuộc điều kiện hoàn cảnh lịch sử cụ thể Sự vậnđộng, biến đổi của tình thế cách mạng sẽ làm xuất hiện thời cơ cách mạng Thời cơcách mạng là thời điểm thuận lợi nhất trong tình thề cách mạng bảo đảm cho cáchmạng nổ ra và giành thắng lợi Thời cơ cách mạng thường xuất hiện rất nhanh vàdiễn ra trong thời gian ngắn Nó có thể do các lực lượng cách mạng tạo ra hoặc dohoàn cảnh bên ngoài đưa lại

Khi điều kiện khách quan chín muồi thì vận mệnh của cách mạng sẽ phụ thuộc

có tính quyết định trực tiếp vào nhân tố chủ quan

12 V.I Lênin Toàn tập:, Nxb TB, M 1980, Tập 26, tr 268

Muốn cách mạng nổ ra ngoài sự chín muồi của điều kiện khách quan, còn phải

có sự chín muồi của nhân tố chủ quan V.I Lênin chỉ rõ: “Không phải tình thế cáchmạng nào cũng làm nổ ra cách mạng, mà chỉ có trong trường hợp cùng với tất cảnhững thay đổi khách quan nói trên, lại còn có thêm thay đổi chủ quan”13 Nhân tố chủquan trong cách mạng xã hội là toàn bộ, tình cảm, tri thức và năng lực tổ chức thựctiễn của lực lượng cách mạng, đảm bảo cho cách mạng nổ ra và giành thắng lợi, dựatrên những điều kiện khách quan nhất định Sự chín muồi của nhân tố chủ quan trongcách mạng xã hội được biểu hiện ở nhiều yêú tố, trong đó trình độ giác ngộ, tínhtích cực chính trị, ý chí quyết tâm tinh thần sẵn sàng hy sinh vì cách mạng của quầnchúng, được hình thành chủ yếu do sự tác động của các điều kiện khách quan, là cơbản nhất Song, sự trưởng thành về chính trị, tư tưởng và tổ chức thể hiện ở khả nănglãnh đạo, tổ chức, phát động quần chúng làm cách mạng của giai cấp lãnh đạo cáchmạng, như một biểu hiện tập trung, tự giác nhất của trình độ giác ngộ của các lựclượng cách mạng, là yếu tố quyết định trực tiếp để cách mạng xã hội có thể nổ ra và

đi tới thành công Nhận định về nhân tố chủ quan trong cách mạng vô sản V.I Lêninviết: "Một là đa số công nhân (hay dù sao cũng là đa số công nhân giác ngộ, có suynghĩ, tích cực về mặt chính trị ) hoàn toàn hiểu được rằng cách mạng là cần thiết vàsẵn sàng hy sinh vì cách mạng; hai là cuộc khủng hoảng lôi cuốn cho đến cả nhữngquần chúng lạc hậu nhất vào trong sinh hoạt chính trị ( ) làm yếu chính phủ và tạođiều kiện cho những người cách mạng có thể lật đổ chính phủ một cách nhanh chóng

"14 Về nội dung thứ hai phản ánh sự chín muồi của nhân tố chủ quan trong cách mạng

vô sản, V.I Lênin viết tiếp: “… cùng với tất cả những thay đổi khách quan nói trên, lạicòn có thêm một thay đổi chủ quan, tức là giai cấp cách mạng có khả năng phát động

13 V.I Lênin Toàn tập, tập 26 Nxb TB M 1980 tr 269

14

V.I Lênin Toàn tập, tập 41 Nxb TB M 1978 tr tr 86-87

những hành động cách mạng có tính chất quần chúng, khá mạnh mẽ để đập tan (hoặclật đổ) chính phủ cũ…”15

Thông qua nhân tố chủ quan, bằng hoạt động nhận thức, và hoạt động thực tiễncủa mình các lực lượng cách mạng không chỉ phản ánh mà còn cải tạo làm cho tìnhthế cách mạng phát triển sâu rộng hơn Nếu nhận thức đúng đắn tình thế cách mạng,các lực lượng cách mạng sẽ có khả năng xác lập đường lối, chiến lược sát đúng, từ đótuyên truyền vận động, tổ chức, quần chúng tham gia ngày càng đông đảo vào phongtrào cách mạng Kết quả các hoạt động này vừa là một tác nhân vô cùng quan trọngthúc đẩy tình thế cách mạng phát triển, buộc nhà nước của giai cấp thống trị phải bộc

lộ rõ hơn những điểm yếu chí tử của mình, đẩy chúng đến chỗ suy yếu cực độ, vừagiúp các lực lượng cách mạng tôi luyện ý chí đấu tranh, lớn mạnh không ngừng vềlực lượng, trưởng thành nhanh chóng về tổ chức và phương pháp, nghệ thuật đấutranh cách mạng Giải quyết được những nhiệm vụ ấy chính là biểu hiện rõ nhất củavai trò nhân tố chủ quan trong việc tạo thời cơ, sẵn sàng nắm bắt thời cơ, giànhthắng lợi quyết định trong cách mạng xã hội Trái lại, nếu các lực lượng cách mạng,nhất là giai cấp lãnh đạo cách mạng không phát huy hết vai trò của nhân tố chủ quan,không sáng suốt trong đánh giá xem xét những biểu hiện vô cùng phong phú phức tạpcủa điều kiện khách quan, không sáng tạo trong phương pháp và hình thức cáchmạng, không nhạy bén, chủ động trong phát hiện thời cơ và tận dụng thời cơ thì, dùđiều kiện khách quan có chín muồi, thời cơ có vô cùng thuận lợi, cách mạng xã hộicũng không bao giờ nổ ra Thực tiễn lịch sử cho thấy, việc phát xít Nhật tuyên bố đầuhàng quân Đồng minh (1945) là thời cơ vô cùng thuận lợi của toàn bộ phong tràocách mạng ở Đông nam Á, nhưng chỉ ở Việt Nam cách mạng mới thành công Đó lànhờ đường lối đúng đắn, phương pháp cách mạng sáng tạo và nghệ thuật nắm bắt thời

cơ tài tình của Đảng cộng sản Việt Nam

Vai trò ngày càng tăng của nhân tố chủ quan là một vấn đề mang tính qui luậttrong cách mạng xã hội Tính qui luật này chỉ rõ, các kiểu cách mạng, các giai đoạn

15 V.I Lênin Toàn tập:, Nxb TB, M 1980, Tập 26, tr 269